Nhằm giới thiệu những nội dung kinh tế chính trị chủ yếu trong tác phẩm “Bản án chế độ thực dân Pháp” của Nguyễn Ái Quốc, qua đó thấy được bản chất, hình thức bóc lột của chủ nghĩa thực dân đối với thuộc địa và những đóng góp to lớn của Người trong việc bảo vệ và phát triển kinh tế chính trị Mácxít.
Trang 1Chuyên đề 4 Tác phẩm: “BẢN ÁN CHẾ ĐỘ THỰC DÂN PHÁP”
* * *
1 Mô tả chuyên đề
Đây là chuyên đề nghiên cứu tác phẩm “Bản án chế độ thực dân Pháp” Một trong những tác phẩm quan trọng của Nguyễn Ái Quốc So với bậc họctrước, chuyên đề nghiên cứu tác phẩm này nhằm vạch ra bản chất, hình thứcbóc lột của chủ nghĩa thực dân đối với thuộc địa
-2 Mục đích:
Nhằm giới thiệu những nội dung kinh tế chính trị chủ yếu trong tác phẩm
“Bản án chế độ thực dân Pháp” của Nguyễn Ái Quốc, qua đó thấy được bảnchất, hình thức bóc lột của chủ nghĩa thực dân đối với thuộc địa và những đónggóp to lớn của Người trong việc bảo vệ và phát triển kinh tế chính trị Mácxít
4 Kết cấu chuyên đề: Gồm 3 phần
I Hoàn cảnh lịch sử ra đời và kết cấu của tác phẩm
II Những nội dung kinh tế chính trị chủ yếu trong tác phẩm
III Ý nghĩa của tác phẩm
5 Tổ chức, phương pháp nghiên cứu bài giảng
Sử dụng phương pháp diễn giảng để giới thiệu từng nội dung của chủ đềkết hợp với phát huy tính tích cực chủ động nghiên cứu tác phẩm gốc và tàiliệu tham khảo của người học
6 Hướng dẫn thu hoạch tiểu luận
Trang 2Một số định hướng sau đây, để học viên nghiên cứu lựa chọn:
- Hoàn cảnh lịch sử ra đời tác phẩm “Bản án chế độ thực dân Pháp” củaNguyễn Ái Quốc
- Bản chất, phương thức và các hình thức, thủ đoạn bóc lột chủ yếu củachủ nghĩa thực dân đối với các nước thuộc địa thông qua tác phẩm “Bản ánchế độ thực dân Pháp” của Nguyễn Ái Quốc
- Con đường giải phóng thuộc địa khỏi ách nô dịch của chủ nghĩa thựcdân thông quác phẩm “Bản án chế độ thực dân Pháp” của Nguyễn Ái Quốc
- Giá trị lịch sử và ý nghĩa hiện thực của tác phẩm “Bản án chế độ thựcdân Pháp” của Nguyễn Ái Quốc
7 Tài liệu tham khảo
- Tài liệu bắt buộc nghiên cứu: Tác phẩm “Bản án chế độ thực dânPháp”, trong Hồ Chí Minh toàn tập, tập 2, Nxb CTQG, H.2000
- Tài liệu tham khảo:
Từ điển kinh tế, Nxb Sự Thật, H.1979, mục thuế trực thu, thuế gián thu
Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, Nxb Sự Thật, H.1985, Phần thứ nhất:Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời
Lịch sử kinh tế quốc dân, Nxb Giáo dục, H.1996, Chương XI: Kinh tếViệt Nam trong thời kỳ thực dân Pháp thống trị (1858 - 1945)
8 Kế hoạch tư vấn, giúp đỡ học viên học tập nghiên cứu
Học viên nghiên cứu kỹ bút ký, đọc tài liệu, ghi chép những vấn đề cốtlõi trong các trang viết Đồng thời tìm các tài liệu, tư liệu khác trên mạng cóliên quan đến chuyên đề này để làm phong phú hơn nữa về nội dung
* * *
Trang 3NỘI DUNG BÀI GIẢNG
Nhằm mục đích tố cáo, lên án tội ác của chế độ thực dân đối với thuộc
địa, Nguyễn Ái Quốc đã viết nhiều tác phẩm, như: “Tâm địa thực dân”
(1919), “Tội ác của chủ nghĩa thực dân” (1921), “Sự quái đản của côngcuộc khai hóa” (1921), “Dưới cuộc khai hóa cao cả” (1922), “Những kẻ đikhai hóa” (1922), “Khai hóa giết người” (1922), “Phụ nữ An Nam và sự đô
