Cảm thức thân phận trong thơ Nguyễn Bính và Vũ Hoàng Chương trước năm 1945

PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Đã hơn 80 năm trôi qua kể từ ngày phong trào Thơ mới ra đời. Trải qua bao cuộc thăng trầm trong sự nhìn nhận, đánh giá, đến nay Thơ mới đã tự khẳng định vị thế của mình trên tiến trình lịch sử văn học dân tộc, trở thành mối quan tâm của nhiều thế hệ người đọc và thế hệ các nhà nghiên cứu – phê bình. Sánh ngang cùng những tên tuổi sáng chói như Thế Lữ, Lưu Trọng Lư, Xuân Diệu, Huy Cận, Chế Lan Viên, Hàn Mặc Tử… Nguyễn Bính, Vũ Hoàng Chương xứng đáng có một vị trí vinh dự trong những thi nhân xuất sắc nhất nền thơ Việt Nam nói chung và phong trào Thơ mới nói riêng. Cảm thức về thân phận là tâm trạng chung của cả một thế hệ thanh niên trí thức tiểu tư sản những năm 1932 – 1945. Đó là tiếng nói của những con người luôn day dứt về thân phận, đau đớn về thời thế, về tài năng uổng phí, công danh lỡ dở. Cảm thức về thân phận trong thời đại bấy giờ là một biểu hiện của ý thức cá nhân, ý thức khao khát sống và cống hiến của cả một thế hệ. Tìm hiểu về cảm thức thân phận là thấy được một phần giá trị nhân đạo, nhân văn của phong trào Thơ mới. Ở mỗi một tác giả, cảm thức về thân phận được thể hiện với đa dạng sắc thái khác nhau. Vậy mà trong sâu thẳm tâm hồn của hai thi sỹ Nguyễn Bính, Vũ Hoàng Chương, người đọc lại nhận thấy những nét đồng điệu. Qua thi phẩm của họ, người đọc đều có chung một cảm nhận về một “cái tôi” tha hương, lạc loài, giang hồ, cô đơn, đau khổ trong tình yêu, trong sự nghiệp, trong cuộc đời. Đến với đề tài “Cảm thức thân phận trong thơ Nguyễn Bính và Vũ Hoàng Chương trước năm 1945”, người viết mong muốn làm sáng tỏ giá trị nhân văn tỏa ra từ tâm hồn của hai thi sỹ. Từ đó, luận văn muốn góp thêm tiếng nói khẳng định hồn thơ độc đáo của hai tài năng thi ca trong phong trào Thơ mới 1932 1945. 2. Lịch sử vấn đề 2.1. Khái quát lịch sử nghiên cứu về thơ của Nguyễn Bính và Vũ Hoàng Chương 2.1.1. Khái quát lịch sử nghiên cứu về thơ Nguyễn Bính Trước Cách mạng 8 1945 Phần lớn những sáng tác THƠ có giá trị của Nguyễn Bính được ra đời trong giai đoạn này, và đương thời ông đã nhận được sự mến mộ của đông đảo người đọc. Tuy nhiên, sự quan tâm của giới nghiên cứu đến với thơ ông chưa nhiều. Điều này đã được Hoài Thanh lý giải trong “Thi nhân Việt Nam” như sau: “…Cái đẹp kín đáo của những vần thơ Nguyễn Bính, tuy cảm được một số đông công chúng mộc mạc, khó lọt vào con mắt các nhà thông thái thời nay”. Việc nghiên cứu về tác giả Nguyễn Bính chỉ mới dừng lại ở những nhận định mở đầu mang tính khái quát.

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Đã hơn 80 năm trôi qua kể từ ngày phong trào Thơ mới ra đời Trải qua baocuộc thăng trầm trong sự nhìn nhận, đánh giá, đến nay Thơ mới đã tự khẳng định vịthế của mình trên tiến trình lịch sử văn học dân tộc, trở thành mối quan tâm của nhiềuthế hệ người đọc và thế hệ các nhà nghiên cứu – phê bình

Sánh ngang cùng những tên tuổi sáng chói như Thế Lữ, Lưu Trọng Lư, XuânDiệu, Huy Cận, Chế Lan Viên, Hàn Mặc Tử… Nguyễn Bính, Vũ Hoàng Chươngxứng đáng có một vị trí vinh dự trong những thi nhân xuất sắc nhất nền thơ Việt Namnói chung và phong trào Thơ mới nói riêng

