Nghiên cứu hiện trạng và chọn lọc cây trội loài bời lời đỏ (machilus odoratissima nees) tại tỉnh quảng trị

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM HUẾKhoa Lâm nghiệp KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP TÊN ĐỀ TÀI: Nghiên cứu hiện trạng và chọn lọc cây trội loài Bời lời đỏ Machilus odoratissima Nees tại tỉnh Quảng trị Sinh

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM HUẾ

Khoa Lâm nghiệp

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP TÊN ĐỀ TÀI:

Nghiên cứu hiện trạng và chọn lọc cây trội loài Bời lời đỏ

(Machilus odoratissima Nees) tại tỉnh Quảng trị

Sinh viên thực hiện: Lê Văn Nhân

Lớp: Lâm nghiệp 46

Giáo viên hướng dẫn 1: ThS Hoàng Dương Xô Việt

Giáo viên hướng dẫn 2: PGS.TS Đặng Thái Dương

Thời gian thực tập: Từ 28/12/2015 đến 01/05/2016

Địa điểm thực tập: Tỉnh Quảng Trị

Bộ môn: Lâm Nghiệp Xã Hội

MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC BẢNG

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

DANH MỤC CÁC HÌNH

Lời Cảm Ơn

Đợc sự phân công của khoa lâm nghiệp trờng đại học nông lâm huế, và sự

đồng ý của thầy giáo Hoàng Dơng Xô Việt, tôi đã thực hiện đệ tài:

“Nghiên cứu hiện trạng và chọn lọc loài bời lời đỏ ( Machilus odoratissima Nees) ở tỉnh Quảng Trị”.

Để hoàn thành khoa luận nay, tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo

đã tận tình hớng dẫn, giảng dạy trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và rèn luyện ở trờng đại học Nông Lâm huế.

Xin chân thành cảm ơn thầy giáo hớng dẫn th.s Hoàng Dơng Xô Việt

và các thầy cô giáo trong khoa Lâm Nghiệp đặc biết là thầy giáo Đặng ánh Dơng đã tận tình, chu đáo hớng dẫn tôi thực hiện khoa luận này.

Mặc dù đã có nhiếu cố gắng để thực hiện đề tài một cách hoàn chỉnh nhất Song do buổi đầu mới làm quen với công tác nghiên cứu khoa học, tiếp cận với thực tế sản xuất cũng nh hạn chế về kiến thức và kinh nghiệm nên không thể trảnh khỏi những thiếu sót nhất định mà bản thân cha thấy đợc Tôi rất mong đợc sự góp ý của quý thầy cô giáo và các bạn đồng nghiệp để khoa luận đợc hoàn chỉnh hơn.

Tôi xin chân thành cảm ơn!

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

Từ viết tắt Nguyờn nghĩa

OTC Ô tiêu chuẩn

CHDCND Cộng hòa dân chủ nhân dân

PHẦN I

MỞ ĐẦU

Tỉnh Quảng Trị có diện tích tự nhiện 473.982 ha, diện tích đất có rừng241.105 ha, trong đó rừng tự nhiện 141.456 ha; rừng trồng 99.649 ha; độ chephủ của rừng năm 2014 đạt 48,6% tăng 0,6% so với năm 2013 Thực hiện mụctiêu phát triển lâm nghiệp trên tỉnh đã chủ động triển khai nhiều hoạt động, tạo

ra các động lực cho nền kính tế nông nghiệp nói chung và lĩnh vực lâm nghiệpnói riêng phát triển một cách đồng bộ , đáp ứng với mục tiêu hội nhập quốc tếtrong tương lai như rà soát sắp xếp đổi mới các công ty lâm nghiệp , đồng thờitiến hành rà soát quy hoạch lại ba loại rừng , tạo điều kiện cho các địa phươngxây dựng quy hoạch, kế hoạch bảo vệ và phát triển rừng phù hợp với mục tiêuphát triển lâm nghiệp chung cho toàn tỉnh, đã chú trọng du nhập đưa các cây lâmnghiệp mới vào trồng rừng sản xuất; một số cây bản địa như bời lời đỏ, sến,muồng đen, sao đen đã được đưa vào trồng rừng phòng hộ Trong đó, cây bời lời

đỏ được người dân chú trọng trồng phát triển ở tỉnh Quảng trị

Cây bời lời đỏ thuộc họ Long não (Lauraceae), có tên khoa học là

Machilus odoratissima Ness Là loài cây bản địa còn được gọi bởi các tên khác

như Rè vàng, Khảo thơm, Rè thơm, Kháo nhậm, Rố vàng, Bời lời đẹc và phân

bố khá rộng ở Việt Nam, thường gặp trong rừng nhiệt đới ẩm thường xanh mưamùa từ Bắc đến Nam, tập trung chủ yếu ở một số tỉnh miền Trung và TâyNguyên Bời lời đỏ là loài cây gỗ trung bình, thường xanh, cao 20m-25m, đườngkính 20-30cm có khi đạt 40cm Thân tròn, thẳng, cành nhỏ, phân cành sớm, vỏngoài xám trắng Là cây ưa sáng mọc nhanh, khả năng tái sinh hạt, chồi mạnh,thích hợp đất sét pha, ẩm, thường mọc nơi đất có tầng dày,nhiều mùn Bời lời cóthể trồng bằng nhiều phương pháp: Trồng bằng chồi rể của cây mẹ; trồng bằngcây con tái sinh trong rừng; trông bằng hạt gieo thẳng hoặc trông bằng cây conươm trong bầu

