Quan điểm nghệ thuật trong tập tiểu luận trang giấy trước đèn của nguyễn minh châu

Nguyễn Minh Châu là một trong số ít những nhà văn hiện đại Việt Nam đã thu hút được sự chú ý mạnh mẽ, đa chiều của giới nghiên cứu, phê bình, sáng tác cũng như công chúng yêu văn học tro

LỜI CẢM ƠN

Em xin chân thành cảm ơn phòng Đào tạo, các phòng ban của trường Đại học Tây Bắc, các quý thầy cô trong khoa Ngữ văn, đặc biệt là các thầy, cô giáo bộ môn Văn học Việt Nam đã tạo điều kiện giúp đỡ trong quá trình nghiên cứu

Em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới cô giáo - Tiến sĩ Ngô Thị Phượng đã tận tình giúp đỡ, chỉ bảo trong quá trình thực hiện khóa luận

Qua đây, em cũng xin chân thành cảm ơn các thầy cô công tác tại bộ phận thư viện nhà trường, đã giúp đỡ trong quá trình sưu tầm tài liệu để hoàn thành khóa luận

Cuối cùng, em xin gửi lời cảm ơn tới tập thể lớp K52 Đại học Sư phạm Ngữ văn đã cổ vũ, động viên tinh thần giúp em hoàn thành khóa luận

Sơn La, tháng 5 năm 2015

Sinh viên thực hiện

Mùng Thị Tuyết

MỤC LỤC

PHẦN 1: PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 4

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Những đóng góp của khóa luận 5

7 Cấu trúc của khóa luận 6

PHẦN 2: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 7

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 7

1.1 Đôi nét về Nguyễn Minh Châu và hoa ̣t đô ̣ng lý luâ ̣n phê bình 7

1.1.1 Tiểu sư ̉ và con người và sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Minh Châu 7

1.1.2 Hoạt động lý luận phê bình của Nguyễn Minh Châu 9

1.2 Quan điểm nghệ thuật và công lao đổi mới văn học của Nguyễn Minh Châu 10

1.2.1 Quan điểm nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu 10

1.2.2 Công lao đổi mới văn học của Nguyễn Minh Châu 12

1.3 Tập tiểu luâ ̣n Trang giấy trước đèn 17

CHƯƠNG 2: QUAN ĐIỂM CỦA NGUYỄN MINH CHÂU VỀ VĂN HO ̣C

VÀ NHÀ VĂN QUA TẬP TIỂU LUẬN TRANG GIẤY TRƯỚC ĐÈN 20

2.1 Quan điểm củ a Nguyễn Minh Châu về văn ho ̣c 20

2.1.1 Quan điểm về tính thời sự của văn học 20

2.1.2 Tính trường tồn của văn học 22

2.1.3 Đặc thù của văn học: cảm xúc thẩm mĩ và tính chân thực 24

2.2 Quan điểm của Nguyễn Minh Châu về nghề văn và nhà văn 26

2.2.1 Quan điểm về nghề văn 26

2.2.2 Quan điểm về nhà văn 27

2.2.3 Yêu cầu đối với nhà văn 29

CHƯƠNG 3: QUAN ĐIỂM CỦA NGUYỄN MINH CHÂU VỀ HIỆN THỰC VÀ NHÂN VẬT TRONG TÁC PHẨM VĂN HỌC 33

3.1 Quan điểm về hiện thực trong văn học 33

3.1.1 Quan hệ giữa hiện thực va ̀ văn học 33

3.1.2 Hiện thực trong văn học của Nguyễn Minh Châu 35

3.1.3 Yêu cầu đổi mới văn học khi phản ánh hiện thực 39

3.2 Quan điểm về nhân vật trong văn ho ̣c 40

3.2.1 Nhân vâ ̣t trong văn học của Nguyễn Minh Châu 40

3.2.2 Yêu cầu khi xây dựng nhân vật 42

KẾT LUẬN 46

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 48

PHẦN 1: PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Trước 1975, Nguyễn Minh Châu là nhà văn của những trang viết đầy chất

thơ - hào sảng của một thời kỳ lịch sử hào hùng Thế nhưng sau đó, người ta lại tìm đến ông với một sự ngưỡng vọng và kinh ngạc bởi những trang văn “xác thực, đa dạng và cận nhân tình”, đưa văn chương trở về với đời sống Điều này được phản ánh rất rõ không chỉ thông qua những sáng tác mà còn qua cả những trang tiểu luận

- phê bình Nguyễn Minh Châu tham gia viết tiểu luận - phê bình, chân dung văn

học từ rất sớm Cuốn sách Trang giấy trước đèn là tập hợp những bài viết được

đăng rải rác trên các báo, những ghi chép tản mạn và những bài trả lời phỏng vấn từ năm 1969 đến tận khi ông qua đời Tôn Phương Lan đã tập hợp lại với ý định làm một cuốn sách riêng về mảng phê bình - tiểu luận và Nguyễn Minh Châu tự đặt tên cho tập sách Chứng tỏ ông đã ý thức rất rõ về trách nhiệm của nhà văn, của ngòi bút mình trước nhân dân, đất nước, trước cuộc sống Những quan niệm về nghệ thuật trong tập tiểu luận đã góp phần không nhỏ vào tiến trình đổi mới tư duy nghệ

thuật, đổi mới, phát triển văn học Việt Nam sau chiến tranh

Nguyễn Minh Châu là một trong số ít những nhà văn hiện đại Việt Nam đã thu hút được sự chú ý mạnh mẽ, đa chiều của giới nghiên cứu, phê bình, sáng tác cũng như công chúng yêu văn học trong và ngoài nước Sẽ là không đầy đủ đối với công việc nghiên cứu văn học đương đại nói chung, sự nghiệp văn học của nhà văn Nguyễn Minh Châu nói riêng nếu không nghiên cứu chuyên sâu tiểu luận - phê

bình Trang giấy trước đèn của ông Bởi những quan niệm nghệ thuật của nhà văn

tập trung rất đầy đủ và sâu sắc qua phê bình - tiểu luận này Như thế, nghiên cứu

tiểu luận - phê bình Trang giấy trước đèn, chúng ta sẽ có được một cái nhìn đầy đủ,

toàn diện hơn về cuộc đời, văn nghiệp của một nhà văn tâm huyết, tài năng trong văn học hiện đại Việt Nam

1.2 Là cây bút trưởng thành trong kháng chiến chống Mĩ và phát triển trong

thời kỳ đổi mới, các sáng tác của Nguyễn Minh Châu luôn được đưa vào giới thiệu

và giảng dạy ở bậc phổ thông và đại học như: Bến quê (chương trình Trung học cơ sở), Chiếc thuyền ngoài xa (chương trình Trung học phổ thông)… Đó là những tác

đều là những tác phẩm ghi nhận sự biến chuyển trong tư duy nghệ thuật của tác giả

Vì thế viê ̣c tìm hiểu về tác giả là mô ̣t viê ̣c làm cần thiết

Cho nên khóa luận này giúp chúng ta có một cách nhìn hệ thống toàn diện đầy

đủ về quan niệm nghệ thuật thống nhất trong các sáng tác của Nguyễn Minh Châu trong nền văn học Việt Nam hiện đại

1.3 Với vị trí và tài năng của Nguyễn Minh Châu thì số lượng công trình nghiên cứu về ông khá nhiều, tuy nhiên trong môi trường Đa ̣i ho ̣c Tây Bắc thì những bài viết nghiên cứu ch uyên sâu về vấn đề này chưa thực sự thỏa đáng Do

đó, với tư cách là một sinh viên còn tập dượt bước đầu nghiên cứu một đề tài khoa

học, việc nghiên cứu quan điểm nghệ thuật trong tập tiểu luận Trang giấy trước đèn của Nguyễn Minh Châu, vừa là niềm say mê cá nhân và đồng thời khi tiến hành

làm khóa luận này, chúng tôi xin tiếp thu những ý kiến đánh giá của các nhà văn, các nhà nghiên cứu về quan điểm nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu và chúng tôi cũng tiếp tục suy nghĩ về những cái mới để chỉ ra được những đặc điểm thuộc về quan điểm nghệ thuật của ông

Chính vì những lí do trên, chúng tôi mạnh dạn chọn đề tài: Quan điểm nghệ thuật trong tập tiểu luận Trang giấy trước đèn của Nguyễn Minh Châu