hộ của Pháp” (1922), “Văn minh Pháp và phụ nữ ở các thuộc địa” (1925),
“Chủ nghĩa đế quốc Pháp ở viễn Đông - Varen và Đông Dương” (1925),
“Văn minh Pháp ở Đông Dương” (1927), “Sự thống trị của đế quốc Pháp ởĐông Dương” (1927)…
Trong các tác phẩm viết về chế độ thực dân, thì “Bản án chế độ thực dânPháp” là tác phẩm tương đối hoàn chỉnh của Nguyễn Ái Quốc Sự hoàn chỉnhđược thể hiện trên những vấn đề sau:
- Phân tích sâu sắc và có hệ thống tội ác của thực dân Pháp đối với cácnước thuộc địa;
- Chỉ ra con đường giải phóng thuộc địa khỏi ách áp bức, bóc lột của chủnghĩa thực dân;
- Tác phẩm đề cập nhiều nội dung về kinh tế - chính trị, được coi như tácphẩm kế tục và phát triển kinh tế chính trị Mácxít trong xem xét, đáng giá chế
tế chính trị Mácxít
Trang 4I HOÀN CẢNH LỊCH SỬ RA ĐỜI VÀ KẾT CẤU CỦA TÁC PHẨM 1.1 Hoàn cảnh lịch sử ra đời của tác phẩm
Tác phẩm “Bản án chế độ thực dân Pháp” do Nguyễn Ái Quốc viết, đượcxuất bản lần đầu tiên vào năm 1925 bằng tiếng Pháp tại Pari (Pháp) ở ViệtNam, tác phẩm được xuất bản lần đầu tiên bằng tiếng Pháp vào năm 1946.Năm 1960, Nhà xuất bản Sự Thật đã dịch tác phẩm ra tiếng Việt và được introng “Hồ Chí Minh Tuyển tập” Năm 1980, Nhà xuất bản Sự Thật đã hiệuđính lại tác phẩm và in tác phẩm trong “Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 1” Tiếp
đó, năm 1995 tác phẩm được in trong “Hồ Chí Minh toàn tập, tập 2” do Nhàxuất bản Chính trị quốc gia phát hành và các lần tái bản sau đó (năm 2000,2002)
* Tình hình quốc tế:
Chiến tranh thế giới lần thứ nhất, các nước đế quốc đẩy mạnh bóc lộtthuộc địa nhằm bù đắp tổn thất trong chiến tranh (trong đó có thực dân Pháp)bằng nhiều thủ đoạn để thu lợi nhuận tối đa, thẳng tay tước đoạt và bần cùnghóa nông dân, chiếm đoạt tài nguyên thiên nhiên; nắm các mạch máu kinh tế ởthuộc địa, nắm độc quyền trong công nghiệp khai khoáng, công nghiệp chếbiến rượu; kìm hãm công nghiệp nặng, hạn chế công nghiệp nhẹ ở các nướcthuộc địa, độc chiếm thị trường, tăng cường cho vay nặng lãi; đồng hóa kinh tếthuộc địa vào kinh tế chính quốc, biến kinh tế thuộc địa thành khâu khăng khíttrong sợi dây chuyền của kinh tế tư bản chủ nghĩa Tuy nhiên, bộ máy tuyêntruyền của chúng lại cho rằng đó là “sự khai hóa văn minh”, “sự bảo hộ”,…Cách mạng tháng Mười Nga thành công (1917) mở ra một thời đại mớitrong lịch sử loài người, thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xãhội trên phạm vi toàn thế giới, tác động sâu sắc đến phong trào cách mạng thếgiới và đến nhận thức của Nguyễn Ái Quốc về con đường giải phóng cácnước thuộc địa khỏi ách thống trị, bóc lột của chủ nghĩa thực dân
Phong trào cộng sản và phong trào đấu tranh của nhân dân các nướcthuộc địa phát triển mạnh mẽ “Luận cương về vấn đề dân tộc và thuộc địa”
Trang 5của V.I.Lênin được trình bày tại đại hội Đại hội II của Quốc tế Cộng sản(được tiến hành từ 19/7-7/8/1920), được sự nhất trí cao của Đại hội, đồng thờinhiều tổ chức cách mạng quốc tế được thành lập, như Quốc tế nông dân, Tổchức Công đoàn ở thuộc địa, Hội liên hiệp thuộc địa,… đã tác động, ảnhhưởng sâu sắc tới Nguyễn Ái Quốc.