Cảm thức về thân phận là tâm trạng chung của cả một thế hệ thanh niên trí thức

tiểu tư sản những năm 1932 – 1945 Đó là tiếng nói của những con người luôn day dứt về thân phận, đau đớn về thời thế, về tài năng uổng phí, công danh lỡ dở Cảm

thức về thân phận trong thời đại bấy giờ là một biểu hiện của ý thức cá nhân, ý thứckhao khát sống và cống hiến của cả một thế hệ Tìm hiểu về cảm thức thân phận làthấy được một phần giá trị nhân đạo, nhân văn của phong trào Thơ mới

Ở mỗi một tác giả, cảm thức về thân phận được thể hiện với đa dạng sắc tháikhác nhau Vậy mà trong sâu thẳm tâm hồn của hai thi sỹ Nguyễn Bính, Vũ HoàngChương, người đọc lại nhận thấy những nét đồng điệu Qua thi phẩm của họ, ngườiđọc đều có chung một cảm nhận về một “cái tôi” tha hương, lạc loài, giang hồ, côđơn, đau khổ trong tình yêu, trong sự nghiệp, trong cuộc đời

Đến với đề tài “Cảm thức thân phận trong thơ Nguyễn Bính và Vũ Hoàng Chương trước năm 1945”, người viết mong muốn làm sáng tỏ giá trị nhân văn tỏa

ra từ tâm hồn của hai thi sỹ Từ đó, luận văn muốn góp thêm tiếng nói khẳng địnhhồn thơ độc đáo của hai tài năng thi ca trong phong trào Thơ mới 1932 -1945

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Khái quát lịch sử nghiên cứu về thơ của Nguyễn Bính và Vũ Hoàng Chương

2.1.1 Khái quát lịch sử nghiên cứu về thơ Nguyễn Bính

Trước Cách mạng 8/ 1945

Phần lớn những sáng tác THƠ có giá trị của Nguyễn Bính được ra đời trong giaiđoạn này, và đương thời ông đã nhận được sự mến mộ của đông đảo người đọc Tuy

nhiên, sự quan tâm của giới nghiên cứu đến với thơ ông chưa nhiều Điều này đã

được Hoài Thanh lý giải trong “Thi nhân Việt Nam” như sau: “…Cái đẹp kín đáo của những vần thơ Nguyễn Bính, tuy cảm được một số đông công chúng mộc mạc, khó lọt vào con mắt các nhà thông thái thời nay” Việc nghiên cứu về tác giả Nguyễn Bính

chỉ mới dừng lại ở những nhận định mở đầu mang tính khái quát

Ở miền Bắc, trong một số công trình viết về Thơ mới vào những năm 60 của thế

kỷ trước, thơ Nguyễn Bính chỉ được điểm qua và sự khẳng định của người viết cònhết sức dè dặt Ở miền Nam, Nguyễn Bính được nhắc tới nhiều hơn trên các báo, tạpchí và xuất hiện trong một số cuốn sách Tuy nhiên, để nói tới một công trình nghiêncứu xứng tầm với Nguyễn Bính thì chưa có

Từ 1975 đến nay

Sau đổi mới 1986, chính sách mở của văn nghệ đã tạo điều kiện cho giới nghiêncứu được tung cây bút trong bầu khí quyển tự do thực sự Thơ Nguyễn Bính đượcnghiên cứu rất rầm rộ và đạt được nhiều thành tựu đáng kể Hàng loạt những tuyểntập thơ và những cuốn sách viết về cuộc đời, con người, đặc sắc sáng tạo của thi nhânđược liên tục xuất bản

Rất nhiều nhà nghiên cứu phê bình văn học như Tô Hoài, Hà Minh Đức, ChuVăn Sơn, Lại Nguyên Ân, Đỗ Lai Thúy, Tôn Phương Lan, Nguyễn Đăng Điệp, LêQuang Hưng…đã viết về Nguyễn Bính với tình cảm yêu mến, trân trọng và cảmphục Thơ Nguyễn Bính đã được khai thác khá sâu sắc trên nhiều phương diện Vị trícủa Nguyễn Bính trên thi đàn đã được khẳng định vững chắc

2.2.2 Khái quát lịch sử nghiên cứu về thơ Vũ Hoàng Chương

Trước Cách mạng 8/1945

Giai đoạn này những sáng tác của Vũ Hoàng Chương chưa được chú ý nhiều

“Thi nhân Việt Nam” của tác giả Hoài Thanh và “Nhà văn hiện đại” của Vũ Ngọc

Phan là những cuốn sách đầu tiên có ý kiến đánh giá về thơ Vũ Hoàng Chương.Trong những nhận định mang tính khái quát về Vũ Hoàng Chương, giữa hai nhànghiên cứu đã thể hiện những quan điểm đánh giá trái chiều.