Bời lời đỏ có giá trị kinh tế cao, có thể tận dụng tất cả bộ phận của cây vàonhiều mục địch sản xuất, tạo ra các sản phẩm phục vụ đời sống con người Vỏbời lời chứa tinh dầu thơm, được chiết tinh dầu dùng trong y học, làm hươngthơm, nguyên liệu làm keo dán công nghệ, sơn; ngoài ra nó còn được dùng làmnhang đốt trong tin ngưỡng tôn giáo của người dân Gỗ bời lời đỏ có màu nâuvàng , cứng không môi mọt, có thể sử dụng làm nguyên liệu giấy hoặc làm gổcủi Lá có thể làm thức ăn cho gia súc, quả được thu hái và ép dầu làm sáp, chế

xà bông Cho thấy mục đích sử dụng của cây bời lời đỏ rất đa dạng và ưu việtnên được trồng nhiều ở các vùng Tây Nguyên góp phần lớn phát triển kinh tếdân cư, xóa đói giảm nghèo.

Việc áp dụng trồng cây bời lời đỏ ở miền Trung và Quảng trị nói riêng vẫncòn nhiều những vướng mắc trong kỹ thuật và nguồn giống, người dân chưahiểu biết nhiều về cây bời lời và kỹ thuật để gây trồng nên cây bời lời đỏ là vẫnchưa phổ biến ở các tỉnh miền Trung.Từ trước đến nay vẫn chưa có nhiều côngtrình nghiên cứu liên quan đến loài Bời lời đỏ Nhận thấy được sự cần thiết đó,

chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Nghiên cứu hiện trạng và chọn lọc cây

trội loài Bời lời đỏ (Machilus odoratissima Nees) tại tỉnh Quảng Trị”.

PHẦN II TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

2.1 Trên thế giới

Bời lời đỏ là loài cây trồng đem lại hiệu quả kinh tế cao, nhưng nghiên cứu

về cây Bời lời đỏ trên thế giới chủ yếu chỉ tập trung vào nghiên cứu giá trị dượcliệu được lấy từ vỏ cây, nhưng những tài liệu nghiên cứu ở nước ngoài về kỹthuật gây trồng, sản lượng… thì chưa được nghiên cứu.Bời lời đỏ phân bố ở cácnước như Ấn Độ, Trung Quốc (Phúc Kiến, Quảng Đông, Quảng Tây, Hải Nam,Vân Nam),Bangladesh, Bhutan, Nepal, Sri Lanka, Malaysia, philippines,Australia

Tại Ấn Độ, các tác giả Radhakrishman T R; Ramasany A ; Arfin S(1989) đã tách được từ vỏ cây Bời lời đỏ chất Sufoof-e-Musammin dùng làmdược liệu trong y học[13]

Tại Indonesia, các tác giả: Rizan, Helmi và Zammi, Adel (1989) bằngphương pháp quang phổ đã chiết xuất từ cành, rễ, vỏ cây cách chất như: 2,9Dihydroxy; 1,10 Dimethoxyaporhine ; 6 methoxyphenanthrene 9% dùng trong

y học.[12]

Tại hội nghị Quốc tế khác về y học dân tộc và những cây thuốc họp tạiIndonexia cũng đã xác nhận từ Bời lời đỏ có thể chiết suất một số một số hóachất dùng trong y dược (Soewarsono, 1990) Một tác giả khác ở Trung Quốc (Wang, 2010) cũng đã công bố và mô tả cấu trúc hóa học về một số những chiếtsuất biệt dược mới từ cây Bời lời có tác dụng trong việc chữa bệnh Tác dụngchữa bệnh này được mô tả cụ thể một nghiên cứu của Shahadat và các cộng sựkhác (2010), theo đó thì chiết suất tinh dầu cây Bời lời đỏ có tác dụng trong việcđiều trị nhiễm trùng đường tiết niệu và các bệnh lây lan qua đường tình dục ởngười Ngoài ra, Bời lời đỏ là một trong số ít các loài thực vật có khả năng tiết

ra chất kháng khuẩn do trong thân và lá có chứa rất nhiều tannin, alkaloid vàsaponin (Prusti, 2008).[12]

Theo nghiên cứu của Rebena năm 2007 thì vỏ Bời lời đỏ chứa tinh dầuthơm, được chiết suất dùng trong y học, làm hương thơm, nguyên liệu và làmkeo dán công nghiệp hoặc sơn, ngoài ra còn được dùng làm nhang đốt trong tínngưỡng tôn giáo của người dân, (Rabena, 2007) Điều này được chứng minh rohơn tại một tài liệu dùng để tập huấn công tác nhân giống các loài cây dược liệu

của Somashekhar và cộng sự (2002), theo tài liệu này đã tổng kết, mô tả thực vật

và phân loại những bộ phận dùng để làm thuốc và sản xuất biệt dược của nhữngloài cây tại Bangalore Trong đó, đã xác nhận bộ phận dùng để làm thuốc và sảnxuất ra biệt dược của loài cây Bời lời đỏ là thân và vỏ thân

Theo tạp chí quốc tế về Công nghệ sinh học và sinh học phân tử nghiên cứuBời lời đỏ (Lour) C.B Rob (Tiếng Hin-du: Maida lakri) là một cây thuốc có giátrị dược phẩm rất lớn Loài này cực kì nguy cấp do tình trạng khai thác bừa bãi

để dùng làm nguyên liệu cho ngành công nghiệp dược phẩm, nó được sử dụng

để sản xuất các loại thuốc giảm đau, có tác dụng hiệu quả trong điều trị tiêu chảy

và bệnh lỵ,

Năm 2009 tại Ấn Độ, các tác giả S.P.Singh và Dipti Singh đã công bốnhững nghiên cứu về việc tìm nguồn nguyên liệu sinh học, đặc tính của các loạidầu sinh học từ những nguồn thực vật khác nhau như là nguồn nguyên liệu thaythế cũng đã mô tả đặc tính nguyên liệu dầu sinh học của cây Bời lời đỏ được chếbiến từ hạt cây Bời lời.[13]