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Giới nghiên cứu tìm hiểu tiểu luận - phê bình của Nguyễn Minh Châu diễn ra khá muộn so với quá trình nghiên cứu về sáng tác của ông Bảy năm sau ngày ông qua đời, năm 1994, những trang tiểu luận - phê bình của ông mới được nhà nghiên cứu Tôn Phương Lan tập hợp và cho ra mắt bạn đọc một cách đầy đủ trong tập

Trang giấy trước đèn

Khi giới thiệu Trang giấy trước đèn, Tôn Phương Lan đã viết bài Nguyễn Minh Châu qua phê bình - tiểu luận (tháng 9 - 1993) thay cho lời tựa cuốn sách Tôn Phương Lan khẳng định: “Lịch sử lý luận phê bình đương đại sẽ nhớ đến ông với tư cách là người đầu tiên khuấy động sự tĩnh lặng hàng bao nhiêu năm của một nền văn học thời chiến bằng tiểu luận viết về chiến tranh” [3, tr6]

Cũng tác giả Tôn Phương Lan, trong Hành trình dẻo dai của một ngòi bút đã nhận thấy: “Và cũng không nên quên rằng ở lĩnh vực lý luận phê bình văn học, chúng ta bắt gặp vẫn Nguyễn Minh Châu ấy: trăn trở, dằn vặt, hao tâm, tổn trí để

khám phá, tìm tòi cho ra cái lẽ của nghề, của nghiệp, của thiên chức người nghệ sĩ

và văn chương” [14, tr42] Như thế, Tôn Phương Lan là người đầu tiên không chỉ

có công biên soạn, giới thiệu phê bình tiểu luận của Nguyễn Minh Châu mà còn là người đầu tiên phát hiện ra sự vận động trong ý thức nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu ở mảng phê bình tiểu luận

Tác giả Hồng Diệu trong Nguyễn Minh Châu nghĩ và viết về việc viết văn (tháng 1 - 1994) cho rằng: “Hãy đọc lời ai điếu cho một giai đoạn văn nghệ minh họa của Nguyễn Minh Châu là biểu hiện của một nhà văn có tinh thần trách nhiệm

cao - tuy bài báo còn những điều cần được làm rõ, để hiểu có lý, có tình, tránh khen chê theo cảm tính” [4, tr 427] Cách tiếp cận phê bình tiểu luận của Nguyễn Minh Châu trong bài viết của Hồng Diệu là cách tiếp cận dưới góc độ sản phẩm của một nhà văn chứ không phải là của một nhà lý luận phê bình

Mai Hương trong bài Nguyễn Minh Châu và di sản văn học của ông (mùa

thu năm 2000) đã hiểu rằng nơi bộc lộ trực tiếp, rõ nhất ý thức nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu chính là phần phê bình tiểu luận nên nhà nghiên cứu đã dùng chính phần này để soi chiếu vào sáng tác của nhà văn, từ đó có cơ sở khẳng định những đóng góp to lớn của ông đối với nền văn học cách mạng nước nhà bằng cả “thực tiễn sáng tác và tiểu luận phê bình, bằng cả ý thức nghệ thuật

và phương thức biểu đạt”

Tác giả Nguyễn Trọng Hoàn (tháng 1 - 2002) trong bài Tiếp tục hành trình đọc Nguyễn Minh Châu đã nhận xét: “Cùng với sáng tác là công việc được xem như chính yếu trong sự nghiệp sáng tác của mình, Nguyễn Minh Châu còn viết khá nhiều trang tiểu luận phê bình có giá trị thể hiện suy nghĩ của ông về những phương diện khác nhau của quá trình văn học” [9, tr27]

Nhà nghiên cứu Trần Đình Sử đã nhận xét về phê bình lý luận của Nguyễn

Minh Châu trong cuốn Văn học Việt Nam thế kỷ XX (tháng 9 - 2004): “Giá trị của ngòi bút phê bình của nhà văn là ở tính tư tưởng rõ ràng, chân thật, mạch lạc của nó… nhưng vị trí cao nhất của ông là người thổi bùng ngọn lửa đổi mới văn học của giai đoạn mới” [25, tr788]

Gần đây, một luận văn thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam của tác giả Vũ

Kim Loan (2003) có tên Tiểu luận phê bình của Nguyễn Minh Châu Tác giả luận

văn khai thác, khảo sát toàn bộ tập Trang giấy trước đèn ở 3 nội dung tư tưởng,

quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu, vấn đề nghề văn và chân dung đồng nghiệp Tuy nhiên đây là một đề tài nghiên cứu thiên về phân tích toàn diện theo cấu trúc tác phẩm phê bình tiểu luận của Nguyễn Minh Châu

Nhìn chung, các bài viết tiêu biểu nghiên cứu về tiểu luận Trang giấy trước đèn của Nguyễn Minh Châu còn rất ít so với loạt bài nghiên cứu về sáng tác của

ông Các bài viết điểm trên mặc dù đã đánh giá được một số đóng góp của Nguyễn

Minh Châu trong và qua tập Trang giấy trước đèn nhưng mới chỉ dừng ở mức độ

riêng lẻ Tuy nhiên, đó vẫn là những gợi ý và là nguồn tham khảo rất thiết thực, bổ ích đối với chúng tôi trong việc lựa chọn đề tài nghiên cứu và quá trình thực hiện khóa luận này Một công trình chuyên biệt về quan niệm nghệ thuật của Nguyễn

Minh Châu qua tập tiểu luận Trang giấy trước đèn từ góc độ Lý luận văn học thì

chưa có Vì thế chúng tôi mạnh dạn chọn đề tài này nhằm đi sâu hơn một số vấn đề

lý luận mà Nguyễn Minh Châu đặt ra

3 Mục đích nghiên cứu

Khóa luận này được viết ra với mục đích khẳng định những đóng góp của Nguyễn Minh Châu trong lĩnh vực phê bình lý luận một cách toàn diện, xác đáng hơn về giá trị của văn nghiệp và vị trí của Nguyễn Minh Châu trong tiến trình văn học Việt Nam đương đại

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Trong khóa luận này chúng tôi hướng tới đối tượng nghiên cứu là những quan điểm nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu đặt ra trong cuốn phê bình - tiểu luận

Trang giấy trước đèn

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Tập phê bình - tiểu luận Trang giấy trước đèn gồm gồm 36 bài viết, chia làm

ba phần chính - ba lĩnh vực mà sinh thời Nguyễn Minh Châu rất tâm huyết phê bình

- tiểu luận , chân dung văn ho ̣c và kinh nghiê ̣m sáng tác , tuy nhiên trong giới hạn của đề tài chúng tôi chủ yếu tập chung nghiên cứu những vấn đề lý luận đặt ra ở

phần một - Phê bình và tiểu luận

Ngoài ra, khóa luận này còn đi vào nghiên cứu một số vấn đề lý luận đặt ra trong một vài sáng tác tiêu biểu của Nguyễn Minh Châu

Cuối cùng, khóa luận còn tìm hiểu một vài tác giả, tác phẩm cùng thời với nhà văn cũng viết về những vấn đề mà Nguyễn Minh Châu quan tâm, hướng ngòi bút của mình vào đó

5 Phương pháp nghiên cứu

Khóa luận chủ yếu sử dụng các phương pháp sau:

- Phương pháp phân tích, tổng hợp: Người nghiên cứu sẽ kết hợp hai hình thức

tư duy phân tích và tổng hợp Người viết chủ yếu phân tích lí thuyết về quan điểm nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu kèm theo dẫn chứng để nắm vững bản chất của từng đơn vị kiến thức và toàn bộ vấn đề nghiên cứu Trên cơ sở phân tích đó tác giả

sẽ tổng hợp lại để tạo ra hệ thống, thấy được mối quan hệ giữa các đơn vị kiến thức

để hiểu vấn đề một cách toàn diện và sâu sắc

- Phương pháp nghiên cứu hệ thống: quan niệm nghệ thuật trong tập tiểu luận

Trang giấy trước đèn của Nguyễn Minh Châu nằm trong hệ thống những quan

điểm nghệ thuật của ông do đó khi nghiên cứu những quan điểm nghệ thuật trong tập tiểu luận phải đặt nó trong một hệ thống chỉnh thể

- Phương pháp so sánh: Để đề tài thêm phong phú, chúng tôi sẽ tạo ra một cái nhìn đối sánh về quan điểm nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu trong tập tiểu luận

Trang giấy trước đèn với quan điểm nghệ thuật của ông trong các sáng tác khác

cũng như so sánh với những ý kiến đánh giá của các nhà nghiên cứu từ đó có cái nhìn khái quát về quan điểm nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu trong tập tiểu luận