Sau Cách mạng 8/1945 đến 1975

Thơ Vũ Hoàng Chương bắt đầu được chú ý, đồng thời xuất hiện nhiều hơnnhững quan điểm nhìn nhận, đánh giá không đồng nhất

Ngoài Bắc, tình hình nghiên cứu không sôi nổi bằng trong Nam, những bài viết

về Vũ Hoàng Chương còn hạn chế về số lượng, bị chi phối nhiều bởi quan điểm

chính trị Tiêu biểu có cuốn “Văn học lãng mạn Việt Nam”, ra đời năm 1966 Đứng

trên quan điểm phê bình Macxit, tác giả đã có cái nhìn tương đối tiêu cực đối với thơ

Vũ Hoàng Chương Ở miền Nam, tên tuổi và các sáng tác của Vũ Hoàng Chương

xuất hiện nhiều trên báo, tạp chí Tiêu biểu là Tạp chí Văn học Sài Gòn Ngoài

ra, thơ Vũ Hoàng Chương còn được nhắc đến trong một số công trình nghiên cứu củacác tác giả như Nguyễn Tấn Long, Nguyễn Hữu Trọng, Uyên Thao, Tạ Tỵ

Từ 1975 đến nay

Sau 1975, đặc biệt từ sau đổi mới đến nay, khi cái nhìn đối với Thơ mới trở nêncởi mở, khách quan, thì thơ Vũ Hoàng Chương cũng được nhắc đến nhiều hơn trênvăn đàn, việc đánh giá thơ ông đã có nhiều chiều hướng tích cực

Năm 1992, Đỗ Lai Thúy cho ra mắt độc giả cuốn “Con mắt thơ” (Phê bình phong cách Thơ mới) Đây là công trình đầu tiên có một bài viết công phu, tỉ mỉ về

Vũ Hoàng Chương và thơ ông Năm 1997, cuốn Một thời đại trong thi ca (về phong trào Thơ mới 1932 -1945) được xuất bản Trong đó, tác giả của cuốn sách đã dành một phần dung lượng để viết riêng về “Thơ tình Vũ Hoàng Chương” Năm 1998, trong cuốn “Tinh hoa Thơ mới, thẩm bình và suy ngẫm”, tác giả Lê Quang Hưng đã

có một bài viết rất hay về “Say” – thi phẩm được đánh giá là xuất sắc nhất trong sángtác của thi sỹ họVũ

Ngoài ra, trên các trang mạng văn học trong và ngoài nước, hàng loạt các bàiviết về Vũ Hoàng Chương được đăng tải Số lượng tương đối nhiều, song chưa đạtđược những thành tựu đáng kể

2.2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề “cảm thức thân phận trong thơ Nguyễn Bính, Vũ Hoàng Chương trước 1945”.

Vấn đề “cảm thức thân phận trong thơ Nguyễn Bính, Vũ Hoàng Chương” đãđược đề cập xa gần trong một số công trình nghiên cứu của các tác giả đi trước.Trong giới hạn tài liệu hiện có và sự nắm bắt của bản thân, người viết xin dẫn ra đâymột số ý kiến tiêu biểu nhất

2.2.1 Trong “Mười gương mặt văn nghệ”, tác giả Tạ Tỵ đã có những lời đánh giá về Nguyễn Bính và Vũ Hoàng Chương:

“Sinh ra trong một hoàn cảnh khốn khó không đủ phương tiện ăn học, lớn lênTình Yêu làm thui chột ước mơ, ở lãnh vực Thi Ca Bính cũng không làm sao thoát rakhỏi khuôn thước tầm thường của nhân thế Nhưng đó không phải là cái dở mà chính

là sự may mắn cuối cùng mà Thượng Đế dành cho Bính, tuy rằng sự may mắn đó

Bính phải trả bằng nước mắt với muôn vạn nhục nhằn Sự lỡ dở do Tình Yêu, do cuộc đời, do bạn hữu, do bản thân tạo nên, tất cả như tan vào nhau để làm cho tiếng thơ

buồn của Bính vút lên rồi toả ra những làn ánh sáng kỳ diệu giữa trời thơ nước Việthôm qua, hôm nay và mãi mãi.” [67]