Gần đây, hai tác giả người Ấn Độ đã công bố những nghiên cứu về việc tìmnguồn nguyên liệu sinh học, đặc tính của các loại dầu sinh học từ những nguồnthực vật khác nhau như là nguồn nguyên liệu thay thế cũng đã mô tả đặc tínhnguyên liệu dầu sinh học của cây Bời lời đỏ được chế biến từ hạt cây của nó(Singh, 2010).[13]

Tại Indonexia, các tác giả Rizan Helmi và Zamri Adel (1989) bằng phươngpháp quang phổ đã chiết xuất từ cành rễ và vỏ cây Bời lời các chất như 2,9dyhydroxy, 1,10 dimethoxyaporhyne, 6 methonyphenan threne 9% dùng trong yhọc Tại hội nghị quốc tế về y học dân tộc và những cây thuốc họp tại Indonexianăm 1990 đã xác nhận cây Bời lời đỏ có thể chiết xuất một số hóa chất dùngtrong y dược Các thông tin trên cho phép khẳng định một cách chắc chắn về giátrị kinh tế của Bời lời đỏ, nhất là trong lĩnh vực y dược [12]

Theo tạp chí quốc tế về Công nghệ sinh học và sinh học phân tử nghiên cứuBời lời đỏ (Lour) C.B Rob (Tiếng Hin-du: Maida lakri) là một cây thuốc có giátrị dược phẩm rất lớn Loài này cực kì nguy cấp do tình trạng khai thác bừa bãi

để dùng làm nguyên liệu cho ngành công nghiệp dược phẩm, nó được sử dụng

để sản xuất các loại thuốc giảm đau, có tác dụng hiệu quả trong điều trị tiêu chảy

và bệnh lỵ, [14]

Năm 2011, trong luận văn thạc sĩ : Đánh giá sinh trưởng và hiệu quả kinh

tế của một số mô hình trồng Bời lời đỏ tại một số huyện Gia Lai của Mai MinhTuấn đã bước đầu đánh giá sinh trưởng, năng suất và hiệu quả kinh tế của môhình trồng Bời lời đỏ xen Cà phê, xen Sắn và trồng thuần loài Nhìn chung, đềtài chỉ bước đầu so sánh sinh trưởng và hiệu quả kinh tế trồng Bời lời ở cácphương thức trồng khác nhau Những nghiên cứu về ảnh hưởng các biện pháp

kỹ thuật, điều kiện lập địa và chất lượng giống chưa được đề cập

Ngoài ra hiện nay, cây Bời lời đỏ còn được sử dụng để chế tạo dầu sinhhọc Nguyễn Đình Hải, tác giả của đề án công nghệ sinh học từ cây Bời lời đỏcho biết, bình quân một mùa cây cho thu hoạch là 150 kg quả, khi sản xuất ra sẽthu hồi được hơn 100 lít dầu ứng với 2 triệu đồng (đã trừ kinh phí sản xuất 1 lítdầu là 3.000 đồng) Công nghệ được Nguyễn Đình Hải chọn để sử dụng trongviệc sản xuất năng lượng từ cây Bời lời là công nghệ HTPM (High Temperatureand Pressured Methanol – Methanol) dưới nhiệt độ và áp lực cao đã được cấpbằng phát minh sáng chế

2.2 Ở Việt Nam

Trước đây có một số tác giả đã nghiên cứu, viết tài liệu về cây Bời lời đỏnhưng tập trung vào việc mô tả, phát hiện và giám định tên loài, nêu giá trị côngdụng của nó để sử dụng trong các giáo trình phân loại thực vật, cây rừng, trongdanh mục tài nguyên thực vật…Cụ thể:

Nhà xuất bản giáo dục Hà Nội 1967 đã phát hành sách: “Tên cây rừng ViệtNam của tác giả Lê Mộng Chân và cộng sự

Ở Gia Lai những năm qua, cùng với việc phủ xanh đất trống đồi trọc bằngcác loại cây lâm nghiệp như: thông ba lá, keo, bạch đàn…, cây bời lời cũngđược người dân các xã Lơ Pang, Đêr A, Đak Trôi, Kon Chiêng, Kon Thụp(huyện Mang Yang) đưa vào trồng tại các rẫy, vườn hộ mà chưa nghĩ đến giá trịkinh tế trên thị trường, vì cây bời lời tuy nhiều công dụng khác nhau như lá dùng

để làm bột nhang, vỏ ép thành keo, thân bán gỗ… nhưng cũng trồng 5- 7 nămmới cho thu hoạch như các loại cây lâm nghiệp khác

Năm 1967, trong sách “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” của tác giả

Đỗ Tất Lợi có mô tả hình thái và nêu tác dụng của loài cây này một cách tươngđối tỉ mỉ và đầy đủ hơn về giá trị sử dụng: “…tất cả bộ phận của cây, nhiều nhất

là vỏ thân có chứa một chất nhầy (keo) và một ít tinh dầu nên người ta dùng vàocông nghệ keo dán trong kỹ nghệ làm giấy, phụ gia bê tông, làm hương nén Vỏgiã nát đắp lên những nơi sưng, bỏng, vết thương…, vỏ còn dùng sắc nước uống

chữa bệnh ñường ruột, lỵ… Nước ngâm vỏ Bời lời dùng bôi đầu làm cho tócmượt Dầu Bời lời dùng làm sáp chế xà phòng Gỗ Bời lời dùng làm giấy, đóng

