Nghệ thuật trần thuật trong tiểu thuyết “cô mặc sầu” của nguyễn đình tú

Nguyễn Đình Tú nổi lên như một hiện tượng văn chương đầy triển vọng và tiểu thuyết "Cô Mặc Sầu" của anh đã mang đến cho người đọc sự hấp dẫn, mới lạ về tiểu thuyết đương đại với nghệ thu

MỤC LỤC

MỤC LỤC 1

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài và mục đích nghiên cứu 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

5 Bố cục khóa luận 6

CHƯƠNG 1 7

HÌNH TƯỢNG NGƯỜI KỂ CHUYỆN TRONG TIỂU THUYẾT "CÔ MẶC SẦU" 7

1.1 Trần thuật ngôi thứ nhất với hình tượng người trần thuật trải nghiệm trong tiểu thuyết "Cô Mặc Sầu" 7

1.1.1 Hình tượng người kể chuyện với cái tôi cô đơn 10

1.1.2 Hình tượng người kể chuyện với cái tôi chấn thương tâm lý tuổi thơ 14

1.2 Kể chuyện ngôi thứ ba với hình tượng người kể chuyện mang điểm nhìn hạn chế 17

CHƯƠNG 2 19

ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT VỚI NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG 19

KHÔNG GIAN, THỜI GIAN TRONG TIỂU THUYẾT 19

"CÔ MẶC SẦU" 19

2.1 Điểm nhìn trần thuật với nghệ thuật tổ chức không gian trong "Cô Mặc Sầu" 19

2.1.1 Không gian hiện thực 21

2.1.2 Không gian tâm tưởng 23

2.1.3 Không gian mang màu sắc văn hóa 26

2.2 Điểm nhìn trần thuật với nghệ thuật tổ chức thời gian trong "Cô Mặc Sầu" 29

2.2.1 Thời gian sự kiện 30

2.2.2 Thời gian tâm lý 32

2.2.3 Luân chuyển điểm nhìn với thời gian chồng lấn, đồng hiện 35

CHƯƠNG 3: 38

NGÔN NGỮ, KẾT CẤU, GIỌNG ĐIỆU TRẦN THUẬT 38

TRONG TIỂU THUYẾT "CÔ MẶC SẦU" 38

3.1 Ngôn ngữ trong tiểu thuyết "Cô Mặc Sầu" của Nguyễn Đình Tú 38

3.1.1 Ngôn ngữ trinh thám 38

3.1.2 Ngôn ngữ mang màu sắc văn hóa 40

3.2 Kết cấu trần thuật trong tiểu thuyết "Cô Mặc Sầu" của Nguyễn Đình Tú 41

3.2.1 Kết cấu lắp ghép 42

3.2.2 Kết cấu song song hội tụ 45

3.2.3 Kết cấu đa tuyến 47

2.1.4 Kết cấu liên văn bản 50

3.3 Giọng điệu trần thuật trong tiểu thuyết "Cô Mặc Sầu" của Nguyễn Đình Tú 53

3.3.1 Giọng điệu khách quan lạnh lùng 54

3.3.2 Giọng điệu thương cảm 56

3.3.3 Giọng điệu hoài nghi 58

3.3.4 Giọng điệu triết lý, chiêm nghiệm 61

KẾT LUẬN 64

TÀI LIỆU THAM KHẢO 67

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài và mục đích nghiên cứu

Trần thuật được xem là một trong những vấn đề trung tâm của thi pháp học hiện đại và tự sự học Trên thế giới, lý thuyết tự sự được nghiên cứu từ thời của Platon, Aristot nhưng phạm vi nghiên cứu thời đó chỉ giới hạn trong

tu từ học Còn lý thuyết tự sự học hiện đại đến những năm cuối thế kỷ XX mới được đề cập Những người đặt nền móng đầu tiên là trường phái hình thức Nga (Thi pháp học) và Cấu trúc học Kế đó là các công trình nghiên cứu của Roland Barthers với "Nhập môn phân tích cấu trúc truyện kể", Todorov với "Thi pháp văn xuôi", IU.M.Lotman với "Cấu trúc văn bản nghệ thuật" Nếu như văn chương nửa đầu thế kỷ XX chịu sự thống ngự của ngôn ngữ thì sang nửa sau thế kỷ, văn học trở thành một trò chơi của ngôn ngữ bởi độc giả ngoài quan tâm tác phẩm viết về cái gì còn sự quan tâm tác phẩm được viết như thế nào Lý thuyết trần thuật học trở thành tâm điểm chú ý thu hút nhiều nhà nghiên cứu và những vấn đề lý thuyết về trần thuật học hình thành một cách có hệ thống, được lý giải đầy đủ, rõ ràng trong nhiều năm qua