* Tình hình ở Việt Nam:
Ở Việt Nam, sau chiến tranh thế giới thứ nhất thực dân Pháp tiến hànhcuộc khai thác thuộc địa lần thứ hai Khác với cuộc khai thác thuộc địa lầnthứ nhất (từ 1958 - 1918, nặng về thương mại, chú trọng xuất khẩu hàng hóahơn là xuất khẩu tư bản, đầu tư chủ yếu là cho vay nặng lãi, phương thức kinhdoanh phong kiến), cuộc khai thác thuộc địa lần này chú ý xuất khẩu tư bảnhơn là xuất khẩu hàng hóa và tăng cường đầu tư khai thác thuộc địa theophương thức kinh doanh tư bản chủ nghĩa (đồn điền, hầm mỏ, nhà máy,… ) Phong trào đấu tranh của nhân dân ta đang dâng lên mạnh mẽ Kế tiếpphong trào Cần Vương, khởi nghĩa nông dân Yên Thế do Hoàng Hoa Thámlãnh đạo, có các phong trào Duy Tân do Phan Bội Châu khởi xướng và phongtrào theo con đường tư sản do Phan Chu Trinh, Khởi nghĩa Yên Bái theo conđường tư sản do Lương Văn Can chủ trương, khởi nghĩa của binh lính ở TháiNguyên do Nguyễn Thái Học phát động, Tuy nhiên đều bị thất bại và cáchmạng Việt Nam đang đứng trước cuộc khủng hoảng về con đường cứu nước(cách mạng Việt Nam như đêm tối không tìm thấy đường ra)
* Quá trình hoạt động của đồng chí Nguyến Ái Quốc dẫn tới sự ra đời của tác phẩm “Bản án chế độ thực dân Pháp”:
Khâm phục tinh thần đấu tranh yêu nước của Hoàng Hoa Thám, PhanBội Châu, Phan Chu Trinh, Lương Văn Can… nhưng không đồng ý đi theocon đường của một người nào Từ năm 1911 ra đi tìm đường cứu nước,Người đã bôn ba ở nhiều nước phương Tây (Anh, Pháp, Mỹ…), thấy đượctính chất dã man, tàn bạo, thối nát của nghĩa tư bản Năm 1917, Người trở
về Pháp, lập Hội những người Việt Nam yêu nước để tập hợp Việt Kiều
Trang 6yêu nước ở Pháp Năm 1918, vào Đảng xã hội Pháp Năm 1919, nhân danhnhững người Việt Nam yêu nước ở Pháp gửi tới Hội nghị Vécxây (cácnước tư bản thắng trận trong chiến tranh thế giới lần thứ nhất họp nhau ởVécxây) tám yêu cầu đòi tự do, dân chủ và bình đẳng dân tộc cho nhân dânViệt Nam (mặc dù không được chấp nhận, nhưng có tiếng vang lớn) Thamgia cuộc tranh luận trong Đảng xã hội Pháp về vấn đề nên theo Quốc tế II(cơ hội cải lương) hay Quốc tế III (cách mạng) và cuối cùng rút ra: “Muốncứu nước và giải phóng dân tộc, không còn con đường nào khác con đườngcách mạng vô sản Chỉ có chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản mới giảiphóng được các dân tộc bị áp bức và những người lao động trên thế giớikhỏi ách nô lệ” Tháng 12/1920, Đại hội lần thứ 18 của Đảng xã hội Pháp,Người bỏ phiếu tán thành gia nhập Quốc tế Cộng sản và thành lập ĐảngCộng sản Pháp (đánh dấu bước ngoặt trong đời hoạt động cách mạng củaNgười, từ chủ nghĩa yêu nước đến chủ nghĩa cộng sản) Năm 1921, Ngườitham gia sáng lập Hội liên hiệp thuộc địa, ra báo Người cùng khổ Năm
1922, Người tham gia Ban Nghiên cứu thuộc địa của Đảng Cộng sản Pháp.Năm 1923, Người tham dự Đại hội nông dân quốc tế ở Matcơva và đượcbầu là Ủy viên Đoàn Chủ tịch Ban Chấp hành Quốc tế nông dân Năm