đồ gia dụng, làm nhà tạm…”.[1]

Trong sách “Danh mục thực vật Tây nguyên” của Viện khoa học Lâmnghiệp Việt Nam, xuất bản năm 1984, cũng đã đề cập đến loài Bời lời đỏ nhưngcũng mới chỉ dừng lại ở mức độ mô tả và giới thiệu - Trong tạp chí Lâm nghiệptháng 7 năm 1994 có bài viết về “Trồng Bời lời nhớt” của Nguyễn Bá Chất Ởbài viết này, tác giả cũng đã đề cập đến một số vấn đề kỹ thuật trồng Bời lờinhưng chỉ dừng lại ở mức độ khái quát và mang tính chất định tính.[4]

Trong tài liệu thông tin chuyên đề “Kỹ thuật trồng Bời lời đỏ” của kỹ sưNguyễn Hiền, Sở khoa học công nghệ và môi trường tỉnh Gia Lai, 1991, đã giớithiệu một số nét cơ bản về kỹ thuật gieo ươm và trồng rừng Bời lời đỏ Songnhững đặc điểm sinh thái học của loài cây này thì hầu như chưa được đề cập tới.Năm 1997, trong luận văn Thạc sĩ với đề tài “Bước đầu nghiên cứu một sốđặc điểm sinh học của loài Bời lời đỏ (Litsea glutinosa C.B.Roxb) làm cơ sở chocông tác trồng rừng tại tỉnh Gia Lai” của tác giả Lê Thị Lý, Trường đại học TâyNguyên đã xác định được một số đặc điểm sinh học: mô tả thân, cành, lá, rễ,hoa, mùa và chu kỳ ra hoa, khả năng nẩy mầm, kỹ thuật gieo ươm, dự tính sảnlượng vỏ trên mô hình trồng thuần và trồng xen trong cà phê Tuy nhiên các dựtính sản lượng vỏ mới chỉ là tạm tính trên cơ sở giải tích một số cây cụ thể màchưa đưa ra được các ước lượng trên cơ sở hàm tương quan về mối quan hệ giữasản lượng vỏ với tuổi cây, mật độ trồng…

Trần Văn Con (2001) trong báo cáo khoa học của Viện Khoa học Lâmnghiệp Việt Nam về đề tài Xác ñịnh một số cây trồng chính phục vụ trồng rừngsản xuất vùng bắc Tây Nguyên, tác giả đã đề xuất trồng Bời lời đỏ trên các dạnglập ñịa chính là đất đỏ nâu dưới trảng cây bụi, bằng phẳng, tương đối ẩm và đất

đỏ nâu dưới trảng cây bụi, cao nguyên bằng phẳng, khô nóng Phương thứctrồng: Trồng theo phương thức hỗn giao, nông lâm kết hợp Tỷ lệ hỗn giao 60%

6 Bời lời và 40% cây ăn quả hoặc Cà phê, với phương pháp hỗn giao theo hànghoặc theo đám Cự ly hàng cách hàng 3m, cây cách cây 3m.[6]

Theo ý tưởng nghiên cứu của anh Nguyễn Đình Hải (2011), người ta hoàntoàn có thể sản xuất dầu Diesel từ dầu của hạt cây bời lời để làm nhiên liệu sinhhọc phục vụ sản xuất, sinh hoạt Lượng quả dồi dào của cây bời lời đỏ, sau khithu hoạch quả và qua sơ chế, sẽ được đưa vào máy ép tách dầu ra khỏi quả Qua

công nghệ sản xuất dầu diesel từ lượng dầu trên, những lít xăng từ cây bời lờiđầu tiên ở Việt Nam sẽ ra đời Sản phẩm có giá trị thương mại cao hơn đối vớicông nghiệp thực phẩm, mỹ phẩm và hóa dược, cũng có thể được dùng như dầudiesel sinh học chất lượng hoàn hảo.[11]

PHẦN III ĐỐI TƯỢNG, MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 3.1.Đối tượng nghiên cứu

Tên Việt Nam: Bời Lời Đỏ

Tên khác: Bời lời nhớt, Bời lời dầu, nhớt mèo, mò nhớt

Tên khoa học: Machilus odoratissima Nees

Họ: Long não (Lauraceae)

Chọn lọc được cây trội loài Bời lời đỏ trên địa bàn tỉnh Quảng Trị

Tìm hiểu và đánh giá được kĩ thuật trồng loài Bời lời đỏ tại tỉnh Quảng Trị

Đề xuất được một số giải pháp trồng loài cây Bời lời

3.4 Nội dung nghiên cứu

3.4.1.Điều kiện tự nhiên, kinh tế- xã hội tỉnh Quảng Trị

- Điều kiện tự nhiên tỉnh Quảng Trị.

- Điều kiện kinh tế - xã hội tỉnh Quảng Trị.

3.4.2 Đánh giá hiện trạng rừng Bời lời đỏ của tỉnh Quảng Trị

3.4.3 Chọn lọc cây trội loài Bời lời đỏ trên địa bàn tỉnh Quảng Trị

- Điều tra chọn lọc cây trội

- Đặc điểm sinh trưởng

3.4.4 Đánh giá ảnh hưởng kĩ thuật trồng đến các chỉ tiêu sinh trưởngloài Bời lời đỏ

- Ảnh hưởng của ví trí trồng đến sinh trưởng của loài Bời lời đỏ.

- Ảnh hưởng của phương thức trồng đến sinh trưởng của loài Bời lời đỏ.

- Ảnh hưởng của kích thước hố đến sinh trưởng của loài Bời lời đỏ.