đã thu hút được rất nhiều sự quan tâm của giới nghiên cứu văn học bởi nó đã trang bị cho người tiếp nhận những công cụ sắc bén, hữu hiệu để có thể xâm nhập sâu vào thế giới nghê thuật ngôn từ Đây là công cụ hữu ích giúp người nghiên cứu khám phá những giá trị độc đáo, mới mẻ của tác phẩm văn chương cũng như thấy được cá tính sáng tạo, tài năng của nhà văn

Tiểu thuyết Việt Nam từ sau năm 1975 đã có những bước chuyển mình mạnh mẽ, không chỉ đồ sộ về số lượng mà chất lượng ngày càng tiến xa bởi sự đổi mới về phương diện nghệ thuật Nó là thể loại chiếm ưu thế so với các thể loại khác bởi tiểu thuyết có nhiều lối viết, cách viết mới mẻ, phản ánh xã hội đa dạng nhiều chiều, đề cập đến nhiều vấn đề nóng bỏng của xã hội nên được nhiều nhà văn lựa chọn để thể nghiệm, tìm tòi Đến đầu thế kỷ XXI, bên cạnh những nhà văn được hình thành từ trong kháng chiến, một đội ngũ những cây bút trẻ đã thành công với những thể nghiệm trong việc làm mới tiểu thuyết Một trong những tác giả được độc giả đón nhận, đó chính là nhà văn Nguyễn Đình Tú

Sau hơn 15 năm, trải qua bao thăng trầm, Nguyễn Đình Tú để lại dấu ấn tên tuổi của mình trên văn đàn văn học với bảy tập truyện ngắn và cùng tám tiểu thuyết: Hồ sơ một tử tù (2002), Bên dòng Sầu Diện (2007), Nháp (2008), Phiên bản (2009), Kín (2010), Xác phàm (2014), Hoang tâm (2015) và gần đây nhất là "Cô Mặc Sầu"(2015) Các tác phẩm của anh được đăng trên các tờ báo uy tín như Văn nghệ quân đội, Văn nghệ, Thanh niên, Tuổi trẻ…Chính sức hấp dẫn từ lối viết, cách dẫn dắt câu chuyện đầy mê hoặc của anh đã gây xôn xao trong giới phê bình và bạn đọc Nguyễn Đình Tú nổi lên như một hiện tượng văn chương đầy triển vọng và tiểu thuyết "Cô Mặc Sầu" của anh

đã mang đến cho người đọc sự hấp dẫn, mới lạ về tiểu thuyết đương đại với nghệ thuật trần thuật hết sức độc đáo Tiểu thuyết "Cô Mặc Sầu" của Nguyễn Đình Tú viết về đề tài hình sự với lối trần thuật hết sức mới mẻ khi được trần thuật bằng ngôn ngữ văn xuôi kết hợp với cách kể, miêu tả, đối thoại và độc thoại nội tâm với hai tuyến tự sự Nếu tuyến tự sự thứ nhất bị khuyết, chứa các tình tiết được giấu kín thì tuyến tự sự thứ hai có nhiệm vụ làm sáng tỏ các tình tiết ấy thông qua các văn bản hành chính công vụ của cơ quan công an Điều này làm cho các nút thắt mở xuất hiện liên tục, đan cài vào nhau tạo nên sự gay cấn và hồi hộp từ trang đầu tiên cho đến trang cuối cùng Từ lí do này, người viết lựa chọn cho mình đề tài "Nghệ thuật trần thuật trong tiểu thuyết

Cô Mặc Sầu" Với đề tài này, người viết mong muốn được khám phá những phương diện trần thuật đặc sắc của tiểu thuyết "Cô Mặc Sầu" để từ đó thấy được tài năng của Nguyễn Đình Tú

Ngoài ra, đề tài mong muốn góp phần vào việc làm phong phú thêm vốn tài liệu khi nghiên cứu về Nguyễn Đình Tú nói riêng và các nhà văn Việt Nam sau đổi mới nói chung

2 Lịch sử vấn đề

Là một cây bút trẻ tuổi nhưng tiểu thuyết Nguyễn Đình Tú đã được đông đảo bạn đọc đón nhận và có không ít bài viết, bài phê bình, cảm nhận về các tác phẩm của anh Sau đây, người viết xin đưa ra những nhận xét, đánh giá xoay quanh những tác phẩm của anh:

Nhà văn Chu Lai đã nêu lên những cảm nhận của mình về tiểu thuyết của Nguyễn Đình Tú qua nhan đề "Một bút pháp táo tợn và dịu dàng" in trong cuốn tiểu thuyết mang tên Nháp Theo ông, từ nay Nguyễn Đình Tú đã "Hoàn toàn đã có thể ngẩng cao đầu bước tiếp trên con đường tiểu thuyết mênh mang nắng gió nhưng cũng quá đỗi chông gai nhọc nhằn" [8, 6].