“ Sự “đầu thai lầm thế kỷ” mà Vũ đã viết ra, hét to lên trong cơn mê loạn của thểxác, trong nỗi vò xé của tâm linh trước cuộc sống nghẽn lối, trước cơn bi phẫn củacon chim bị trúng tên rã cánh, nhìn trời cao mà không vút lên được, nhìn trái ngọt màkhông vừa an hưởng, nhìn thân phận trôi đi, trôi đi như ảo ảnh để nuối tiếc giấc mơthành bướm thuở nào.”[67]

2.2.2 Nhà phê bình Thanh Việt trong bài viết “Tình yêu trong thơ Nguyễn

Bính” có đoạn ghi:

“Thơ Nguyễn Bính là tiếng lòng buồn bã, lỡ làng của trái tim đang thổn thức yêuđương và đến với người đọc như một cô gái quê kín đáo, duyên dáng Thơ tình NguyễnBính được nhiều bạn đọc yêu mến ở cả nông thôn và thành thị, miền Bắc và miền Namcũng bởi tính chất mộc mạc, sâu sắc, tế nhị, hợp với phong cách Á Đông.”[tr162/31]Cũng trong bài viết này, tác giả Thanh Việt đã có đoạn so sánh giữa thế giới tìnhyêu trong thơ Nguyễn Bính với thế giới tình yêu trong thơ Vũ Hoàng Chương:

Thế giới quan chi phối sáng tác của nhà thơ Vũ Hoàng Chương trốn vào tìnhyêu nhưng tình yêu ấy xen nhiều nhục thể và không có chỗ bám víu nào vững chắc,

đi ra ngoài cuộc đời Nguyễn Bính không ở trong tình cảnh thoát ly, nhà thơ vẫn gắn

bó với cuộc đời Sự tưởng tượng trong thơ tạo nên một thế giới ảo gần gũi với cuộcđời thật và có mối liên hệ với cuộc đời thực.[31]

2.2.3 Trong cuốn “Một thời đại trong thi ca” của tác giả Hà Minh Đức có đoạn viết:

“Vũ Hoàng Chương không tìm được sự hòa hợp với cuộc đời chung cho dù làmột khoảnh khắc và một mảnh đất riêng tư nào Chuyện thành bại trực tiếp là ở tácgiả song cũng có nguyên nhân sâu xa trong đời Thời cuộc lúc này như vây hãm mọingười trong vòng tù túng, tước bỏ những khả năng và uốc mơ sáng tạo Chính XuânDiệu cũng phải thốt lên “Chúng ta nay trong cuộc thế ao tù” và Huy Cận cũng cầumong sự giải thoát ở Thượng đế Tù hãm, bơ vơ, chốn trần thế này chẳng còn hứahẹn một điều gì Vũ Hoàng Chương đã nói lên cảm giác lạc loài của một kẻ khôngtìm thấy những mối liên hệ với cộng đồng và rơi vào tình trạng mất phương hướng,buông xuôi như con thuyền mặc cho đời vỗ sóng.” [tr219/15]

2.2.4 “Ba đỉnh cao thơ mới” của nhà phê bình Chu Văn Sơn là một công trình

nghiên cứu khá đầy đủ về Nguyễn Bính, tác giả cuốn sách đã có những lời đánh giárất sâu sắc về thơ ông:

“Nguyễn Bính là tiếng lòng bất an của anh chàng tiểu nông, là tiếng lòng bất ancủa thời đại Đứt rễ khỏi đất cũ, chưa bén rễ vào đất mới, lòng thời héo hon, lá thờihéo úa Nguyễn Bính là tiếng lòng héo hắt của cuộc biên thiên kia [131]…Cái tôiNguyễn Bính từ bỏ quê để luôn khắc khoải nhớ quê, tìm vào đô thị để chán chường