1924, Người tham dự Đại hội V của Quốc tế Cộng sản và đã nhấn mạnhmối quan hệ giữa cách mạng vô sản ở các nước đế quốc với cách mạng giảiphóng dân tộc ở các nước thuộc địa (quan hệ chặt chẽ với nhau như hai cáicánh của một con chim) Quá trình hoạt động đó đã tạo điều kiện thuận lợicho người tiếp cận với thực tế, tài liệu phong phú để viết tác phẩm “Bản ánchế độ thực dân Pháp”
1.2 Kết cấu của tác phẩm
Tác phẩm gồm 12 chương và phần phụ lục:
Chương I - “Thuế máu”, tố cáo thực dân Pháp bắt thanh niên thuộc địa
đi lính làm bia đỡ đạn dưới chiêu bài “Bảo vệ công lý” trong chiến tranh thếgiới lần thứ nhất Tổng cộng có 700.000 người bản xứ đã đặt chân lên đất
Trang 7Pháp; và trong số ấy, 80.000 người không bao giờ còn trông thấy mặt trời trênquê hương đất nước mình nữa! Tác giả cho rằng đây là một thứ thuế đối vớithuộc địa - “Thuế máu”.
Chương II - “Việc đầu độc người bản xứ”, tố cáo thực dân Pháp đã
không từ một thủ đoạn nào, kể cả những thủ đoạn bỉ ổi và tội ác nhất, trongđặc biệt là đầu độc bằng rượu, cưỡng bức người dân bản xứ phải mua rượu
Chương III - “Các quan thống đốc”, giới thiệu “chân dung” một số quan
thống đốc tiêu biểu (người đứng đầu bộ máy cai trị ở các nước thuộc địa) vềtội hối lộ, tham nhũng và tàn bạo đối với người dân thuộc địa
Chương IV - “Các quan cai trị”, giới thiệu “chân dung” một số quan cai
trị chuyên ăn hối lộ, tham nhũng, đối xử tàn bạo đối với người dân thuộc địa
Chương V - “Những nhà khai hóa”, tố cáo tội ác, đặc quyền đặc lợi của
những tên thực dân có màu da trắng là quý phái, là thuộc chủng tộc thượngđẳng Khi người ta có màu da trắng thì nghiễm nhiên người ta là một nhà khaihoá Mà khi người ta đã là một nhà khai hoá thì người ta có thể làm những việc
dã man mà vẫn cứ là người văn minh nhất Đánh người bản xứ vô cớ, quỵt tiềncông người bản xứ, bắt người bản xứ lạy chào khi gặp trên đường, quỵt tiền khimua hàng của người bản xứ, coi rẻ mạng người bản xứ, bắn giết vô cớ
Cương VI - “Tệ tham nhũng trong bộ máy cai trị”, tố cáo tệ tham nhũng
trong bộ máy cai trị thuộc địa của thực dân Pháp: Phung phí đồng tiền màngười dân An Nam khốn khổ đã phải đổ mồ hôi nước mắt mới kiếm được.Các quan cai trị đều là những ông vua con Họ muốn xung quanh mình cái gìcũng xa hoa tráng lệ, và nói rằng, có thế mới nâng cao được uy tín của họ đốivới người bản xứ Tiền nhà cửa, bàn ghế, điện nước của các vị đó đều do côngquỹ đài thọ cả
Chương VII - “Bóc lột người bản xứ”, tố cáo, vạch trần các thủ đoạn,
bản chất bóc lột của thực dân pháp theo kiểu thời trung cổ, không từ thủ đoạnnào, như: cướp bóc, sưu thuế, công trái,
Chương VIII - “Công lý”, tố cáo chế độ thực dân không có công lý cho
Trang 8người dân thuộc địa, người dân thuộc địa bị phân biệt đối xử.