Với bài viết "Điểm nhìn nghệ thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Đình Tú", Trần Tố Loan cho rằng khi kể chuyện, Nguyễn Đình Tú "rất có ý thức trong việc đặt điểm nhìn không gian - thời gian nhưng nhấn mạnh chính điểm nhìn tác giả và nhân vật mới là điểm đáng chú ý nhất trong nghệ thuật kể chuyện của nhà văn" [33]

Trong bài báo "Từ Hồ sơ một tử tù đến Nháp - một chặng đường tiểu thuyết của Nguyễn Đình Tú", Đoàn Minh Tâm đã nhận định "Trong bài viết Tiểu thuyết của các cây bút trẻ: Đọc và cảm nhận in trên Văn nghệ Trẻ cách đây không lâu, tôi có đưa ra nhận định rằng các nhà văn trẻ hiện nay "ngại" xông pha nơi lĩnh vực tiểu thuyết Giờ ngẫm lại thấy nhận định của mình không đúng với vài người, trong đó có nhà văn quân đội Nguyễn Đình Tú"[29] Qua đó, Đoàn Minh Tâm đã nhận định rằng trong bối cảnh văn học hiện nay, việc đưa sách đến càng nhiều bạn đọc càng tốt, tạo được nhiều tiếng vang càng tốt Đoàn Minh Tâm tin rằng làm một cuốn sách thị trường không phải là điều Nguyễn Đình Tú hướng đến mà trước sau anh vẫn đau đáu với những dự định văn chương nghiêm túc vì nghệ thuật đích thực

Liên quan đến cốt truyện, nghệ thuật trần thuật, nghệ thuật xây dựng nhân vật của tiểu thuyết "Cô Mặc Sầu", người viết xin đưa ra những bài viết, nhận định, đánh giá về tác phẩm này như sau:

Với bài viết "Tiểu thuyết Cô Mặc Sầu - Nơi tìm lại hay đánh mất chính mình", tiến sĩ Hà Thanh Vân đã nhận xét về cốt truyện tiểu thuyết "Cô Mặc Sầu" của nhà văn trẻ Nguyễn Đình Tú: "Trước khi ra mắt tiểu thuyết Cô Mặc Sầu, Nguyễn Đình Tú đã cho ra đời bảy cuốn tiểu thuyết về nhiều chủ đề khác nhau Sức viết dồi dào, nhưng điểm đáng ghi nhận nhất ở tiểu thuyết Nguyễn

Đình Tú, đó là sự thu hút độc giả Đây là điều không dễ có ở những nhà văn đương đại Từ Nháp, đến Phiên bản (được chuyển thể thành bộ phim đình đám Hương Ga), Hồ sơ một tử tù hay Xác phàm… ngòi bút của Nguyễn Đình

Tú thể hiện rõ tính chất thế sự, chạm thẳng vào những vấn đề gai góc nhất của đời sống xã hội hiện nay" [31]

Bên cạnh đó, trong trang bìa tiểu thuyết "Cô Mặc Sầu", bà đã nhận xét về nghệ thuật trần thuật trong tiểu thuyết này: "Cô Mặc Sầu là tiểu thuyết dồn nén cả về mặt không gian và thời gian Không gian tập trung vào nơi chốn người Vị sinh sống, thung lũng Cô Mặc Sầu và thị trấn Mù Pa Tẩn Thời gian dồn nén chỉ trong vòng một vài tuần lễ Kết cấu đa tuyến, nhiều chiều với thơ, báo cáo và văn xuôi, nhưng lại không hề riêng rẽ, tách rời, mà gắn kết với nhau, tạo cho tiểu thuyết Cô Mặc Sầu một sức hút riêng, khiến cho người đọc

có thể cầm cuốn sách mà đọc một mạch đến dòng cuối cùng" [11]