3.4.5 Đề xuất một số giải pháp trồng loài Bời lời đỏ (Machilus odoratissima Nees )

- Kĩ thuật trồng loài Bời lời đỏ.

- Chăm sóc quản lý và bảo vệ.

- kỹ thuật khai thác, bảo quản.

3.5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện được các nội dung nghiên cứu, tôi vận dụng tổng hợp cácphương pháp nghiên cứu sau đây:

3.5.1 Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp

•Thông tin về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứu;

•Các loại bản đồ, chương trình, dự án liên quan đến trồng cây bời lời đã vàđang thực hiện trên địa bàn nghiên cứu;

•Điều tra xác định một số kiến thức bản địa liên quan đến kĩ thuật giống,trồng, khai thác và chiết xuất keo bời lời đỏ ở địa phương

3.5.2 Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp

Phỏng vấn người dân địa phương: Sử dụng công cụ PRA với phương pháp

chọn hộ điển hình – bao gồm: trưởng thôn, già làng, những hộ tham gia trồngBời lời đỏ

Điều tra lập ô tiêu chuẩn:

•Dạng 1: Đánh giá sinh trưởng của cây ở các dạng lập địa chính

•Dạng 2: Ô tiêu chuẩn để xác định cây trội; Điều tra cây dự tuyển; Bấm tọa

độ GPS của các vùng nghiên cứu và cây trội chọn lọc

Điều tra tuyển chọn cây trội:

- Điều tra cây ở rừng trồng: Lập OTC diện tích 500m2 để đánh giá các chỉ tiêuchọn lọc Điều tra trên rừng trồng ở độ tuổi thành thục hoặc gần thành thục côngnghệ (7-9 tuổi) Phiếu đánh giá cây trội lặp sẵn theo tiêu chuẩn ngành (giống câyrừng)

- Điều tra tuyển chọn cây bời lời đỏ ở rừng tự nhiên: điều tra và đánh giá cá thểbời vì hiện tại giống tự nhiên bị người dân khai thác nên số lượng cũng như chấtlượng giống còn rất thấp trong rừng tự nhiên, không thể áp dụng phương pháplập OTC điều tra như ở rừng trồng

- Xử lí số liệu bằng phương pháp thống kê: giá trị trung bình, phương sai, sai tiêuchuẩn và phân tích phương sai để chọn lọc cây trội theo các chỉ tiêu chọn lọc.Xác định cây trội theo công thức:

Nguyên tắc chung khi chọn lọc cây trội

1 Phải lấy mục tiêu kinh doanh để xác định các chỉ tiêu chọn lọc và đánhgiá cây trội Mục tiêu khác nhau thì chỉ tiêu chọn lọc khác nhau

2 Cây trội phải có độ vượt cần thiết (theo chỉ tiêu chọn lọc) so với trungbình của lâm phần (của quần thể) Theo Schreiner (1963) thì tiêu chuẩn chung

để đánh giá cây trội phải có độ vượt so với trung bình của quần thể 1,5 – 3 lần

độ lệch chuẩn

3 Việc chọn lọc cây trội nên tiến hành ở rừng thuần loài, đồng tuổi và hoàncảnh đồng đều

4 Rừng được chọn phải là rừng thành thục hoặc gần thành thục công nghệ.

Cây còn nhỏ tuổi dễ bị biến đổi, dễ biến dị; khi cây thành thục hoặc gầnthành thục công nghệ thì nó mới ít thay đổi và thể hiện đầy đủ các tính trạng

5 Rừng chọn cây trội phải có sinh trưởng trung bình trở lên (ít nhất có 60%cây sinh trưởng trung bình trở lên), tính trạng được chọn phải trên mức trungbình.

6 Rừng chọn cây trội phải có điều kiện lập địa tương tự hoặc xấu hơn nơiđịnh trồng đại trà sau này

7 Đối với cây lấy gỗ hoặc vỏ, lá phải chưa khai thác, đặc biệt chưa bị chặtngọn

8 Trong rừng trồng có thể chọn cây gần nhau, trong rừng tự nhiên phảichọn cây cách xa nhau ít nhất 100m (tránh 2 cây trong cùng một gia đình)

9 Để chọn cây trội trong một khu rừng cần phải điều tra một cách tỷ mỉ và

có hệ thống trên toàn bộ diện tích rừng để tránh tình trạng bỏ xót

Phương pháp xác định cây trội

a. Phương pháp điều tra thống kê

− Bước 1: Khảo sát toàn khu rừng để chọn ra những cây đáp ứng sơ bộ yêucầu của mục tiêu chọn giống Những cây này được gọi là cây trội dự tuyển.Bước này chủ yếu điều tra bằng mắt để xác định cây thích hợp mà chưa theo tỷ

lệ cây hay tỷ lệ diện tích cần đo đếm Cây trội dự tuyển có gần khớp với cây trộihay không phụ thuộc rất nhiều vào kinh nghiệm và kỹ xảo của nhà chọn giống

− Bước 2: Điều tra đo đếm toàn bộ cây trội dự tuyển trên ô mẫu để xác địnhtrị số trung bình của sản phẩm theo chỉ tiêu chọn giống và xác định mức độ biếnđộng cho từng tính trạng Ô tiêu chuẩn thường có từ 50 cây trở lên

− Bước3: Đánh giá cây trội dự tuyển So sánh cây trội dự tuyển với cây cònlại trong lâm phần (nếu điều kiện hoàn cảnh đồng đều) hoặc so với cây còn lạitrong khu rừng Chỉ những cây nào đạt độ vượt theo tiêu chuẩn đặt ra mới đượccoi là cây trội

Việc xác định số cây cần đo đếm có thể dựa theo công thức:

( ) ( )2

• nct là số cây cần đo đếm

• S% là độ biến động của chỉ tiêu đo đếm (thường cho trước)

• ∆% là độ chính xác

Tuổi cây Thể tích

Khi chọn cây trội trong rừng tự nhiên không đồng tuổi thì một mặt sử dụngphương pháp hồi quy đưa về dạng cây cùng tuổi để so sánh; mặt khác phải dùngphương pháp đánh giá và cho điểm các tính trạng chọn lọc Tuy nhiên, xác địnhcây trội trong rừng tự nhiên là công việc hết sức khó khăn, ít có ý nghĩa thực tế

+ Cây so sánh phải được chọn theo các đặc điểm mong muốn như đối với cây trội.Sau khi đo đếm các chỉ tiêu thì tiến hành đánh giá so sánh cây trội với cây kiểmtra bằng cách cho điểm Theo Zobel và Talbert (1984), những chỉ tiêu được đánhgiá cho điểm: chiều cao, thể tích, tán cây, độ thẳng thân, khả năng tỉa cành,đường kính cành và góc phân cành

Sau khi cộng điểm của tất cả các chỉ tiêu đo đếm, tỷ trọng được so sánh vớicây kiểm tra, cây nào có điểm cao hơn là cây trội Nếu càng nhiều tính trạngphân cấp thì càng khó chọn cây thích hợp

Phương pháp đường hồi quy thường được áp dụng cho rừng hỗn loại vàkhông đồng tuổi Để áp dụng phương pháp này phải xây dựng một bảng các tínhtrạng định lượng có tương quan với tuổi của cây

Hệ thống chọn lọc cây trội theo phương pháp đường hồi quy được xâydựng bằng cách lấy mẫu nhiều cây theo một đặc tính mong muốn, sau đó biểu

đồ hóa theo tuổi cây Các đường hồi quy phải được xây dựng cho các lập địariêng biệt vì liên quan đến tốc độ sinh trưởng

Đường hồi quy được sử dụng như sau:

1 Cây dự tuyển được chọn phải dựa trên các tính trạng định lượng chủ yếu(như đường kính, chiều cao, thể tích, sản lượng các sản phẩm khác…) theo mụctiêu chọn giống

2 Tính trạng được vẽ thành biểu đồ sử dụng riêng cho từng tuổi và lập địa Những cây nằm ở một khoảng nhất định phía trên đường hồi quy thì được thừa

nhận là cây trội và càng cao hơn càng tốt

Chú ý: Phải đánh giá tính trạng chất lượng trước khi sử dụng đường hồi

quy vì tính trạng chất lượng có khả năng di truyền cao, ít chịu ảnh hưởng củatuổi cây, dễ mang lại hiệu quả mong muốn

Xây dựng đường hồi quy là công việc rất khó khăn và phức tạp, vì thếphương pháp này có ý nghĩa trong nghiên cứu nhiều hơn, ít áp dụng ngoàithực tế

- So sánh các mẫu về chất: Sử dụng tiêu chuẩn χ2

05 để so sánh đánh giá vàchọn ra công thức tốt nhất

PHẦN IV KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

4.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội khu vực nghiên cứu

4.1.1 Điều kiện tự nhiên của tỉnh Quảng Trị

08 huyện là Vĩnh Linh, Gio Linh, Cam Lộ, Triệu

Phong, Hải Lăng, Hướng Hóa, Đakrông

và huyện đảo Cồn Cỏ Thành phố

Đông Hà là trung tâm tỉnh lỵ của tỉnh

Là nơi chuyển tiếp giữa hai miền Bắc –

Nam, ở vào vị trí trung độ của cả nước,

Quảng Trị là nơi mang tính đặc thù về

lãnh thổ, khí hậu của cả phía Bắc lẫn phía Nam

Hình 4.1 Bản đồ hành chính tỉnh Quảng Trị

Nằm trên tọa độ địa lý từ 16018 đến 17010 vĩ độ Bắc, 106032 đến

107034 kinh độ Đông

- Phía Bắc giáp huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình

- Phía Nam giáp huyện Phong Điền và A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế

- Phía Đông giáp Biển Đông

- Phía Tây giáp tỉnh Savanakhet và Salavan, nước CHDCND Lào

Những lợi thế về vị trí địa lý đã đạt được đang tạo cho Quảng Trị một nềntảng rất cơ bản để có thể tăng cường mở rộng giao lưu, hợp tác kinh tế trongnước và tăng cường liên kết, hội nhập với các nước trong khu vực và quốc tế,đẩy nhanh hơn nữa phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh trong thời gian tới

2 Địa hình

Do cấu tạo của dãy Trường Sơn, địa hình Quảng Trị thấp dần từ Tây sangĐông, Đông Nam và chia thành 4 dạng địa hình: Vùng núi cao phân bố ở phíaTây từ đỉnh dãy Trường Sơn đến miền đồi bát úp, vùng trung du và đồng bằngnhỏ hẹp chạy dọc tỉnh, kế đến là vùng cát nội đồng và ven biển Do địa hìnhphía Tây núi cao, chiều ngang nhỏ hẹp nên hệ thống sông suối đều ngắn và dốc.