đô thị, tìm kiếm công danh chỉ gặp dở dang, theo đuổi tình duyên chỉ gặp lỡ làng; dứt

bỏ bồn phận để chạy theo khát vọng: bổn phận không tròn, khát vọng ta vỡ Cái gì

của ó cũng lỡ dở Cho nên Nguyễn Bính là cái tôi lỡ dở của thời đại ấy Tôi cho rằng

chính Nguyễn Bính chứ không phải ai khác, mới là nhà thơ mang đầy đủ tấn bi kịchcủa thời đại mình – một tâm trạng bất đắc trí mênh mông dằng dặc.”[tr144/68]

2.2.5 Tác giả Đoàn Đức Phương trong công trình “Nguyễn Bính hành trình sáng tạo thi ca” có đoạn viết về Nguyễn Bính như sau:

“Thật đúng khi có ý kiến cho rằng Nguyễn Bính là người lái đò qua lại giữa hai

bờ nông thôn và thành thị trên khúc sông của buổi giao thời: “Bỏ lại vườn cam bỏ

mái gianh/ Tôi đi dan díu với kinh thành” (Hoa với rượu) Nguyễn Bính thường coi

hành động bỏ lại vườn cam để ra sống ở kinh thành của mình là chuyện lỡ bước sang ngang và bản thân ông là chim kìa đàn Với một thôn dân như ông, khuôn mặt thành thị hiện ra thật xa lạ, nó mang nghĩa đối lập với nông thôn (phồn hoa đối thanh đạm,

xứ người đối quê mình), nó gắn liền với những gì dễ đổi thay, bất an, tha hóa… Tất

cả những điều đó tạo cho con người cảm giác lạc loài, bơ vơ và lo âu mà Nguyễn

Bính định danh đó là sầu đô thị.”[49]

Nhìn lại khái quát lịch sử nghiên cứu về hai tác giả Nguyễn Bính, Vũ HoàngChương, có thể thấy: Riêng về Nguyễn Bính, tuy được giới nghiên cứu hết sức quantâm, nhưng vấn đề “cảm thức thân phận” hiện nay chưa có công trình nào nghiên cứumột cách đầy đủ Đã có nhiều cuốn sách, bài báo, khóa luận xa gần nói đến vấn đềnày nhưng chỉ dừng lại ở một khía cạnh nào đó Đối với Vũ Hoàng Chương, như trên

đã thấy, lịch sử nghiên cứu về thi nhân chưa nhiều, và chủ yếu mới tập trung vàomảng đề tài “tình yêu”, “thú say”, hoặc thẩm bình một số bài thơ tiêu biểu của tácgiả Tính đến thời điểm này, vấn đề “cảm thức thân phận” trong thơ trước 1945 củahai thi sỹ vẫn đang bỏ ngỏ và là đề tài đáng được quan tâm Đặc biệt, việc nghiên cứumột cách sóng đôi cảm thức thân phận của cả hai thi sỹ (vốn rất khác nhau về phongcách) thực sự là một đề tài mới mẻ và hấp dẫn

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu:

Là các tập thơ của hai tác giả Nguyễn Bính và Vũ Hoàng Chương sáng tác trongthời kì trước Cách mạng tháng Tám:

Nguyễn Bính: Lỡ bước sang ngang (1940), Tâm hồn tôi (1940), Hương cố nhân (1941), Một nghìn cửa sổ (1941), Người con gái ở lầu hoa (1942), Mây tần (1942), Mười hai bến nước (1942).

Vũ Hoàng Chương: Thơ say (1940), Mây (1943).

3.2 Phạm vi nghiên cứu:

Luận văn xác định giới hạn phạm vi nghiên cứu chủ yếu là “Cảm thức thânphận trong thơ” của hai thi sỹ Nguyễn Bính và Vũ Hoàng Chương trong nhữngtập thơ nêu trên

4 Nhiệm vụ của đề tài:

4.1 Xác định khái niệm cảm thức thân phận và phân tích cơ sở hình thành nên

cảm thức ấy trong thơ Nguyễn Bính, Vũ Hoàng Chương

4.2 Phân tích những biểu hiện của cảm thức thân phận trong thơ Nguyễn Bính,

Vũ Hoàng Chương

4.3 Tìm hiểu phương thức thể hiện cảm thức thân phận của hai nhà thơ

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp thống kê, phân loại

5.2 Phương pháp so sánh – đối chiếu

5.3 Phương pháp phân tích, tổng hợp

5.4 Phương pháp lịch sử

5.5 Phương pháp hệ thống

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tư liệu tham khảo, Phần nội dung của luận vănbao gồm ba chương chính như sau:

Chương I: Khái niệm cảm thức thân phận Những nhân tố tạo nên cảm thức thân phận trong thơ Nguyễn Bính, Vũ Hoàng Chương

Chương II: Cảm thức thân phận trong thơ Nguyễn Bính, Vũ Hoàng Chương nhìn về mặt phương thức biểu hiện

Chương III: Phương thức biểu hiện cảm thức thân phận trong thơ Nguyễn Bính,

Vũ Hoàng Chương

CHƯƠNG II NHỮNG BIỂU HIỆN CỦA CẢM THỨC THÂN PHẬN TRONG THƠ NGUYỄN BÍNH, VŨ HOÀNG CHƯƠNG

1 Cảm thức cô đơn, lạc loài

Sống trong thời đại đầy những biến động đau thương của đời sống xã hội, thế hệthanh niên trí thức tiểu tư sản Việt Nam đấu thế kỷ XX vấp phải bi kịch đổ vỡ lýtưởng, mất phương hướng trước cuộc đời Sự ra đời và lên ngôi của chủ nghĩa cánhân càng dần đẩy sâu con người chìm vào những bế tắc, chán chường

Ngay từ khi mới xuất hiện, trong những vần thơ của Tản Đà, Thế Lữ, Lưu TrọngLư… đã nhuốm màu tâm trạng ấy Đến những sáng tác của Xuân Diệu, Huy Cận,Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Bích Khê, Nguyễn Bính, Vũ Hoàng Chương, chủ nghĩa

cá nhân đã đi được một chặng đường khá dài, cái tôi trữ tình rơi vào trạng thái côđơn, lạc loài đến tận cùng Trong cảm thức của mỗi thi nhân, tâm trạng chung đó lạiđược biểu hiện với nhiều sắc thái, cung bậc khác nhau

Con người trong thơ Nguyễn Bính tồn tại sự bất biến một cách có ý thức, giữmãi nét chân quê Nhà thơ tôn thờ quá khứ đến mức chối từ mọi sự đổi thay của

thời thế, trong khi đến cả ông giời cũng đổi thay Không đơn giản là chối bỏ, mà

một cách tự nhiên nhất, con người ấy không thể tiếp nhận cuộc sống mới, vì thế

mà trở nên lẻ loi, lạc loài Nhân vật trữ tình trong thơ Vũ Hoàng Chương cũng làcon người lạc lõng, khép lòng trước hiện tại, hướng về những giá trị truyền thống.Đây chính là điểm chung trong cảm thức về thân phận của hai nhà thơ

Tuy nhiên, giữa chàng trai thôn dân Nguyễn Bính, với chàng trai thị thành VũHoàng Chương, cảm thức thân phận cô đơn lạc loài vẫn mang nhiều điểm khácbiệt độc đáo

Nếu như Nguyễn Bính hướng về với ngày xưa của nông thôn Việt Nam mà chối

bỏ thị thành, thì dường như Vũ Hoàng Chương lại đề cao những giá trị mang tínhkhuôn thước, cổ kính của văn hóa Đông phương

Nếu như Nguyễn Bính vấp phải bi kịch của một kẻ thôn dân bị vứt bỏ giữa chốnthị thành, không thể nhập cuộc mà trở nên lạc lõng, thì Vũ Hoàng Chương lại vấpphải bi kịch của một con người luôn ý thức cao về cá nhân, muốn được đem cái tàicủa mình ra khẳng định với đời nhưng không được thỏa mãn nên cảm thấy bơ vơ, lạcloài như kẻ “đầu thai lầm thế kỷ”

Những năm tháng tuổi thơ sống gắn bó với miền quê thôn Vân đất mẹ đã nuôidưỡng tâm hồn dung dị, mộc mạc trong Nguyễn Bính Những tư tưởng và nếp sinhhoạt bao đởi đã ăn sâu trong thi sỹ từ rất sớm Buổi giao thời với những đổi thay củađời sống xã hội đã khiến chàng trai thôn dân Nguyễn Bính dứt áo từ bỏ “vườn cam”,

“mái gianh” để đi “gian díu với kinh thành”, mong ước xây mộng đẹp đời mình.Nhưng một kẻ nặng lòng với quá khứ như Nguyễn Bính tuy háo hức với những cái mới