Nhà văn Trịnh Sơn cũng nhận xét " Nguyễn Đình Tú từ chối cách diễn đạt phức tạp hóa vốn rất điêu luyện qua nhiều tác phẩm trước Ở "Cô Mặc Sầu", Nguyễn Đình Tú chọn cho mình vị trí một nhà văn chứ không phải Sherlock Holmes Vụ án tưởng chừng rất ly kỳ, gay cấn vượt qua tất thảy quan niệm "tưởng chừng" để về đích bằng cốt lõi của nhân học: nguồn gốc một con người Thành công nhất của Nguyễn Đình Tú ở "Cô Mặc Sầu", có lẽ

là sự vượt thoát và bất ngờ Tác giả để cho mỗi người đọc tự "chuẩn bị những

gì cho một chuyến đi xa" [10]

Ngoài ra, nhiều tờ báo, trang web cũng đề cập về tiểu thuyết "Cô Mặc Sầu" Người viết xin đưa ra một số ý kiến đánh giá về cuốn tiểu thuyết này:

"Cô Mặc Sầu - chuyên án ly kì vùng sơn cước" [32]

"Tiểu thuyết Cô Mặc Sầu của nhà văn Nguyễn Đình Tú - Kịch bản mới

về hành trình tìm cách sống" [31]

"Cô Mặc Sầu - Một chuyến đi xa của Nguyễn Đình Tú" [34]

Với những ý kiến đánh giá đưa ra cho thấy Nguyễn Đình Tú vẫn là một cây bút đầy triển vọng và đã đóng góp một phần công lao cho nền tiểu thuyết

đương đại với lối viết độc đáo, mang đậm cá tính sáng tạo của nhà văn, phản ánh chân thực cuộc sống lớp trẻ hiện nay cũng như những mặt trái xã hội hiện đại bằng nghệ thuật trần thuật điêu luyện, mang đậm phong cách nhà văn trong tiểu thuyết "Cô Mặc Sầu".

Qua đề tài này, người viết mong muốn đóng góp một góc nhìn mới trong việc tiếp cận tác phẩm Qua đó thấy được nét độc đáo tuyệt vời của tiểu thuyết

"Cô Mặc Sầu" cũng như tài năng của Nguyễn Đình Tú

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

a Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài này là nghệ thuật trần thuật trong tiểu thuyết "Cô Mặc Sầu" của Nguyễn Đình Tú được thể hiện qua các phương diện: người kể chuyện, điểm nhìn, kết cấu, giọng điệu, ngôn ngữ trần thuật

Phương pháp so sánh - đối chiếu

Nghiên cứu nghệ thuật trần thuật để thấy được đặc trưng tiểu thuyết Nguyễn Đình Tú, đóng góp của anh đối với nền văn học đương đại So sánh tác phẩm Cô Mặc Sầu với những tác phẩm khác trước nó, từ đó thấy được những cách tân của nhà văn

Phương pháp liên ngành

Vận dụng lý thuyết của nhiều ngành khoa học để nghiên cứu tác phẩm dưới góc độ văn hóa, xã hội học, phân tâm học… nhằm lý giải luận điểm một cách toàn diện hơn

CHƯƠNG 1 HÌNH TƯỢNG NGƯỜI KỂ CHUYỆN TRONG TIỂU THUYẾT

tự sự trở thành một câu chuyện về một ai đó hay về một cái gì đó" [ 4, 385].Nghệ thuật trần thuật còn là "một trong những bình diện cơ bản của phương thức tự sự, là việc giới thiệu, khái quát, thuyết minh, miêu tả đối với nhân vật, sự kiện, hoàn cảnh theo cách nhìn của người trần thuật nhất định" [4, 307]

Theo Milsel Buyto (nhà văn Pháp): "Tiểu thuyết là một hình thức kể chuyện đặc biệt vượt quá giới hạn của văn chương, đó là một trong những phương thức quan trọng giúp cho con người nắm bắt được thực tại, cái được

kể liên quan đến những con người, những sự vật, những đồ vật hoặc nơi chốn

mà bản thân chúng ta chưa bao giờ đến, nhưng có một ai đó đã mô tả cho chúng ta nghe" [27,379]

Kayser cho rằng người kể như một vai trò ước định: "Trong nghệ thuật

kể, người kể chuyện có vai trò ước định, người kể chuyện không bao giờ là tác giả đã hay chưa từng biết đến" [27, 117]

Từ điển thuật ngữ văn học quan niệm rằng: "Người kể chuyện là hình tượng ước lệ về người trần thuật trong tác phẩm văn học, chỉ xuất hiện khi nào câu chuyện được kể bởi một nhân vật cụ thể trong tác phẩm…làm cho sự trình bày tái tạo con người và đời sống trong tác phẩm thêm phong phú nhiều bối cảnh" [4,307]