- Địa hình núi cao: Phân bố ở phía Tây từ dãy Trường Sơn đến miền đồi

bát úp, chiếm diện tích lớn nhất, có độ cao từ 250-2000m, độ dốc 20-300 Địahình phân cắt mạnh, độ dốc lớn, quá trình xâm thực và rửa trôi mạnh Các khốinúi điển hình là Động Voi Mẹp, Động Sa Mui, Động Châu, Động Vàng Địahình vùng núi có thể phát triển trồng rừng, trồng cây lâu năm và chăn nuôi đạigia súc

- Địa hình gò đồi, núi thấp: Là phần chuyển tiếp từ địa hình núi cao đến địa

hình đồng bằng, chạy dài dọc theo tỉnh Có độ cao từ 50-250m, một vài nơi có

độ cao trên 500m Địa hình gò đồi, núi thấp (vùng gò đồi trung du) tạo nên cácdải thoải, lượn sóng, độ phân cắt từ sâu đến trung bình Khối bazan Gio Linh -Cam Lộ có độ cao xấp xỉ 100 - 250m dạng bán bình nguyên, lượn sóng thoải, vỏphong hóa dày, khối bazan Vĩnh Linh nằm sát ven biển, có độ cao tuyệt đối từ50-100m

- Địa hình đồng bằng: Là những vùng đất được bồi đắp phù sa từ hệ thống

các sông, địa hình tương đối bằng phẳng, có độ cao tuyệt đối từ 25-30m Baogồm đồng bằng Triệu Phong được bồi tụ từ phù sa sông Thạch Hãn khá màu

mỡ, đồng bằng Hải Lăng, đồng bằng sông Bến Hải tương đối phì nhiêu

- Địa hình ven biển: Chủ yếu là các cồn cát, đụn cát phân bố dọc ven biển.

Địa hình tương đối bằng phẳng, thuận lợi cho việc phân bố dân cư Một số khuvực có địa hình phân hóa thành các bồn trũng cục bộ dễ bị ngập úng khi có mưalớn hoặc một số khu vực chỉ là các cồn cát khô hạn, sản xuất chưa thuận lợi, làmcho đời sống dân cư thiếu ổn định

4.1.1.2 Đặc điểm khí hậu thủy văn

1 Đặc điểm khí hậu

Quảng Trị nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, có nền nhiệt độ cao,chế độ ánh sáng và mưa, ẩm dồi dào, tổng tích ôn cao là những thuận lợi cơ

bản cho phát triển các loại cây trồng nông, lâm nghiệp Tuy nhiên, Quảng Trịđược coi là vùng có khí hậu khá khắc nghiệt, chịu ảnh hưởng của gió Tây Namkhô nóng thổi mạnh từ tháng 3 đến tháng 9 thường gây nên hạn hán Từ tháng

10 đến tháng 2 năm sau chịu ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc kèm theo mưanên dễ gây nên lũ lụt

-230C ở độ cao trên 500 m Mùa lạnh có 3 tháng (12 và 1, 2 năm sau), nhiệt độxuống thấp, tháng lạnh nhất nhiệt độ xuống dưới 220C ở đồng bằng, dưới 200C ở

độ cao trên 500m Mùa nóng từ tháng 5 đến tháng 8 nhiệt độ cao trung bình

280C, tháng nóng nhất từ tháng 6, 7, nhiệt độ tối cao có thể lên tới 400-420C.Biên độ nhiệt giữa các tháng trong năm chênh lệch 70-90C

- Chế độ mưa: Lượng mưa trung bình hàng năm khoảng 2.200-2.500mm,

số ngày mưa trong năm dao động từ 154-190 ngày Chế độ mưa ở Quảng Trịbiến động rất mạnh theo các mùa và cả các năm Trên 70% lượng mưa tập trungvào các tháng 9, 10, 11 Có năm lượng mưa trong 1 tháng mùa mưa chiếm xấp

xỉ 65% lượng mưa trung bình nhiều năm Mùa khô thường từ tháng 12 đếntháng 7 năm sau, khô nhất vào tháng 7, đây là thời kỳ có gió Tây Nam thịnhhành

- Độ ẩm: Quảng Trị có độ ẩm tương đối, trung bình năm khoảng 83-88%.

Giữa hai miền Đông và Tây Trường Sơn chế độ ẩm cũng phân hóa theo thờigian Tháng có độ ẩm thấp nhất là tháng 4, độ ẩm thấp nhất có khi xuống đến22%, trong những tháng mùa mưa, độ ẩm tương đối trung bình thường trên85%, có khi lên đến 88-90%

- Nắng: Quảng Trị có số giờ nắng khá cao, trung bình 5-6 giờ/ ngày, có sự

phân hóa theo thời gian và không gian ro rệt: miền Đông có tổng số giờ nắng lêntới 1.910 giờ, miền Tây chỉ đạt 1.840 giờ Các tháng có số giờ nắng cao thườngvào tháng 5, 6, 7, 8, đạt trên 200 giờ Nắng nhiều là điều kiện rất thuận lợi choquang hợp, tăng năng suất sinh học cây trồng Tuy nhiên, nắng nhiều và kéo dài,nhiệt độ cao dẫn đến hạn hán ảnh hưởng tới sản xuất và đời sống dân cư

- Gió: Tỉnh Quảng Trị chịu ảnh hưởng của hai hướng gió chính là gió mùa

Tây Nam và gió mùa Đông Bắc Đặc biệt gió Tây Nam khô nóng ở Quảng Trị làhiện tượng rất điển hình, được đánh giá là dữ dội nhất ở nước ta Trung bình mỗi

năm có khoảng 45 ngày.