Trang giấy trước đèn

6 Những đóng góp của khóa luận

Hoàn thành khóa luận này, chúng tôi mong muốn góp phần vào thư viện nhà trường một cuốn tài liệu hữu ích cho các bạn sinh viên về quan điểm nghệ thuật của nhà văn Nguyễn Minh Châu Những kết quả mà chúng tôi đạt được sẽ giúp các bạn sinh viên chuyên ngành Ngữ văn có thêm tài liệu để tìm hiểu về những tác phẩm của ông

7 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, khóa luận gồm ba chương

Chương 1: Những vấn đề chung

Chương 2: Quan điểm của Nguyễn Minh Châu về văn học và nhà văn

Chương 3: Quan niệm của Nguyễn Minh Châu về hiện thực và nhân vật trong

tác phẩm văn học

PHẦN 2: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

1.1 Đôi ne ́t về Nguyễn Minh Châu và hoa ̣t đô ̣ng lý luâ ̣n phê bình

Nhà văn Nguyễn Minh Châu (1930 – 1989), xuất thân trong một gia đình nông dân, thuộc làng Thơi, xã Quỳnh Hải, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An Trước cách mạng tháng Tám năm 1945, Nguyễn Minh Châu theo học trường Kỹ nghệ Huế Đến năm 1945, ông tốt nghiệp với bằng Thành chung Năm (1948 – 1949), Nguyễn Minh Châu học chuyên khoa trường Huỳnh Thúc Kháng (Hà Tĩnh – Nghệ An) Tháng 1 – 1950, ông nhập ngũ và cùng năm này ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam Sau đó, Nguyễn Minh Châu được học ở trường sĩ quan lục quân Trần Quốc Tuấn Từ năm 1952 đến năm 1956, ông công tác tại Ban tham mưu tiểu đoàn 722 và 706, thuộc sư đoàn 320 Năm 1958, Nguyễn Minh Châu đi học bổ túc quân sự khóa II Năm 1961, ông theo học trường Văn hóa Lạng Sơn Từ năm 1962, ông về công tác tại phòng Văn nghệ Quân đội, sau chuyển sang tạp chí Văn nghệ Quân đội Với những đóng góp đó, ông được Hội Nhà văn kết nạp làm hội viên vào năm 1972 Ông là đại biểu chính thức dự Đại hội Nhà văn Việt Nam lần thứ ba tại Hà Nội vào năm 1983 Ngoài ra, ông còn được trao tặng một số giải thưởng: Giải thưởng Văn học Bộ Quốc phòng 1984 - 1989 cho toàn bộ sáng tác của

Nguyễn Minh Châu viết về chiến tranh và người lính, tác phẩm Cỏ lau đạt giải

thưởng Hội Nhà văn Việt Nam vào năm 1990 Ngoài ra ông được phong tặng giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật vào năm 2000

Nguyễn Minh Châu là nhà văn tiêu biểu cho nền văn học Việt Nam hiện đại trong giai đoạn kháng chiến chống Mỹ và thời kỳ đầu đổi mới Nhưng số mệnh nghiệt ngã với căn bệnh hiểm nghèo ung thư máu đã khiến hành trình sáng tạo của Nguyễn Minh Châu phải đột ngột dừng lại khi vừa đạt tới độ chín của tài năng Ngày 23 tháng 1 năm 1989 Nguyễn Minh Châu trút hơi thở cuối cùng tại viện quân

y 108 Hà Nội, sau gần một năm chống chọi với bạo bệnh, để lại nhiều dự định sáng

tác còn đang ấp ủ Tác phẩm cuối cùng - truyện vừa Phiên chợ Giát - được hoàn

thành ngay trên giường bệnh trước đó không lâu

Về con người Nguyễn Minh Châu, những bạn bè quen biết ông đều thấy dưới cái bề ngoài không có gì nổi bật, thậm chí hơi dè dặt, ngần ngại nói trước đám đông Nhưng ở bên trong là một con người nhiều ưu tư trăn trở, có niềm tin vững chắc vào sự lựa chọn của mình và một ý chí kiên định con đường đã lựa chọn, dám chấp nhận mọi sự khó khăn, thách thức, mà có người gọi đó là “sự dũng cảm rất điềm đạm” Nguyễn Minh Châu cũng là một nhà văn luôn suy nghĩ về chính công việc viết văn của mình, với ý thức trách nhiệm của ngòi bút trước thời đại, trước dân tộc và trước bạn đọc Con đường đến với nghề văn của Nguyễn Minh Châu cũng giống với con đường của nhiều cây bút cùng thế hệ ông như: Nguyễn Khải, Nguyên Ngọc, Nguyễn Thi, Hồ Phương, Xuân Thiều, Lê Khâm… Đó là một thế hệ

đã cầm súng trước khi cầm bút và chính sự trải nghiệm cuộc đời người lính trong

sự gắn bó với nhân dân qua những năm tháng chiến tranh đã dẫn họ đến với con đường nghệ thuật Nguyễn Minh Châu đến với văn học khá muộn, truyện ngắn đầu tay được in lúc đã 30 tuổi và đã có 10 năm trong quân ngũ Nhưng chính chặng đường 10 năm trước đó là sự chuẩn bị cần thiết cho việc bắt đầu con đường sáng tác của nhà văn

Về sự nghiệp sáng tác, Nguyễn Minh Châu là một người suốt đời cống hiến cho nghệ thuật Cho nên gần ba mươi năm cầm bút ông đã để lại một sự nghiệp văn chương đồ sộ:

- Cửa sông (tiểu thuyết), Nxb Văn học,1967

- Những vùng trời khác nhau (tập truyện ngắn), Nxb Văn học, 1970

- Dấu chân người lính (tiểu thuyết), Nxb Thanh Niên, 1972

- Giã từ tuổi thơ (tiểu thuyết), Nxb Kim Đồng, 1974

- Miền cháy (tiểu thuyết), Nxb Quân đội Nhân dân, 1977

- Lửa từ những ngôi nhà (tiểu thuyết), Nxb Văn học, 1977

- Những ngày lưu lạc (tiểu thuyết), Nxb Kim Đồng, 1981

- Những người đi từ trong rừng ra (tiểu thuyết), Nxb Quân đội nhân dân, 1982

- Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành (tập truyện ngắn), Nxb Tác Phẩm

Mới, 1983

- Mảnh trăng cuối rừng (tập truyện ngắn), Nxb Văn học, 1984

- Trang giấy trước đèn (Phê bình – tiểu luận), Nxb Khoa học xã hội, 2002

- Ngoài ra còn có Núi rừng yên tĩnh (tập bút ký) in chung với Hồ Phương, Nxb

Quân đội nhân dân, 1981

1.1.2 Hoạt động lý luận phê bình của Nguyễn Minh Châu

Nguyễn Minh Châu là một nhà văn đồng thời còn xuất hiện với tư cách là

người viết phê bình với tập Trang giấy trước đèn Hành động ông đứng vào hàng

ngũ những người làm phê bình văn học đã thể hiện tinh thần trách nhiệm rất cao của ông đối với nền văn học nước nhà Ông đối diện với nền lý luận phê bình văn học đương đại, nhìn thẳng, nhìn sâu vào nó với tư cách là một chủ thể sáng tạo Các nhà phê bình sau chiến tranh giờ đây bắt đầu biết “chê” như một cảnh tỉnh cho giới sáng tác Việc làm này buộc người cầm bút phải có trách nhiệm hơn với những cái họ viết ra, chấm dứt kiểu phê bình đã cổ xưa quen “dĩ hòa vi quý”

Những nhà phê bình chỉ biết khen – chê, theo Nguyễn Minh Châu là “công việc của một người đi sau sáng tác chờ anh ta làm được cái gì rồi hạ bút xuống bình phán”

[3, tr301] Như thế, mối quan hệ lý luận – phê bình – sáng tác nước ta đã đặt ra rất bức thiết và yêu cầu được giải quyết Trước thực tế của văn học, Nguyễn Minh