Như vậy, tuy có những cách giải thích khác nhau về người trần thuật, về phương thức trần thuật khách quan hóa, chủ quan hóa, và phương thức kết hợp hai phương thức trên gắn liền với quan điểm trần thuật, trường nhìn tác giả hay trường nhìn nhân vật và có sự đan xen phối hợp điểm nhìn Việc xác định "người trần thuật" về chức năng và bản chất như thế nào vẫn là vấn đề khó khăn với các nhà trần thuật học Việc nên xác định vai trò, chức năng của người trần thuật trong tác phẩm chỉ mang tính tương đối mà thôi Hình tượng người trần thuật hay người kể chuyện dù gọi bằng thuật ngữ nào thì cũng là chủ thể của lời kể chuyện trong tác phẩm, đều thuật lại diễn biến câu chuyện cho người đọc Cả hai đều thay mặt tác giả để thể hiện quan điểm của người sáng tác tác phẩm Ở khóa luận này, chúng tôi sử dụng hai khái niệm tương đương nhau.

Tiểu thuyết "Cô Mặc Sầu" của Nguyễn Đình Tú sử dụng phương thức trần thuật với một sự cách tân độc đáo, đó là nhà văn kết hợp trần thuật ngôi thứ ba mang cái nhìn hạn chế nhằm thể hiện tối đa mối quan hệ giữa các nhân vật xung quanh câu chuyện về tội ác đồng thời kết hợp người kể chuyện ở ngôi thứ nhất để chính những nhân vật tự kể về cuộc đời mình nhằm làm rõ những ẩn chứa, góc khuất tăm tối bên trong cuộc đời của mỗi nhân vật Để chuyển tải được những lớp chuyện đan cài vào nhau trong một cấu trúc nghệ thuật bền chặt, đồ sộ thì việc sử dụng hình thức trần thuật sử dụng kết hợp người kể chuyện ngôi thứ ba và người kể chuyện ngôi thứ nhất là sự lựa chọn tối ưu của nhà văn nhằm mang đến cho bạn đọc một cái nhìn tham chiếu, đa diện ẩn chứa bên trong tác phẩm

Đến với tiểu thuyết "Cô Mặc Sầu", Nguyễn Đình Tú đã sử dụng hình tượng người trần thuật ở ngôi thứ nhất với nhiều trải nghiệm Đó là cậu sinh viên năm cuối ngành nhân học tên Khoa đến với vùng đất Cô Mặc Sầu để thực hiện chuyến điền dã lấy tư liệu cho bài luận văn của mình Trên đường

đi, cậu gặp Triều - một anh chàng công tử ăn chơi mượn cớ đi du lịch để buôn bán ma túy Triều là một sinh viên từng lên Yên Châu một lần nhưng vốn kiến

thức về văn hóa, phong tục và cách nghĩ của người dân nơi đây Triều biết rất

rõ "Tớ lên Yên Châu một lần rồi Nghèo lắm Nghèo xơ xác Người dân tộc chiếm bảy, tám mươi phần trăm Dân Vị là chủ yếu Mà dân Vị là chúa lười nhác"[10, 11] Từ đây, Triều đã minh chứng cho Khoa biết sự "chúa lười nhác" của người tộc Vị thông qua các mẩu chuyện mà Triều biết khi tiếp xúc với họ như việc họ ném mạ xuống suối vì cho rằng đã quen với việc làm lúa nương, không biết làm mạ mặc dù cán bộ vào tận nhà hướng dẫn làm lúa nước Người tộc Vị một năm cũng chỉ làm một vụ lúa vì cho rằng: "Đất cũng như cái thằng người, làm nhiều để chết à?" [10, 11] và Triều còn lý giải chuyện dân Vị muốn giàu nhanh bằng việc trồng cây anh túc Chính vì Triều từng lên Yên Châu và có một thời gian sống ở đây nên Triều đã có một vốn hiểu biết nhất định về người dân ở địa bàn này Trong tác phẩm, Nguyễn Đình

Tú đã để cho nhân vật Triều kể chuyện về người dân tộc Vị bằng chính trải nghiệm của chính bản thân mình