đang hình thành, vẫn không thoát khỏi nỗi niềm khắc khoải, day dứt trước những giá trị

cũ đang mất đi Bước chân vào đời sống đô thị với nhiều hi vọng và mơ ước, nhưngNguyễn Bính ngày càng trở nên xa lạ, lạc lõng trước sự tha hóa và đổi thay của nó Màtrước hết là ở sự đổi thay của tình người, trong đó có tình cảm bạn bè, tình yêu đôi lứa.Gía trị của đồng tiền ngày càng lẫn át những giá trị nhân văn tốt đẹp khác, và đó cũng làlúc Nguyễn Bính nhận ra cái bạc, cái bất hạnh của kiếp đời thi sỹ “Sự cô đơn, lòng sầu

xứ, tâm trạng lưu đày, nỗi bế tắc, cảm giác không hòa nhập được với cuộc sống phồnhoa đã mang tới cho cái tối trữ tình Nguyễn Bính hơi thở chua chát, thê lương và đốtcháy lên ngọn lửa khao khát ngày về” Con người ấy mặc dù không thể hòa nhập vớithị thành, nhưng từ sâu thẳm tâm hồn, cát bụi kinh thành đã tạo nên khoảng cách lớngiữa Bính với thôn quê, khiến Nguyễn Bính khao khát mà chẳng thể trở về Thi sỹmang nặng mặc cảm tha hương, bất nghĩa lỗi đạo Cảm thức cô đơn, lạc loài trongthơ Nguyễn Bính gắn liền với cảm thức tha hương

Xuất thân từ gia đình quan chức, sống trong nhung lụa từ thuở lọt lòng, lại đượchọc hành đủ đầy bằng cấp, nên trong dòng máu của chàng thanh niên họ Vũ vốn chứađựng chút tự tin, kiêu ngạo Giữa cuộc đời tẻ nhạt, tầm thường, cái tôi kiêu ngạo ấykhông có chỗ đứng, nó càng ý thức về mình lại càng trở lên xa lạ, lạc lõng, sống giữađời mà như vô nghĩa, bơ vơ như kẻ đầu thai lầm thế kỷ:

Sao lòng ta đêm nay buồn không thể nguôi?

Niềm u uất dâng cao hề tháng ngày trôi xuôi.

(Túy hậu cuồng ngâm)

2 Cảm thức về ái tình đau khổ

Cũng như nhiều thi nhân ngày ấy, Nguyễn Bính, Vũ Hoàng Chương tìm chomình lối thoát trong tình yêu – con đường thoát ly quen thuộc của Thơ mới Nhưngsống giữa cuộc đời muôn vàn nỗi đau khổ, tình yêu cũng không đủ sức cứu cánh chonhững tâm hồn ấy Hay như lời Hoài Thanh: “….động tiên đã khép, tình yêu không bền,điên rồi lại tỉnh, say đắm vẫn bơ vơ…”, họ trở thành con người thất bại, lỡ làng, mất máttrong tình ái

Nguyễn Bính, Vũ Hoàng Chương bước đời mình vào yêu đương với những tráitim chân thành, nồng cháy, yêu bằng tất cả sự thơ ngây và bằng cả những trảinghiệm Hai chàng thi sỹ ấy đã hiến dâng cho vị thần tình ái trọn vẹn trái tim si mê,rạo rực của tuổi trẻ, nhưng hạnh phúc không thân thiện mỉm cười với họ

Thơ Nguyễn Bính viết nhiều về tình yêu, nhưng không mấy khi người ta bắt gặp ở

đó nụ cười mãn nguyện mà chỉ thấy nhiều buồn đau và nước mắt Bởi phần lớn nhữngcuộc tình là đơn phương thầm lặng, hoặc người ta bỏ nhà thơ mà đi, cho nên cái ấntượng về sự khổ đau nó hằn in trong tâm trí, đi vào thơ một cách tự phát Con tim đa tìnhkia đã bao lần trao gửi, nhưng không nơi nào cho nó một bến đỗ bình yên Hết lần nàyđến lần khác, trái tim đa cảm ấy rơi vỡ và ngày càng mang nhiều thương tích