Chương IX - “Chính sách ngu dân”, tố cáo thực dân Pháp thi hành
chính sách ngu dân triệt để: Kiểm duyệt báo chí, bưng bít thông tin, không mởmang trường học, học phí cao,… làm hàng ngàn trẻ em đành chịu ngu dốt vì nạnthiếu trường Ngoài ra, chính phủ thuộc địa lại tìm đủ mọi cách để ngăn cảnkhông cho thanh niên An Nam sang du học bên Pháp, vì sợ nhiễm phải chủ
nghĩa cộng sản mục đích là "Làm cho dân ngu để dễ trị"
Chương X - “Chủ nghĩa giáo hội”, tố cáo sự câu kết giữa chủ nghĩa thực
dân và giáo hội trong việc áp bức, bóc lột người dân thuộc địa
Chương XI - “Nỗi khổ nhục của người phụ nữ bản xứ”, tố cáo dưới
chế độ thực dân: “Không một chỗ nào người phụ nữ thoát khỏi những hànhđộng bạo ngược”
Chương XII - “Nô lệ thức tỉnh”, trình bày phong trào đấu tranh của nhân
dân thuộc địa ở Đông Dương, Đahômây; tuyên truyền về cách mạng ThángMười Nga, sự ưu việt của chế độ Xô viết, sự giúp đỡ của cách mạng Nga đốivới cách mạng các nước thuộc địa; giới thiệu Tuyên ngôn của Ban Chấp hànhQuốc tế thứ ba đối với vô sản và nông dân các thuộc địa; giới thiệu bản hiệutriệu của Quốc tế nông dân gửi nông dân lao động các thuộc địa, kêu gọi họđấu tranh; giới thiệu chương trình hành động của Tổ chức Công đoàn ở thuộcđịa; giới thiệu tuyên ngôn của tổ chức này, kêu gọi các nước thuộc địa đấutranh chống chủ nghĩa thực dân
Phụ lục - “Gửi thanh niên An Nam”, kêu gọi thanh niên An Nam đấu
tranh chống chủ nghĩa thực dân, chấn hưng nước nhà
II NHỮNG NỘI DUNG KINH TẾ CHÍNH TRỊ CHỦ YẾU TRONG TÁC PHẨM
Tác phẩm đã vạch trần và tố cáo, lên án đanh thép những tội ác tày trờicủa chủ nghĩa thực dân nói chung và chế độ thực dân Pháp nói riêng trên mọilĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội; vạch rõ nguồn gốc của mọi sự áp
Trang 9bức bóc lột, mọi nỗi khổ cực của quần chúng ở các thuộc địa Đồng thời, tácphẩm vạch ra đường lối đấu tranh cách mạng đúng đắn cho nhân dân ViệtNam và nhân dân các nước thuộc địa khác; thức tỉnh, cổ vũ các dân tộc bị ápbức đi theo con đường của Cách mạng Tháng Mười Nga, chủ động tiến hànhđấu tranh cách mạng để tự giải phóng mình.