- Bão và áp thấp nhiệt đới: Quảng Trị nằm trong khu vực chịu nhiều ảnh

hưởng của bão Mùa bão thường tập trung vào các tháng 9 và 10 Bão có cườngsuất gió mạnh kèm theo mưa lớn tạo ra lũ quét ảnh hưởng nghiêm trọng đến sảnxuất nông nghiệp và đời sống dân cư

2 Thủy văn

Quảng Trị có hệ thống sông ngòi khá dày đặc, mật độ trung bình 0,8-1km/km2 Do đặc điểm địa hình bề ngang hẹp, có dãy Trường Sơn núi cao ở phíaTây nên các sông của Quảng Trị có đặc điểm chung là ngắn và dốc Toàn tỉnh có

12 con sông lớn nhỏ, tạo thành 03 hệ thống sông chính là sông Bến Hải, sôngThạch Hãn và sông Ô Lâu (Mỹ Chánh)

- Hệ thống sông Bến Hải: Bắt nguồn từ khu vực động Châu có độ cao

1.257 m, có chiều dài 65km Lưu lượng trung bình năm 43,4 m3/s

- Hệ thống sông Thạch Hãn: Có chiều dài 155 km, diện tích lưu vực lớn

nhất 2.660km2 Nhánh sông chính là Thạch Hãn bắt nguồn từ các dãy núi lớnĐộng Sa Mui, Động Voi Mẹp (nhánh Rào Quán) và động Ba Lê, động Dang(nhánh Đakrông) Sông Thạch Hãn đổ ra biển ở Cửa Việt

- Hệ thống sông Ô Lâu (sông Mỹ Chánh): Được hợp bởi hai nhánh sông

chính là Ô Lâu ở phía Nam và sông Mỹ Chánh ở phía Bắc

Bảng 4.1 Các đặc trưng hình thái các lưu vực sông Quảng Trị

Độ cao nguồn sông (m)

Chiều dài sông (km)

Chiều dài lưu vực (km)

Diện tích lưu vực (km 2 )

Đặc trưng trung bình lưu vực

Hệ số uốn khúc Độ

cao (m)

Độ dốc (%)

Độ rộng (km)

Mật độ lưới sông (km/km 2 )

- Thủy triều và dao động mực nước biển: Thủy triều không chỉ có ý nghĩa quan

trọng ở vùng biển ven bờ mà còn chi phối chế độ thủy văn vùng hạ du các sông

ở mức độ lớn, nhất là trong mùa khô

- Ảnh hưởng hệ thống thủy văn với đời sống và sản xuất: Hệ thống suối

phân bố dày đặc ở vùng thượng nguồn Các thung lũng suối phần lớn rất hẹp, độdốc lớn tạo ra nhiều thác cao hàng trăm mét và phân bậc phức tạp

4.1.1.3 Tài nguyên thiên nhiên

đất tự nhiên Bình quân đất nông nghiệp/người là 4.770 m2

tự nhiên

nhiên

Bảng 4.2 Hiện trạng diện tích tự nhiên các huyện trong tỉnh Quảng Trị năm 2013

Nguồn: Sở TN & MT Quảng Trị, Quy hoạch sử dụng đất thời kỳ 2010 - 2020

Các nhóm đất chính ở Quảng Trị:

- Nhóm cồn cát, bãi cát và đất cát biển- C (Arenosols - AR): Diện tích đất cát toàn

tỉnh có 32.888 ha (chiếm 6,91% diện tích tự nhiên)

- Nhóm đất mặn- M (Salic Fluvisols - FL S ).

vị đất, đó là đất phèn hoạt động mặn trung bình và ít, được phân bố ở 2 vùng cửasông Thạch Hãn - Cửa Việt và Bến Hải - Cửa Tùng với diện tích 418 ha (trong

đó, 338 ha ở huyện Gio Linh, 80 ha ở huyện Triệu Phong), chiếm 0,52% diệntích đất bằng và chiếm 0,09% diện tích tự nhiên Phần lớn diện tích đất nhómnày được sử dụng để trồng lúa, nhưng cho năng suất thấp

- Nhóm đất phù sa- P (Fluvisols - FL):Nhóm đất phù sa có diện tích 40.492 ha,

chiếm 50,19% tổng diện tích đất bằng, phân bố ven sông Thạch Hãn, sông BếnHải và các sông, suối khác trong tỉnh

ở những nơi thấp, trũng, ứ đọng nước và những nơi có mức nước ngầmnông

0,05% diện tích đất đồi núi và hiện đang được sử dụng trồng cây công nghiệpngắn ngày và dài ngày

tỉnh, chiếm diện tích lớn nhất với 357.191 ha

chiếm 2,36% diện tích đất đồng bằng và 0,40% diện tích tự nhiên, phân bố ở hầuhết các huyện

diện tích tự nhiên toàn tỉnh; tập trung chính ở các huyện Đakrông (4,01%),Hướng Hóa (5,5%), Vĩnh Linh (2,04%), Cam Lộ (8,86%), Hải Lăng (18,36%),

Nói chung, ở tỉnh Quảng Trị, trong 11 nhóm đất, nhóm đất đỏ vàng có diệntích lớn nhất 357.191 ha (chiếm 75,27% diện tích tự nhiên toàn tỉnh) Một sốloại đất khác, tuy có diện tích không lớn, nhưng có chất lượng tương đối tốt vàđóng vai trò quan trọng trong sản xuất nông nghiệp ở địa phương, bao gồm: đấtnâu đỏ và nâu vàng trên đá bazan (Fk, Fu), nhóm đất phù sa (P), đất nâu vàngtrên phù sa cổ (Fp), đất vàng nhạt trên đá cát (Fq)… Nhiều

Hình 4.2 Bản đồ đất tỉnh Quảng Trị

2 Hệ thực vật rừng

Thảm thực vật Quảng Trị khá đa dạng, là nơi giao lưu của 2 luồng thực vật

từ Bắc xuống và từ Nam lên, có thể chia ra 3 kiểu thảm chính: thảm thực vật đaithấp, đai trung bình và thảm thực vật nhân tác (Hình 4.3)