Yêu thương và oán hận, Nguyễn Bính yêu say mê, đắm đuối để rồi khi người taphụ bạc, bao nhiêu yêu thương ấy uất nghẹn thành nỗi căm hận, có khi bật ra thànhtiếng chửi cay đắng, thái độ bất cần Thi nhân viết những câu thơ đầy mỉa mai gửiđến người đã cùng chung mộng uyên ương một thời Nhưng trong sâu thẳm lòng thi

sỹ, vẫn nhiều đêm dâng lên nỗi niềm chua chát Đằng sau những lạnh nhạt, mai mỉabên ngoài, là cả nỗi niềm suy tư, sầu muộn, cả thế giới niềm tin đổ vỡ Dù có đôi khiNguyễn Bính viết những lời thơ gay gắt, nhưng nhìn lại, cái buồn đau trong thơ ôngphần nhiều là sâu lắng, ngậm ngùi, tủi khổ

Ở vào chặng đường cuối của Thơ mới, khi cái tôi cá nhân đã rơi vào tình cảnh

bế tắc cực độ, những bài thơ tình của Vũ Hoàng Chương dường như rơi vào trạng

thái tuyệt vọng, nỗi đau dằng xé, day dứt, có những lúc tê dại, mê man Suốt mườinăm, hai mươi năm, ba mươi năm, Vũ Hoàng Chương vẫn khắc ghi trong tâm trí hình ảnhmột người con gái Yêu và chung thủy đến tuyệt đối, tình yêu với Vũ là nguồn sống,nguồn năng lượng duy nhất để cứu rỗi linh hồn đầy chán nản, bế tắc trước cuộc đời Và lýtưởng sống đó đã tiêu tan, vào cái ngày mười hai tháng sáu - ngày người yêu đi lấy chồng.Tuyệt vọng đến không cùng, chàng xây nấm mồ tình yêu để nó ngủ yên trong dĩvãng Nhưng con tim không làm theo lý trí, Vũ chỉ chôn nổi đời mình, mà khôngchôn nổi tình yêu Nước mắt chàng trai trẻ vẫn chảy dài mỗi đêm, giọt nước mắt mặnmòi nhỏ xuống vết thương tình ái làm nó càng thêm xót xa, đau đớn.

Bao nhiêu cố gắng trong đời thực không đáp đền cho thi sỹ một tình yêu hạnh phúctuyệt đối Trốn vào cõi mộng là phương cách hóa giải nỗi đau mà nhiều thi nhân Thơmới ngày ấy cũng tìm đến Nhưng khác với những nàng tiên lộng lẫy, với cảnh thiên thaitrong mộng của Thế Lữ, thế giới mộng của Vũ Hoàng Chương là những quỷ, ma, hồn.Tìm đến với tình yêu trong cõi mộng cũng là một thể nghiệm của thi nhân trên conđường tìm kiếm sự hòa hợp Nhấn chìm hồn mình trong ảo mộng, thơ Vũ dần tiến đếnbến bờ của chủ nghĩa siêu thực Nhà thơ dường như vứt bỏ hoàn toàn thực tại, siêu thoátmình vào cõi hư vô Từ Say đến Mây, thơ Vũ Hoàng Chương đã đi một bước khá dài.Vào chặng đường cuối của Thơ mới, sự chạy trốn, chối bỏ thực tại đến tuyệt cùng đã thểhiện con đường bế tắc không thể giải thoát của chủ nghĩa cá nhân

Trước thực tại tình yêu đầy bất hạnh, Nguyễn Bính cũng tạo cho mình một thếgiới mơ Trong đời thực người ta không yêu nhà thơ, Nguyễn Bính mơ để yêu vàđược yêu Nhưng trạng thái mơ của Nguyễn Bính vẫn có nét thực tế, nó gắn liền vớikhông gian sống của con người, xuất phát từ chính những khát khao hạnh phúc lứađôi của thi nhân, chứ không chập chờn như giấc mộng liêu trai của Vũ HoàngChương Ngoài những giấc mơ gắn liền với đời thực, có lúc trong thơ Nguyễn Bính

xuất hiện những giấc mơ mang tính chất huyền mộng Như trong bài thơ Cô hái mơ, Người hàng xóm Từ giấc mơ giàu tính chất đời thường, đến giấc mơ huyền mộng là

một chặng đường biến đổi trong hồn thơ Nguyễn Bính Những ước mơ tươi đẹp,nhiều nét chân thực, sinh động khởi phát từ một tâm hồn tuổi trẻ giàu niềm tin và hivọng vào cuộc sống Cái mơ ấy có phần tỉnh táo của lý trí, vừa là ao ước, vừa là dự