2.1 Vạch trần bản chất bóc lột kinh tế của chế độ thực dân Pháp đối với thuộc địa
Tác phẩm phân tích sâu sắc rằng ở các thuộc địa của thực dân Pháp,kinh tế nông nghiệp là chủ yếu, công nghiệp nặng và công nghiệp nhẹ cònrất què quặt (do chính sách kìm hãm của thực dân), thì phương thức bóc lộtthuộc địa chủ yếu của chế độ thực dân là duy trì lối bóc lột phong kiến kếthợp với lối cướp bóc của đế quốc là cơ bản và được thông qua các hình thứcbóc lột chủ yếu là:
- Bóc lột thuộc địa bằng nhiều thứ thuế:
Thuế trực thu: Thuế đánh vào thu nhập phải nộp thuế của người đóng
thuế hoặc đánh vào tài sản thuộc sở hữu của họ Thuế trực thu bao gồm:
Thuế đinh: Thuế đánh vào nam giới từ 18 - 60 tuổi Đây là thuế man rợ
và vô lý nhất
Thuế thân: Thuế đánh theo đầu người (theo nghị định ngày 11 tháng 12năm 1919 của Thống xứ Bắc Kỳ, thì tất cả người bản xứ, từ 18 đến 60 tuổiđều phải đóng một suất thuế thân đồng loạt là hai đồng rưỡi)
Tác phẩm tố cáo, vạch trần các thủ đoạn tăng thuế đinh, thuế thân, nhưtăng mức thuế thân từ một hào tư lên hai đồng rưỡi; tăng số đinh bằng hạ tuổi,chữa con số đinh phải nộp Những thanh niên chưa vào sổ đinh, nghĩa là còndưới 18 tuổi, trước kia không phải nộp gì cả, nay phải nộp Mỗi người AnNam lúc nào cũng phải mang theo mình thẻ thuế thân, khi hỏi phải xuất trình;
ai quên hoặc đánh mất sẽ bị bỏ tù
Thuế ruộng đất (thuế điền): Là thuế đánh vào người sở hữu ruộng đất Tác
phẩm đã vạch trần các thủ đoạn thâm độc để bóc lột thuế này như sau: Sau khi
Trang 10cướp hết những ruộng đất màu mỡ, bọn cá mập Pháp đánh vào những ruộngđất cằn cỗi những thứ thuế vô lý gấp trăm lần thuế đất thời phong kiến; dùngthước đo nhỏ để tăng số mẫu đất phải đóng thuế (có nhiều loại mẫu đất: 3.970
m2, nơi 4.900 m2, nơi 6.200 m2 ; để tăng thu thuế, định một thước thống nhất là
40 cm, do đó mỗi mẫu chỉ bằng 3.600 m2 - mẫu Bắc Bộ) Với cách này, thuếđiền thổ có nơi tăng 1/12, có nơi 1/3, nơi không may nhất tăng đến 2/3)
Tác phẩm tố cáo thuế ở các nước thuộc địa dưới chế độ thực dân khôngnhững nặng oằn lưng, mà còn luôn luôn thay đổi Từ năm 1890 đến năm
1896, thuế trực thu tăng gấp đôi; từ năm 1896 đến năm 1898 lại tăng lên gấprưỡi Làng nào bị tăng thuế cũng cắn răng mà chịu; hỏi còn biết kêu vào đâu?Được thể các ngài công sứ càng làm già Nhiều người Pháp coi việc các làngngoan ngoãn đóng thuế như vậy là một bằng chứng rõ ràng rằng mức thuếkhông có gì là quá đáng!