Hình tượng người trần thuật trải nghiệm còn phải kể đến nhân vật người mẫu Hà Duy Anh là người làm nghệ thuật nhưng cũng chính vì tồn tại trong giới showbiz mà Hà Duy đã thấy được những điểm tối, mặt trái của giới nghệ

sĩ Đó là một thế giới đầy rẫy những ghen ghét, ích kỉ, đố kị và người ta luôn làm mọi cách để có thể trụ được trong thế giới đó dù phải làm những việc trái lương tâm, trái đạo đức và tàn nhẫn với người khác Vì sợ nghèo đói và mong muốn sống "có giá trị hơn" nên Hà Duy sau khi giải ngũ đã thi người mẫu với mong ước cuộc sống của anh sẽ tốt đẹp hơn Những tưởng cuộc đời anh sẽ có thay đổi và sẽ trở nên giàu có nhưng sự thật lại phũ phàng bởi dù anh lọt vào top 3 siêu mẫu, vận trên mình những bộ đồ đẹp thì cát xê đôi khi cũng không

đủ mua bát hủ tiếu Tuy vậy, Hà Duy cảm thấy anh vẫn còn may mắn bởi còn

có nhiều người không trụ được với nghề nên đã bỏ nghề đi bán nước mía hoặc buôn quần áo đống ngoài vỉa hè Bên cạnh đó, môi trường cạnh tranh của giới người mẫu rất khốc liệt vì "khi một người dành giật được cơ hội về mình thì cũng có nghĩa là cả trăm ngàn người khác không chạm tay tới cơ hội đó nữa"

[10, 272] Hà Duy nhận ra rằng vì "đói" thì không có gì người ta không làm và cuối cùng anh phải bán thân bởi "Không có cái ăn thì thân ấy còn đẹp được không? Mẫu không bán được, không có người mua thì đó chỉ là một con ma

nơ canh thôi…" [10, 273]

Nguyễn Đình Tú đã để cho các nhân vật tự kể về những trải nghiệm trong cuộc đời mình nhằm có cái nhìn đa dạng, nhiều chiều trước những sự việc xảy ra trong cuộc sống Chính sự trải nghiệm của người kể chuyện ở ngôi thứ nhất - người trong cuộc kể về những sự việc mà mình đã trải qua đã góp phần giúp người đọc hiểu rõ hơn những góc khuất trong tâm hồn của nhân vật cũng như hoàn cảnh xã hội mà nhân vật đang sống tạo nên được độ sâu, độ hấp dẫn cho tiểu thuyết

1.1.1 Hình tượng người kể chuyện với cái tôi cô đơn

Người kể chuyện là yếu tố trung tâm trong cấu trúc truyện kể theo đánh giá của các nhà tự sự học trên thế giới Đó là "người môi giới giữa các hiện tượng được miêu tả và người nghe (người đọc), là người chứng kiến và cắt nghĩa các sự việc xảy ra" (Theo Pospelov); còn với Todorov thì người kể chuyện không chỉ là người kể mà còn là người định giá: "Người kể chuyện là một nhân tố chủ động trong việc kiến tạo thế giới hư cấu Chính người kể chuyện là hiện thân của những khuynh hướng mang tính xét đoán và định giá" [25, 196]

Nguyễn Đình Tú đã dụng công xây dựng hình tượng người kể chuyện với cái tôi cô đơn để bộc lộ được sự cô đơn, trống rỗng của con người trước thực tại cuộc sống Sinh viên Khoa trước khi tu tỉnh để biết điểm dừng trước những cám dỗ, biết dấn thân vào văn hóa tộc người Vị như một thanh niên làm khoa học cần mẫn, thậm chí còn làm thơ thì cuộc đời Khoa cũng đã trải qua nhiều biến cố Khoa đã từng ăn chơi bạt mạng với hàng loạt mối tình để quên đi mối tình với Hồng Anh, Khoa cũng đã bước qua quãng thời gian nghiện ngập và nằm viện vì chảy máu dạ dày vì lấy rượu " phá thành sầu", cậu sinh viên ấy cũng đã từng đau đớn vì gia đình tan vỡ do bố Khoa bỏ rơi gia

đình để lấy một người phụ nữ Hàn Quốc bản xứ Hơn tất cả, Khoa cảm thấy lạc lõng trước cuộc sống hiện thực, Khoa cô đơn ngay trong chính bản thể của chính mình bởi Khoa không biết trước thực tại đó, Khoa sống để làm gì và sống vì cái gì Do đó, những kí ức buồn luôn hiện hữu trong tâm trí Khoa và

nó hóa thành những vần thơ buồn, đó là những trăn trở của cậu sinh viên chuẩn bị chập chững vào đời nhưng tâm hồn lại mang nhiều nỗi đau