Châu yêu cầu đổi mới lý luận phê bình tức là yêu cầu lý luận “phải đi trước sáng tác một bước, để dẫn dắt, để tác thành, chứ không phải ngồi chờ đợi và “hành nghề” căn cứ trên những thành phẩm của người sáng tác” [3, tr302] Đã đến lúc lý

luận phê bình phải nhìn lại mình để xem mình có đưa ra rào cản cho sáng tác không, có góp được phần nào vào sự phát triển của văn học nước nhà không Lý luận phê bình cũng cần phải xác định cho mình một lập trường vững vàng, một quan điểm đúng đắn Phải có một tầm nhìn xa rộng để xác định được con đường, được chân lý mà văn học cần phải đi đến Chứng tỏ rằng nhiệm vụ của lý luận phê bình là rất quan trọng và nặng nề nhất là khi hiện nay trong lý luận phê bình còn nhiều vấn đề cần giải quyết

Nguyễn Minh Châu đã tìm ra một giải pháp cho lý luận phê bình nước nhà là học tập tiếp thu của nước ngoài Nguyễn Minh Châu còn mong muốn lý luận phê bình là nơi sáng tác tìm về với sự đồng cảm, sẻ chia, là nguồn động viên lớn Nếu

như thế, Nguyễn Minh Châu khẳng định sẽ tránh được tình trạng “lý luận phê bình

và sáng tác ngồi quay lưng lại với nhau hay gần như thế” [3, tr304] và văn học mới

sản sinh ra những tác phẩm có giá trị nghệ thuật đích thực Cuối cùng, để đổi mới

lý luận phê bình văn học, Nguyễn Minh Châu đòi hỏi “một không khí trao đổi tranh luận trong văn học thật cởi mở và bổ ích” [3, tr311] Bởi theo nhà văn, sự

thật chỉ nảy sinh trong quá trình trao đổi, tranh luận

Như thế, từ tư cách một người cầm bút, Nguyễn Minh Châu đã đứng vào vị trí của nhà phê bình để thấy được “cái khó” của họ, đòi hỏi người sáng tác hãy cảm thông, chia sẻ

1.2 Quan điểm nghệ thuật và công lao đổi mới văn học của Nguyễn Minh Châu

1.2.1 Quan điểm nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu

Là một nhà văn chân chính, sống giữa khói lửa chiến tranh, trong lúc kẻ thù đang giày xéo dân tộc, Nguyễn Minh Châu không cho phép mình đi khỏi giới hạn cho phép mà phải sống hết mình cho ngày hôm nay, phải dùng ngòi bút của mình

để chống lại kẻ thù Hành động đó nhằm làm theo lời dạy của Bác: “Văn hóa nghệ thuật cũng là một mặt trận Anh chị em là chiến sĩ trên mặt trận ấy” (Hồ Chí

Minh) Nghĩa là mỗi khi sáng tác, người nghệ sĩ không được mơ hồ mà phải xác định mình đang viết gì? Viết cho ai? Sáng tác đó có nằm trong cái mạch chính của cuộc sống hay không?

Trong con người Nguyễn Minh Châu, ý thức nghệ thuật hình thành và phát triển rất sớm Ngay từ thời đầu cầm bút, Nguyễn Minh Châu tự đặt ra câu hỏi: Văn học có ý nghĩa gì đối với đời sống và thời đại ngày hôm nay? Nhà văn quan

niệm: “Văn học bao giờ cũng trả lời những câu hỏi của ngày hôm nay, bao giờ cũng phải đối mặt với những người đương thời về những câu hỏi cấp bách của đời sống” (Nhà văn, đất nước, dân tộc mình) Với ông, văn chương thực sự có ý nghĩa

khi viết về cuộc sống và phản ánh cuộc sống Vì thế, trong lúc này, khi đất nước có chiến tranh, ông đã dùng ngòi bút của mình để ca ngợi, cỗ vũ, động viên tinh thần của nhân dân, đồng thời đả kích và phê phán kẻ thù xâm lược Một nhà văn thành công là khi anh ta biết nhận ra khuyết điểm và sửa chữa để hoàn thiện chứ không

phải ôm khư khư ý kiến của mình Ngay từ năm 1971, trong bài Trang sổ tay viết văn, khi nhìn lại chặng đầu của con đường sáng tác, Nguyễn Minh Châu đã nhận ra một hạn chế của nhiều tác phẩm: “Hình như cuộc chiến đấu anh hùng sôi nổi hiện nay đang được văn xuôi và thơ ca tráng lên một lớp men “trữ tình” hơi dày, cho

nên ngắm nó thấy mỏng manh, bé bỏng óng suốt quá khiến người ta phải ngờ vực”

[3, tr33] Nên sau năm 1975, ông là người tiên phong cho phong trào đổi mới văn học thời kỳ sau chiến tranh Ngòi bút của nhà văn lúc này không còn bị gò trong khuôn khổ, trong những định hướng có sẵn nữa mà như trải rộng ra để khám phá toàn bộ đời sống xã hội và con người với những mặt tốt và mặt xấu của nó

Đồng thời, ông còn quan điểm: “Văn học và đời sống là những vòng tròn đồng tâm

- mà tâm điểm là con người” [3, tr111] Về vấn đề con người trong sáng tác của

Nguyễn Minh Châu trước năm 1975, ông cho rằng các sự kiện thường lấn át con người, nhân vật nhiều khi chỉ là phương tiện để nhà văn tái hiện, xâu chuỗi các biến

cố lịch sử Vì thế, con người trở nên mờ nhạt trước cuộc sống Từ đó ông rút ra kinh nghiệm phải viết về con người nhưng con người ở đây không tách rời sự kiện chiến tranh Từ trong chiến tranh, ông đã khám phá ra những vẻ đẹp ẩn sâu bên trong con người Nếu trước năm 1975, Nguyễn Minh Châu “gắng đi tìm những hạt ngọc ẩn giấu trong bề sâu tâm hồn con người” hay bao bọc các nhân vật của mình trong “bầu không khí vô trùng”, thì sau năm 1975, khi đã có điều kiện tiếp cận con người trong tính vẹn toàn của nó, ông đã xây dựng con người với những nét chìm nổi “rất người” Nhà văn thấy bên trong mỗi con người “đang sống lẫn lộn người

tốt kẻ xấu, rồng phượng lẫn rắn rết, thiên thần và ác quỷ” (Bức tranh)

Một nhà văn, ngoài việc đam mê văn chương còn phải có trái tim biết

yêu thương - yêu thương con người Ông tâm sự: “Tôi không thể nào tưởng tượng nổi một nhà văn mà lại không mang nặng trong mình tình yêu cuộc sống và nhất là tình yêu thương con người Tình yêu này của người nghệ sĩ vừa là một niềm hân hoan say mê, vừa là một nỗi đau đớn, khoắc khoải, một mối quan hoài thường trực

về số phận, hạnh phúc của những người chung quanh mình Cần giữ cái tình yêu

ấy trong mình, nhà văn mới có khả năng cảm thông sâu sắc với những nỗi đau khổ, bất hạnh của người đời, giúp họ có thể vượt qua những khủng hoảng tinh thần và đứng vững được trước cuộc sống” [3, tr111]

Những quan niệm, nhận thức của Nguyễn Minh Châu cùng với tác phẩm luôn

có sự thống nhất Quá trình sáng tác cũng là quá trình nhà văn tự trau dồi và hoàn thiện một cách sâu sắc quan niệm nghệ thuật của mình

1.2.2 Công lao đổi mới văn học của Nguyễn Minh Châu

Với hai chặng đường sáng tác ở hai giai đoạn văn học trước và sau 1975, Nguyễn Minh Châu có những đóng góp to lớn cho nền văn học hiện đại Các tiểu thuyết và truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu trước 1975 khá tiêu biểu cho thành tựu, đặc điểm và giới hạn của nền văn học sử thi thời kỳ kháng chiến chống Mỹ

Đặc biệt, sau 1975 Nguyễn Minh Châu là một trong những “người mở đường tinh anh và tài năng nhất” (Nguyên Ngọc) của công cuộc đổi mới văn học Ở Nguyễn

Minh Châu, sự đổi mới mạnh mẽ trong ý thức nghệ thuật luôn đi liền với những tìm tòi đổi mới trong sáng tác của nhà văn Người đi tiên phong ấy không tránh khỏi những khó khăn nguy hiểm, thiệt thòi và sự đơn độc trong những bước khởi đầu

của hành trình tìm kiếm mở đường Điều quan trọng là Nguyễn Minh Châu “với sự dũng cảm rất điềm đạm” (Vương Trí Nhàn) đã kiên trì dẫn bước trên con đường đã chọn của mình Và ông xứng đáng là “người kế tục xuất sắc những bậc thầy của nền văn xuôi Việt Nam và cũng là người mở đường rực rỡ cho những cây bút trẻ sau này” (Nguyễn Khải) Những đóng góp của Nguyễn Minh Châu trong vai trò

người mở đường cho công cuộc đổi mới văn học được thể hiện chủ yếu ở các phương diện sau:

Đổi mới ý thức nghệ thuật:

Sự đổi mới văn học phải được bắt đầu từ sự đổi mới các quan niệm về văn chương, về mối quan hệ của nhà văn với hiện thực và với công chúng Ngay trong những năm chiến tranh, khi sáng tác những tác phẩm mang đậm không khí sử thi hào sảng của thời đại, Nguyễn Minh Châu đã thầm lặng suy nghĩ về những bước

đi sắp tới của nền văn học khi cuộc chiến đấu giành độc lập tự do của dân tộc đã hoàn thành

Mở rộng quan niệm về hiện thực và mối quan hệ giữa văn học với đời sống: Trong bài báo gây tiếng vang sâu rộng đương thời - Hãy đọc lời ai điếu cho một giai đoạn văn nghệ minh hoạ, Nguyễn Minh Châu đã chỉ ra giới hạn chật hẹp

của quan niệm về hiện thực trong văn học của ta suốt một thời kỳ dài, mà nhà văn

dùng hình ảnh “Cái hành lang hẹp và thấp” khiến cho mỗi người viết phải tự mình

“bạt bớt chiều cao, thu hẹp bớt chiều ngang để có thể đi lại dễ dàng” Đó là “thứ văn nghệ minh hoạ” Cái nhìn hiện thực không còn bị bó hẹp trong những khuôn

khổ có sẵn mà mở ra trong một thực tại đa chiều, luôn biến động và đầy bất ngờ,

như lời Nguyễn Minh Châu: “Cuộc đời vốn đa sự con người thì đa đoan”, mỗi

tác phẩm phải lá sự khám phá những quy luật của đời sống, với ý thức ấy, nhiều tác phẩm của Nguyễn Minh Châu sau 1975 là những cuộc đối chứng với những quan niệm, nhận thức hạn hẹp, chủ quan của một thời trong cách nhìn cuộc đời

và con người

Quan niệm về mối quan hệ giữa văn học và đời sống của Nguyễn Minh Châu

là một quan niệm đặt trên nền tảng tinh thần nhân bản: “Văn học và đời sống là những vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm là con người” [3, tr111], “Nhà văn tồn tại

ở trên đời có lẽ trước hết là vì thế: để làm công việc giống như kẻ nâng giấc cho những người cùng đường, tuyệt lộ, bị cái ác hoặc số phận đen đủi dồn con người ta đến chân tường, những con người cả tâm hồn và thể xác bị hắt hủi và đoạ đầy đến

ê chề, hoàn toàn mất hết lòng tin vào con người và cuộc đời để bênh vực cho những con người không có ai để bênh vực” [3, tr165]

Ý thức cao độ về bản lĩnh và trách nhiệm của nhà văn:

Cùng với việc phê phán mạnh mẽ để từ bỏ thứ “Văn nghệ minh hoạ” Nguyễn

Minh Châu cũng chỉ rõ sự hạn chế của việc nhà văn “chỉ được giao phó nhiệm vụ truyền đạt của chủ trương chính sách bằng hình tượng sinh động” Điều đó dẫn đến hậu quả là “nhà văn đánh mất cái đầu và tác phẩm đánh mất tính tư tưởng”

Với một tinh thần nghiêm khắc tự nhìn lại mình và đội ngũ nhà văn, Nguyễn Minh Châu đã thẳng thắn chỉ ra sự thiếu hụt về bản lĩnh, thói quen che chắn, rào đón do một cái sợ cố hữu luôn ám ảnh, đến nỗi không ít người tự đánh mất mình Cùng với việc thức tỉnh ý thức về bản thân và tự do sáng tạo của người cầm bút, Nguyễn Minh Châu luôn tự nhắc nhở về trách nhiệm cao cả của nhà văn Nhà văn phải là người thức tỉnh xã hội và cảnh báo trước những nguy cơ đến với nhân loại Nhưng trước hết, người cầm bút phải là người có tình yêu tha thiết với cuộc sống, nhất là

với con người.“ Tình yêu này của người nghệ sĩ vừa là một niềm hân hoan say mê, vừa là một nỗi đau đớn khắc khoải, một mối quan hoài thường trực về số phận, hạnh phúc của những người chung quanh mình…” [3, tr111] Nhà văn có trọng trách của nhà văn hoá: “Chúng ta có nhiệm vụ chăm chút, gìn giữ cho đất nước những cái gì thật lâu đời, bền chặt, mà cũng thật là mỏng manh: tính thật thà,

hồn hậu, niềm tin nền phong hoá nhân bản, tính bẽn lẽn cả thẹn của người phụ nữ,

ý thức cộng đồng dân tộc tạo nên khí phách anh hùng, lòng trung thực và tính giản

dị ” [3, tr112]

Ý thức về tự do sáng tạo của người nghệ sĩ:

Nguyễn Minh Châu là người sớm nói lên khát vọng dân chủ trong đời sống văn nghệ và tự do sáng tạo của người nghệ sĩ, điều mà nhà văn trăn trở từ lâu, nhưng chỉ có thể bộc lộ khi có công cuộc đổi mới Ông đã nhận thấy, suốt một thời gian dài nhà văn của ta “chỉ được giao phó công việc như một cán bộ truyền đạt đường lối, chính sách bằng hình tượng văn học sinh động”, đội ngũ cầm bút được

“chăm sóc, chăn dắt quá kỹ lưỡng” để không đi chệch khỏi định hướng nhiệm vụ

đó Ông cũng nói thẳng về tình trạng mất dân chủ đã tồn tại quá lâu trong đời sống văn nghệ: sự áp đặt của lãnh đạo văn nghệ, sự “cảnh giác” quá mẫn cán của giới phê bình Tất cả điều đó đã dẫn đến nền văn nghệ minh họa và sự mai một tài năng

và cá tính của nhà văn Ông tha thiết kêu gọi “…khuyến khích cá tính, khuyến khích sáng tạo và chấp nhận đa dạng, chấp nhận sáng tối, hoàn toàn đặt long tin vào lương tri của các nhà văn, không nửa tin nửa nghi ngờ và đề phòng, để cho văn nghệ một khoảng đất rộng rãi hơn” [3, tr138]

Đổi mới cách nhìn và sự khám phá về con người:

Từng quan niệm “văn học và đời sống là những vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm là con người ”, Nguyễn Minh Châu trước sau đều hướng ngòi bút của mình vào việc khám phá và thể hiện con người Nhưng sự nhận thức của nhà văn về con người cũng là một quá trình mở rộng và đào sâu trên cả hành trình sáng tác Trong những năm chiến tranh, khi hướng tới sự khái quát bức tranh lịch sử với cảm hứng

sử thi lãng mạn, Nguyễn Minh Châu đã tập trung thể hiện những vẻ đẹp cao cả cùng với “những hạt ngọc ẩn giấu trong bề sâu tâm hồn con người” Những nhân vật thành công của Nguyễn Minh Châu, dù ít nhiều có nét riêng, nhưng vẫn nằm trong khuôn mẫu chung của nhân vật sử thi mà tính loại hình nổi trội hơn tính cá biệt Sau chiến tranh, Nguyễn Minh Châu đã dần đi tới quan niệm toàn vẹn và đa chiều về con người Vượt qua quan niệm còn phiến diện và một chiều của văn học

sử thi, nhà văn tiếp cận con người trên nhiều bình diện và nhiều tầng bậc: con người thế sự, đời tồn tại cùng với con người xã hội - lịch sử, con người trong tính

cá thể riêng biệt và tính nhân loại phổ quát… Hứng thú nhất với ngòi bút Nguyễn Minh Châu là khám phá cái thế giới bên trong, đầy bí ẩn của con người, lật xới vào những tầng đáy sâu của tâm lí, tư tưởng, cả tiềm thức và tâm linh của con người Với cái nhìn mới của nhà văn, con người hiện ra không còn thuần nhất mà là trong tính lưỡng diện, đa diện và luôn biến động không ngừng Dù vậy, nhà văn vẫn đặt niềm tin ở con người, muốn dùng ngòi bút tham gia trợ lực cho con người trong cuộc đấu tranh giữa cái thiện và cái ác, thức tỉnh ở con người ý thức tự vấn để hướng tới hoàn thiện