Thuế gián thu: Là thứ thuế chủ yếu đánh vào người tiêu dùng đông đảo
tức là người dân thuộc địa Bao gồm: Thuế tiêu dùng (thuế lưu thông hànghóa); thuế độc quyền (quy định giá cả cao ở một số hàng hóa đặc biệt để thuđược số tiền thuế lớn); thuế quan (thuế đánh vào các hàng hóa xuất nhập
khẩu) Trong tác phẩm này, đã tố cáo chế độ thực dân dùng nhiều thủ đoạn
đánh thuế lưu thông hàng hóa nhiều lần: “Người ta cấp giấy phép lưu thôngcho 150 kg thuốc lá, sau đó lại bố trí để đánh thuế được nhiều lần cũng mónhàng đó mỗi khi nó chuyển sang tay chủ khác, mỗi khi số 150 kg ấy đượcphân phối cho ba, bốn khách mua? Chẳng còn luật lệ nào khác ngoài sự tuỳtiện của bọn nhà đoan Bởi vậy, người An Nam rất sợ bọn nhà đoan, cứthoáng thấy chúng là họ vứt ngay giữa đường những thúng muối, thúng cau,hoặc thuốc lá của họ: Thà vứt của đi còn hơn là phải đóng thuế hết khoản nàyđến khoản khác mãi mãi không thôi Ở một số vùng, nhân dân buộc lòng phảinhổ thuốc, chặt cau, để tránh những phiền nhiễu vì thuế mới”
- Bóc lột thuộc địa thông qua nhiều hình phạt nặng nề, hà khắc:
Hình phạt những phụ nữ nghèo khổ không nộp đủ thuế phải mang xiềng
Trang 11đi quét đường.
Không miễn thuế cho những địa phương bị lũ lụt, như “Tỉnh Bắc Ninh bị
lũ lụt tàn phá, thế mà cũng phải nộp 500.000 đồng tiền thuế”
Chính quyền thuộc địa phát hành công trái, bắt người dân thuộc địa phảimua công trái; quỵt tiền công của người lao động; bắt dân đóng góp tiền của
để mừng quan chức được thưởng huân chương; thu lệ phí đăng ký trâu, bò(việc đăng ký trâu bò không mất tiền, nhưng quan lớn công sứ cứ cho phépnhững kẻ thừa hành thu mỗi con từ 5 hào đến 5 đồng); ăn chặn tiền gửi về giađình của lính thuộc địa; bắt người dân đóng thuế chi phí quân sự; bắt ngườidân đi tạp dịch, trong điều kiện làm việc, sinh hoạt rất tồi tệ “chui rúc trongnhững túp lều tranh thảm hại; trưng tập dân đi phu; “xua cả làng đến côngtrường, bất chấp công việc đồng áng, bất chấp cả những ngày hội tôn giáo Sốngười được trở về rất ít; bắt giam một số đông người đói, không cho họ ăn gìhết, nên nhiều người đã chết đói trong lúc bị giam cầm; trả tiền công bất bìnhđẳng: Cùng làm một việc trong cùng một xưởng, người da trắng được trảlương cao hơn nhiều so với người khác màu da Thêm vào nạn ăn cướp củachính quyền, là nạn ăn cướp của bọn chủ đồn điền Chức sắc tôn giáo câu kếtvới chính quyền thực dân bóc lột người dân thuộc địa Chỉ riêng ở Nam Kỳ,hội thánh truyền đạo cũng đã độc chiếm đến l/5 ruộng đất trong vùng
Sau khi phân tích, vạch trần phương thức bóc lột của chủ nghĩa thực dân
đối với thuộc địa, tác giả kết luận rất xác đáng tội ác của chế độ thực dân: “là
người An Nam, họ bị áp bức, là người nông dân, họ bị tước đoạt Chính họphải sống cùng khổ, trong khi bọn đao phủ của họ lại sống phè phỡn; họ bịcướp giật từ mọi phía, bằng mọi cách, bởi nhà nước, bởi bọn phong kiến tânthời, bởi giáo hội Thiên chúa”; “Phác qua như thế, cũng đủ thấy dưới chiêubài dân chủ, đế quốc Pháp đã cắm vào đất An Nam chế độ đáng nguyền rủacủa thời trung cổ; người nông dân An Nam bị hành hình vừa bằng lưỡi lê củanền văn minh tư bản chủ nghĩa, vừa bằng cây thánh giá của giáo hội sa đọalàm ô danh Chúa Để che đậy sự xấu xa của chế độ bóc lột đầy tội ác, chủ