"Thế giới cô đơn của anh

Mỗi ngày qua chỉ còn những nỗi đau làm điểm mốc

Tự cắt lấy vết thương sâu để cảm nhận mình vẫn đang tồn tại

Thèm một tiếng quở trách, than phiền khi say xỉn, thức khuya

Có những đêm tự nhắn tin cho mình bằng cả hai sim

Những niềm vui tự mình hát ca trong phòng tối

Những giấm mơ hét choàng bực bội

Những ván bài chấp cả được thua

Những trận banh bên nào thắng cũng đều hay hết cả

Bởi vì, anh biết thế giới của anh từ khi không còn em đã trở nên nghiệt ngã".[10,333]

Nhắc đến người kể chuyện với cái tôi cô đơn thì không thể không nhắc đến mẹ của Khoa Đáng lẽ ra bà đã có một gia đình hạnh phúc, trọn vẹn nếu ngày trước cha của Khoa không sang Hàn Quốc công tác và kết hôn với một người phụ nữ bản địa Đau đớn trước thực tại nhưng mẹ Khoa vẫn gắng gượng sống, vẫn chống chọi với nỗi cô đơn khi không có chồng bên cạnh để nuôi Khoa nên người Bà cố gắng làm tất cả để Khoa có cuộc sống đầy đủ, sung túc, hạnh phúc nhưng trái với sự mong đợi của bà thì Khoa lại trở thành cậu con trai ham chơi bời, lêu lổng Nhưng khi nhìn thấy Khoa tàn phá cơ thể mình vì "những mối tình sầu không thể gọi thành tên" và phải vào bệnh viện

do uống rượu quá nhiều, mẹ Khoa đã không còn chịu đựng được nữa, bà đã phải thốt lên: "Mẹ sống là vì con Giờ đến bản thân con còn không thiết sống

nữa, thì tốt nhất là cả hai mẹ con mình cùng chết cho hết duyên nợ với cái cuộc đời khốn khổ này"[10,83] Tiếng nói của mẹ Khoa là tiếng nói của một tâm hồn tổn thương, đổ vỡ của cái tôi cô đơn trước hiện thực cuộc đời Chính Khoa là điểm tựa để mẹ Khoa tiếp tục sống nhưng khi nhìn thấy thân xác tiều tụy vì rượu của con mình, bà cảm thấy bất lực, đau khổ tột cùng khi điểm tựa

để bà bám víu vào cuộc đời này đã không còn biết trân trọng bản thân Trước những giọt nước mắt của mẹ, Khoa nhận ra rằng mình là nguồn động lực giúp

mẹ vượt qua nỗi cô đơn, sự đau khổ, buồn tủi trước sự phản bội của bố

Trước sự thiếu quan tâm từ gia đình do cha mẹ bận rộn làm ăn, Triều cũng chìm đắm trong những tháng ngày nghiện ngập để quên đi cuộc sống thực tại Triều chỉ cảm thấy hạnh phúc và thỏa mãn khi được sống trong cái thế giới đầy ảo giác mà ma túy mang lại Đối với Triều, chỉ có ma túy mới khiến Triều quên đi hiện tại, quên đi nỗi cô đơn khi mình có gia đình nhưng từ lâu Triều đã không còn cảm nhận được hơi ấm tình thương Triều không cảm thấy hạnh phúc khi sống trong gia đình mà chỉ cảm thấy vui vẻ, hạnh phúc khi

có tiền tiêu xài và có ma túy để sử dụng Chính Triều từng công nhận với Khoa rằng: "Nhưng cậu có thừa nhận với tớ là không có cái gì trên đời sướng bằng cái đó không?" [10,138] Điều này đã cho chúng ta thấy sự cô đơn của nhân vật Triều khi phải sống một cuộc sống không mục đích, không niềm tin, phó mặc số phận mình cho ma túy

Người mẫu Hà Duy ở giữa hào quang của sự nổi tiếng và tiền bạc sung túc nhưng vẫn luôn cảm thấy cô đơn trước thực tại bởi anh cảm nhận anh sống nhưng không có mục đích, phương hướng và cảm thấy lạc lõng trước cuộc đời Hà Duy khi tiếp xúc với Khoa và cảm nhận sự thú vị của công việc mà Khoa đang theo đuổi thì những kí ức bất chợt ùa về, dâng lên trong lòng anh bởi trước đây anh cũng đã từng mong ước mình được sống một cuộc sống của một sinh viên: "Nói thật với bạn là nhìn thấy các bạn lúc đón xe ở dưới thị xã mình thích lắm Mình đã từng mơ ước được sống cuộc đời sinh viên nhưng không thành Mình đã từng thi đại học một lần nhưng không đỗ"[10, 156] Từ