Từ sự đổi mới cách nhìn con người, Nguyễn Minh Châu đã đạt đến nhiều thành công trong sự khám phá và thể hiện con người Thế giới nhân vật trong sáng tác của Nguyễn Minh Châu sau 1975, mà chủ yếu ở các truyện ngắn, gồm ba kiểu loại chính: nhân vật tư tưởng, nhân vật thế sự và nhân vật tính cách - số phận Mỗi kiểu loại nhân vật ấy đều có khả năng và giá trị riêng trong việc khám phá và thể

hiện con người Các nhân vật tư tưởng (như người hoạ sĩ trong Bức tranh, nhà văn

T trong Sắm vai, Nhĩ trong Bến quê) không phải là đại diện cho một loại người,

một giai tầng xã hội, cũng không được chú trọng làm nổi bật tính cách, mà là phương tiện để nhà văn trình bày phát hiện của mình về một vấn đề tư tưởng, đạo đức hay để chiêm nghiệm về quy luật của đời sống Những nhân vật này thường xuất hiện trong các truyện mang tính luận đề và dễ có nguy cơ trở thành cái loa phát ngôn cho tư tưởng của tác giả Nhưng may mắn là các nhân vật tư tưởng của Nguyễn Minh Châu nhờ sự hiểu biết lẽ đời và khả năng phân tích tâm lý con người của tác giả mà khôngt bị trở thành khô cứng, thiếu sức sống Quan sát những con người xung quanh mình trong dòng đời tưởng như bình lặng, nhà văn qua các nhân vật thế sự đã nhắc nhở mọi người về các quan hệ ứng xử, về các thói quen và cách sống đang tiềm ẩn trong đó những điều bất ổn cả những nguy cơ về đạo đức và lối sống Đó có thể là sự vô tâm đến thành bạc bẽo vô ơn của đứa con gái đối với

người mẹ - Mẹ con Chị Hằng, là sự nhiệt tình tốt bụng, nhưng nông nổi, hấp tấp

của Cô Hoằng đã gây ra không ít sự phiền nhiễu cho mọi người trong khu tập

thể (Người đàn bà tốt bụng) Đó còn là những người đàn bà trong một khu tập thể

vốn không phải là những người xấu, nhưng do hành động theo thói tục, cả thói

“ngồi lê đôi mách của họ” đã gián tiếp dẫn đến cái chết thương tâm của Cô

Thoan “Đứa ăn cắp” Những nhân vật thế sự ấy hầu như không có thói quen tự

nhìn lại mình, họ không nghĩ đến hậu quả của lối sống và cách ứng xử của mình Nhà văn muốn cảnh tỉnh người đời về hậu quả của thói tục đời thường của sự thờ ơ

vô trách nhiệm với người khác Nhân vật thế sự còn là phương tiện để nhà văn khám phá những quy luật nhân sinh trong đó bao gồm cả không ít những nghịch

lý (Hương và Phai, Chiếc thuyền ngoài xa)

Nền tảng của mọi cách tân là tinh thần nhân bản:

Với quan điểm nhân bản, Nguyễn Minh Châu thể hiện sự cảm thông sâu sắc với những con người bị số phận dồn đẩy vào những bi kịch không thể nào thoát ra được Chiến tranh chẳng những đã phạt ngang cuộc đời của Lực và Thai ra làm hai

nửa, mà còn đem đến số phận bi kịch cho hầu khắp mọi nhân vật trong Cỏ lau Tất

cả họ đều là nạn nhân của chiến tranh với những mất mát không thể nào bù đắp được những cuộc đời dang dở và không có gì chờ đợi họ ở phía trước Nếu Hạnh

(Bên đường chiến tranh) là biểu tượng cho tình yêu và niềm tin ở người phụ nữ vẫn

cất giữ vẹn nguyên qua bao nhiêu biến động, của chiến tranh và thời gian thì Quỳ

(Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành) lại là một tính cách, có vẻ dị biệt nhưng

thật độc đáo và đầy sức ám ảnh Người phụ nữ ấy với rất nhiều khả năng và cũng rất nhiều ham hố, luôn khát khao đi tìm cái tuyệt đối, luôn hành động một cách khác thường, để rồi phải dành cả đời mình để sửa chữa những lầm lạc, cực đoan

của chính mình Nếu lão Khúng trong Khách ở quê ra mới chỉ xuất hiện như 1 tính cách nông dân độc đáo có phần dị biệt, thì trong thiên tuyệt bút Phiên chợ Giát lại

là cả một cuộc đời, một số phận hay “một giả thuyết về thân phận người nông dân”

(Hoàng Ngọc Hiến) Hiện ra qua dòng độc thoại, hồi tưởng của nhân vật đặt trên nền cảnh của bao nhiêu sự kiện, biến động xã hội, lịch sử Trong lão chứa đựng rất nhiều mặt trái ngược, mâu thuẫn nhưng vẫn là một “thực thể tự nó”, vừa mạnh mẽ vừa yếu đuối, tỉnh táo sáng suốt mà lại u tối hoang dại, mang thân phận “người -

bò” Vừa gắng vùng vẫy để giải thoát lại vừa bất lực, chấp nhận Sau Chí Phèo, Lão Hạc của Nam Cao và một số hình tượng nông dân đặc sắc khác trong văn học hiện

thực trước 1945, lão Khúng của Nguyễn Minh Châu nổi bật lên như một hình tượng độc đáo, có sức khái quát lớn về người nông dân Việt Nam, đồng thời đặt ra một cách da diết nhiều vấn đề về nhân sinh và lịch sử

Những tìm tòi đổi mới trong nghệ thuật tự sự:

Cùng với những đổi mới trong quan niệm và cách tiếp cận hiện thực và con người, ngòi bút Nguyễn Minh Châu đã có nhiều tìm tòi, thể nghiệm để đổi mới cách viết, mà nổi lên là nghệ thuật xây dựng nhân vật và nghệ thuật trần thuật Tương ứng với sự mở rộng các loại hình nhân vật trong sáng tác sau 1975, Nguyễn Minh Châu đã thành công trong việc sử dụng nhiều thủ pháp khắc họa nhân vật, mà đặc sắc hơn cả là miêu tả tâm lý, sử dụng độc thoại nội tâm Từ những nhân vật được định hình, luôn “trùng khít với chính” nó trong những tác phẩm mang âm hưởng sử thi, nhà văn đã đi tới khám phá “Con người bên trong con người”, phát hiện ra “Con người không trùng khít với bản thân mình” và những quy luật rất phức tạp của đời sống tâm lý bên trong con người Nếu như trước đây, diễn biến tâm lý của các nhân vật thường theo một chiều thuận, ít nhiều còn đơn giản, thì nay tâm lý nhân vật thường được hiện ra trong những sung đột bên trong, thầm lặng mà gay gắt, với những diễn biến quanh co, những bất ngờ khó đoán định được Các yếu tố, sự kiện bên ngoài: chỉ là những tác nhân để kích thích, khêu gợi các trạng thái tâm lí với những hồi tưởng, suy tư của nhân vật Độc thoại nội tâm được khai thác như một thủ pháp quan trọng nhất để các nhân vật tự hiện diện đời sống bên trong của nó, đặc biệt là loại nhân vật tư tưởng, nhưng cũng không thiếu ở các nhân vật tính cách, các thân phận đời tư Thủ pháp này đạt đến sự thuần thục,

nhuần nhuyễn và hiệu quả cao trong Phiên chợ Giát

Nghệ thuật trần thuật của Nguyễn Minh Châu cũng có nhiều tìm tòi Đáng chú

ý là sự nới lỏng cốt truyện, tạo tình huống, việc thay đổi linh hoạt điểm nhìn trần thuật, sử dụng thường xuyên các biểu tượng và đổi mới giọng điệu trần thuật

Những đổi mới nói trên của Nguyễn Minh Châu đã được thể hiện ngay từ nửa đầu những năm 80, khi công cuộc đổi mới văn học chưa chính thức bắt đầu Điều

đó đã khiến Nguyễn Minh Châu có được vai trò của người mở đường đầy khó khăn nhưng cũng rất vinh dự

1.3 Tập tiểu luâ ̣n Trang giấy trước đèn

Tâ ̣p tiểu luâ ̣n Trang giấy trước đèn là tập hợp những trang tiểu luận, những bài

viết và đánh giá của Nguyễn Minh Châu về văn ho ̣c Viê ̣t Nam thời kỳ đổi mới được Tôn Phương Lan tâ ̣p hơ ̣p và cho ra mắt ba ̣n đo ̣c năm 1996 (bảy năm sau khi ông qua đời)

Những bài viết được in trong tâ ̣p tiểu luâ ̣n là những bài chưa từng được in vào

tâ ̣p sách riêng nào trước đây của Ng uyễn Minh Châu Tâ ̣p tiểu luâ ̣n gồm 36 bài viết, chia làm ba phần chính – ba khu vực mà sinh thời Ngu yễn Minh Châu rất tâm huyết phê bình – tiểu luâ ̣n, chân dung văn ho ̣c và kinh nghiê ̣m sáng tác qua đó bô ̣c

lô ̣ tài năng , tâm huyết cũng như những quan điểm , đánh giá của ông đối với văn chương và nghê ̣ thuâ ̣t đương thời

Tiểu luâ ̣n – phê bình là phần được tác giả đă ̣c biê ̣t quan tâm với 18 bài viết,

sáng tác chủ yếu trong thời gian từ 1971 đến 1989, tiêu biểu như Trang giấy trước đèn (1976); Nhà văn, nhân vật, bạn đọc (1980); Tác dụng kỳ diệu của tác phẩm văn học (1983); Hãy đọc lời ai điếu cho một giai đoạn văn nghê ̣ minh họa (1987); Tản mạn về văn học (1989)… Những vấn đề mà Nguyễn Minh Châu đă ̣t ra là những

vấn đề cơ bản và thường viết với tinh thần nghiêm túc Ông chỉ viết tiểu luâ ̣n phê bình khi đã có một bề dày về thời gian cầm bút, mô ̣t sự từng trải trong nghề nghiê ̣p Nét nổi bật nhất trong loạ t bài chân dung văn ho ̣c là từ lợi thế của mô ̣t người sáng tác có tâm huyết , có tay nghề , có thói quen nghiền ngẫm cân nhắc khi xử lý các loại nhân vật , từ sự giao cảm sâu sắc với đồng nghiê ̣p , ông biết soi thấu , chọn lựa, biết nắm bắt lấy cái thần của đố tượng để dựng lấy chân dung văn ho ̣c của riêng mình Trong tâ ̣p tiểu luâ ̣n này tâ ̣p hợp 9 bài viết về chân dung văn học của ông Viết về chân dng đồng nghiệp, Nguyễn Minh Châu đã tự bô ̣c lô ̣ chân dung của mình: mô ̣t cây bút linh hoa ̣t, tinh tế và rất giàu năng lực quan sát, cảm thụ

Phần cuối của tâ ̣p tiểu luâ ̣n là những bài viết về kinh nghiê ̣m sáng tác của

Nguyễn Minh Châu (Tôn Phương Lan tâ ̣p hơ ̣p đươ ̣c 9 bài viết)

Tập tiểu luận Trang giấy trươ ́ c đèn đươ ̣c Tôn Phương Lan tâ ̣p hơ ̣p trong hoàn

cảnh những cơn bạo bệnh đến đột ngột khiến cho nhiều dự định của Nguyễn Minh Châu, trong đó có viê ̣c viết thêm bài ở lĩnh vực này đã không thực hiê ̣n đươ ̣c Cũng trong thời gian này chính Nguyễn Minh Châu đã đề nghi ̣ đă ̣t tên cho tâ ̣p tiểu luâ ̣n –

phê bình: Trang giấy trươc đèn

Tiểu kết: Nguyễn Minh Châu là nhà văn có ảnh hưởng quan tro ̣ng đối với văn

học Việt Nam trong giai đoạn chiến tranh và thời kỳ đầu của đổi mới Không chỉ là

mô ̣t nhà văn , đồng thời ông còn xuất hiê ̣n với tư cách của mô ̣t nhà phê bình văn học, có đóng góp to lớn cho nèn văn học nước nhà

Lô ̣ trình nghê ̣ thuâ ̣t của Nguyễn Minh Châu là lô ̣ trình của mô ̣t nghê ̣ sĩ cách mạng với ý nghĩa đích thực của nó bởi cả cuộc đời , ông đã vượt lên mo ̣i hoàn cảnh

để lao động , để kiếm tìm Thành quả của ông trong tác phẩm văn chương , trong tiểu luâ ̣n phê bình cầ n được ghi nhâ ̣n như mô ̣t đóng góp xuất sắc , đă ̣c biê ̣t, ở thời

kỳ đổi mới, và ông, với tư cách là người mở đường

Nguyễn Minh Châu đươ ̣c coi là người mở đường xuất sắc cho văn ho ̣c Viê ̣t Nam thời kỳ đổi mới Nói như Nguyễn K hải, sau này đã có người đứng trên vai ông để mà to lớn hơn nhưng vi ̣ trí tiên phong và những cống hiến có tính chất khai phá của ông là không thể phủ nhận Tìm ra hướng đi mới cho văn học cả trên bình diê ̣n nô ̣i dung phản ánh lẫn bút pháp thể hiê ̣n nhà văn đã công khai với ba ̣n đo ̣c mô ̣t cách viết mới : hiê ̣n đa ̣i mà vẫn đâ ̣m đà truyền thống Ông đã đi được mô ̣t chă ̣ng đường xa, dù nhọc nhằn nhưng thật nhiều ý nghĩa Từ Nguyễn Minh Châu vấn đề con ngườ i với số phâ ̣n riêng cùng vô vàn trăn trở lo âu đã đươ ̣c văn ho ̣c quan tâm khai thác ở cách nhìn mới Hình như ông tự mình bức phá và giúp một thế hệ nhà văn dám “bước qua lời nguyền”, từ giã “cái thời lãng ma ̣n” để đến với mô ̣t thứ văn

chương chân thành hơn Ở đó con người được sống thật, không phải cố tỏ ra “trùng khít với chính mình, với bộ áo xã hội củ nó một cách đau đớn, giả dối” (Bakhtin)

Tâ ̣p tiểu luâ ̣n Trang giấy trước đèn – đúng như cái tên của nó cho thấy – người nghê ̣ sĩ này đã rất ý thức về trách nhiê ̣m của ngòi bút mình trước nhân dân , trước cuô ̣c sống

CHƯƠNG 2: QUAN ĐIỂM CỦA NGUYỄN MINH CHÂU VỀ VĂN HỌC VÀ

NHÀ VĂN QUA TẬP TIỂU LUẬN TRANG GIẤY TRƯỚC ĐÈN

2.1 Quan điểm cu ̉ a Nguyễn Minh Châu về văn ho ̣c

2.1.1 Quan điểm về tính thời sự của văn học

Nguyễn Minh Châu nhấn mạnh tới tính thời sự vì đó là điều nhà văn tâm đắc nhất, vì nhà văn nhận thấy thực trạng văn học sau chiến tranh của ta đang đi sau

cuộc sống Ông đã khẳng định: “Tác phẩm văn học phải là một thứ vũ khí trên mặt trận tư tưởng và ít nhiều mang tính thời sự” [3, tr43] “Văn học bao giờ cũng phải trả lời những câu hỏi của ngày hôm nay, bao giờ cũng phải đối thoại với những người đương thời về những câu hỏi cấp bách của đời sống.” [3, tr78]

Chính vì thế, thời sự trong văn học phải được hiểu như cái hiện thời, cái đang

có của hôm nay, cái mà toàn xã hội đang quan tâm, dõi theo.Tính thời sự trong văn học mà Nguyễn Minh Châu nhắc tới phải gắn với không gian, thời gian lịch sử đang diễn ra “Ngày” được hiểu rộng ra là thời đại, là năm tháng Ngày hôm nay, tức cái khoảng thời gian hiện thời, cái nhất thời mà người dân đang quan tâm nóng bỏng chứ không phải là những điều đã xảy ra “ngày hôm qua”

Tính thời sự cũng chỉ được hiểu một cách tương đối Bởi có trường hợp chính những vấn đề của quá khứ xa xưa nếu cho tới hôm nay vẫn là những vấn đề mà người dân còn quan tâm, còn có ý nghĩa với cuộc sống thì nó vẫn còn nguyên tính thời sự Tính thời sự cần được hiểu một cách không cứng nhắc, không phải chỉ cái hiện tại mà mà có khi là cả cái quá khứ, cái tương lai Chính vì thế, mỗi khi cầm bút, Nguyễn Minh Châu luôn thận trọng lựa chọn viết cái gì thật cần thiết và cấp bách, kịp thời nhất đưa đến độc giả hôm nay

 Tính thời sự là một yêu cầu của đối tượng độc giả

Đổi mới trong suy nghĩ, quan niệm của Nguyễn Minh Châu không chỉ ở đề tài, chất liệu, cách thức viết văn… mà theo nhà văn, muốn thành công phải đổi mới cả trong suy nghĩ của chính người cầm bút khi xác định đối tượng của văn học Nhà văn đã nhận thấy đối tượng của văn học phải bao gồm đối tượng phục vụ của văn học (người đọc) và đối tượng phản ánh của văn học (hiện thực cuộc sống) Qua những sáng tác của mình, ông đã thể hiện rất rõ sự đổi mới trên

Đối tượng thưởng thức của văn học cũng mang tính thời sự Nó cần phải thay đổi theo thị hiếu của người đọc mỗi thời Nguyễn Minh Châu đã nói với những

người cùng cầm bút rằng: “ Đừng bao giờ nên coi nhẹ tầm quan trọng của thị hiếu người đọc, vì chính đó là cái nôi để cho tác phẩm thế này hoặc thế khác ra đời và sống được.” [3, tr58] Thị hiếu người đọc cho chúng ta biết đối tượng thưởng thức

của văn học mỗi thời kỳ là những ai? Họ mong muốn được đọc những tác phẩm như thế nào?

Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI tháng 12.1986 thực sự mở ra một chặng đường mới cho cách mạng Việt Nam Từ đây, đổi mới văn học bắt đầu vươn rộng không chỉ ở phía người cầm bút mà cả ở phía người thưởng thức Đối tượng thưởng thức văn học đã khác trước Không còn chỉ là người lính viết về mình và cho mình nữa mà đã đủ mọi tầng lớp trong xã hội Với những đòi hỏi phức tạp hơn, yêu cầu

cao hơn Họ “…là những người hết sức từng trải về chính trị và đời sống, là những người đang xây dựng chủ nghĩa xã hội và cầm súng đánh Mỹ Họ là những người

đã làm chủ đất nước và cuộc đời mình” [3, tr290]

Chính đối tượng tiếp nhận mới, phong phú, đông đảo, rộng khắp, có trình độ

đã khiến cho văn học Việt Nam dấy lên một không khí đổi mới chưa từng có xưa nay Người đọc cũng như những người cầm bút đều hiểu rằng, chính họ chứ không phải là một nguyên do nào khác đã khiến cho văn học buộc phải đổi mới Đổi mới

là vấn đề sống còn lúc này để tìm lại chính mình Đổi mới bắt nguồn từ chính nhu cầu của đối tượng thưởng thức văn học

 Tính thời sự trong nội dung của tác phẩm văn học

Trong công cuộc đổi mới văn học, khi mà đối tượng thưởng thức đã không còn đơn điệu như trước nữa, khi mà người đọc đòi hỏi phải có những sáng tác mang hơi thở, sức sống của đời thường, thì buộc những người cầm bút phải đổi mới

về nội dung trong sáng tác của mình

Nguyễn Minh Châu cho chúng ta hiểu rằng nội dung phản ánh của văn học cũng phải mang tính thời sự, có ý nghĩa thời sự Vấn đề toàn dân tộc quan tâm bây giờ là đổi mới đất nước, văn học phải viết về những điều đó Vấn đề mà độc giả vẫn dành sự quan tâm nhiều nhất là chiến tranh và người lính, sự sống còn của dân tộc mình Ngoài ra, còn là những nội dung mà Nguyễn Minh Châu đã viết khá

thành công như thời bình với những lo toan thường nhật, thói tật của con người, sự phức tạp của chính giới mình, những hạn chế của văn học trong 35 năm qua

Bàn đến những nội dung trên, Nguyễn Minh Châu đã nhận thấy tính hai mặt của vấn đề Người đọc quan tâm hơn tới những khía cạnh mà trước kia văn học cố tình

“né tránh” nên bây giờ nhiệm vụ của văn học phải lấp được những “khoảng trống” của văn học thời chiến để lại Nhưng tính thời sự của văn học biểu hiện ở khía cạnh nội dung phản ánh cũng có tính tương đối của nó Không phải cứ viết về những vấn đề cuộc sống hôm nay là tác phẩm đó đã mang tính thời sự Có nhiều tác phẩm viết về một nội dung đã cũ nhưng lại làm dấy lên làn sóng tranh luận, trao đổi

Về đề tài chiến tranh và người lính, người đọc mong muốn được đọc những gì chân thực nhất về cuộc chiến về con người mà trước kia vì nhiều lí do, họ cố gắng quên đi, không đòi hỏi Một nội dung nữa mà Nguyễn Minh Châu rất chú tâm đổi mới, đó là cuộc sống thời bình với những lo toan thường nhật, những thói tật của con người mà trước kia ở thời chiến, vì nhiều mối quan tâm lớn hơn nên nó không

lộ diện hoặc không có cơ hội phát triển Về những phức tạp của chính giới mình,

Nguyễn Minh Châu cũng rất quan tâm qua những truyện ngắn Bức tranh, Dấu vết nghề nghiệp, Sắm vai, Chiếc thuyền ngoài xa… Nguyễn Minh Châu còn thể hiện sự

đổi mới của ngòi bút mình qua việc đề cập đến những hạn chế của văn học trong 35 năm qua Vấn đề nóng bỏng này đã làm dấy lên một không khí tranh luận cởi mở nhưng cũng không kém phần gay gắt khi nhiều người cho rằng nhà văn có vấn đề

về lập trường, quan điểm Thời sự văn học nước nhà những năm sau đổi mới nhờ vậy mà có không khí trao đổi, tranh luận hơn chứ không tĩnh lặng như trước

2.1.2 Tính trường tồn của văn học

Tính trường tồn của văn học thể hiện ở sức sống của hình tượng và tính kế thừa của nó

Nguyễn Minh Châu đã nhắc tới sức sống của hình tượng bằng cách cho rằng

“không phải ai cũng có một khuôn mặt, một tiếng nói khiến người đọc chỉ cần nói đến tên tác giả là hình dung ngay tới nó được…” [3, tr36] Nghĩa là cần phải có yếu

tố tài năng, nhưng bên cạnh tài năng thôi chưa đủ, mà còn phải có sự đổi mới trong

tư tưởng, suy nghĩ, cách viết… Rồi yếu tố hoàn cảnh, thời điểm, thời cơ, và cả một chút may mắn… sẽ tạo nên được những hình tượng nghệ thuật có sức sống lâu bền trong lòng độc giả, trường tồn cùng thời gian Được như vậy, nhất định mỗi người viết sẽ có được một hình tượng nghệ thuật của riêng mình

Thế nhưng, nghệ thuật là sáng tạo, là sự phát hiện cái mới “Hình tượng không chỉ tái hiện đời sống mà còn cải biến nó để tạo ra một thế giới mới, chưa từng có trong hiện thực.” [23, tr124] Có hiểu được điều này thì những người cầm bút mới

sáng tạo ra được những hình tượng có giá trị trường tồn Sức sống lâu bền của hình tượng sẽ tạo cho tác phẩm văn chương sức sống cùng thời gian, tạo ra tính trường tồn của tác phẩm văn học Sự đóng góp của Nguyễn Minh Châu đối với văn học nước nhà chính là qua những tác phẩm để lại cho đời, ông đều dựng được những hình tượng nghệ thuật có sức lay động tâm hồn độc giả qua nhiều năm tháng

 Tính kế thừa của văn học

Văn hóa, văn học của mỗi một dân tộc đều là di sản tinh thần không thể thiếu

và không thể nào phủ nhận được đối với sự phát triển của văn học mỗi nước cũng như của văn học thế giới Nghĩa là mỗi sự phát triển đều phải dựa trên sự kế thừa,

sự tiếp nối của những di sản văn hóa, văn học, sản phẩm tinh thần của những thế hệ trước để lại Ngày nay, mỗi con người Việt Nam chúng ta đều ít nhiều mang trong mình những giá trị văn hóa tinh thần được kế thừa từ quá khứ của ông cha

Để phát triển một nền văn học xứng tầm với con người và đất nước Việt Nam trong thời đại mới, Nguyễn Minh Châu đã tự ghi nhận những giá trị của văn hóa, văn học trong quá khứ của ông cha đối với sự phát triển của văn học dân tộc trong

sổ tay ghi chép của mình Nhà văn cho rằng “…muốn hiểu sâu không thể bỏ quên quá khứ, bỏ qua lịch sử, tách rời ngàn xưa với hôm nay được…” [3, tr210] Sự tiếp

nối của văn hóa, văn học sẽ đem đến cho văn học Việt Nam trong quá trình đổi mới những sự khởi sắc riêng đáng chú ý