đây, chúng ta nhận ra Hà Duy vẫn luôn mang nặng những mặc cảm khi nghĩ

về quá khứ, anh muốn trở thành một con người "có giá trị" để có thể phù hợp với người con gái anh yêu nhưng dù đã cố gắng hết sức thoát khỏi cái nghèo đói, anh vẫn không thể vươn tới Do vậy, khi nghĩ về người con gái đó, trong lòng anh lại day dứt khôn nguôi: "Nói thật với Khoa, chẳng biết là mình có yêu cô bé cùng lớp ấy không nữa, nhưng mà cứ nghĩ đến cô ấy là mình thấy đau Đau lắm Một cái đau không biết từ đâu, cứ lan tỏa khắp người, từ trong

ra ngoài, như khởi nguồn cho một cơn sốt rét ấy, đắp bao nhiêu chăn mà vẫn không hết lạnh Tê tái lắm Buồn tủi nữa "[10, 259] Khi Hà Duy đã trở thành của một gã trai bán thân, đang quay cuồng với đời sống showbiz nhiều thị phi, thủ đoạn thì nay lại sống dựa người tình Roy Trần tuy nhiều tuổi nhưng giàu

có thì Hà Duy chẳng bao giờ có thể nguôi ngoai đi được những mặc cảm, Hà Duy luôn luôn cảm thấy những ánh mắt khinh miệt dõi theo mình Hà Duy khát khao được đổi đời nhưng dòng đời nghiệt ngã đã đẩy Hà Duy đi từ cạm bẫy này đến cạm bẫy khác, khiến Hà Duy không thể bước ra được những cám

dỗ của thực tại và buộc phải phục tùng nó Nhưng càng bước vào những cám

dỗ thì lương tri của Hà Duy lại càng trỗi dậy, khiến anh luôn cảm thấy dằn vặt, cô đơn, cảm thấy mình lạc loài, không tìm thấy được sự đồng cảm của người khác dành cho mình trước thực tại, đi đâu anh cũng có cảm giác người khác khinh bỉ mình Do đó, Hà Duy đã trốn lên Cô Mặc Sầu với mong muốn thoát khỏi sự cô đơn lạc lõng: "Mình cũng muốn tự do vài ngày Mình thấy đi với Khoa thế này rất vui Có lẽ mình nên trốn ở lại đây một thời gian"[12,237]

Min, cô gái Úc gốc Việt không thôi trăn trở về nguồn gốc của bản thân mình Cô sống ở Úc nhiều năm nhưng hơn ai hết cô cảm nhận được nỗi đau, nỗi cô đơn của một kẻ vong thân Chính nỗi cô đơn, lạc lõng khi sống trong một đất nước tuy đã nuôi lớn cô nhưng vẫn không mang lại cho cô sự gần gũi, thân thiết để rồi suốt những năm cô lớn lên vẫn luôn luôn trăn trở với câu hỏi:

"Vì thế Min không biết mình sinh ra từ đâu, tại sao lại trở thành công dân của

một đất nước xa xôi như nước Úc?" [10, 324] Do đó, chúng ta có thể thấy được tiếng gọi từ sâu thẳm tâm hồn khiến cô quyết phải tìm về cộng đồng tộc người Vị của mình Bằng cách sử dụng hình tượng người trần thuật với cái tôi

cô đơn, Nguyễn Đình Tú đã miêu tả tinh tế nỗi cô đơn từ sâu trong bản thể của những con người sống vong thân Bà già trăm tuổi người Vị - Tất Nhưng, pho từ điển sống về văn hóa tộc người, đã trải qua những mất mát khủng khiếp từ chồng đến các con, đến cả sự mất tích của cô chắt gái nhưng vẫn bền

bỉ sống, để tin vào sự trở về của nó: "Bà vẫn khỏe mạnh Vẫn dẻo dai Vẫn là cuốn từ điển sống của tộc người Vị nơi vùng biên heo hút này Bà phải sống Sống để chờ đứa chắt gái của bà trở về…"[10, 300]

Mỗi nhân vật, một hoàn cảnh giữa đời sống hiện đại đang gây ra nhiều xáo trộn bởi nhiều yếu tố xung quanh mình làm cho họ không ai có thể bình tâm Những lo lắng, bất ổn, dằn vặt và cả nỗi cô đơn cùng gặp nhau trên một chặng đường hướng lên Cô Mặc Sầu, xã miền núi mù sương bí ẩn, còn rải rác những câu chuyện huyền hoặc và những ý nghĩ hoang đường Chính những tâm hồn cô đơn đó khi kể chuyện về cuộc đời mình đã mang đến cho người đọc những cảm nhận sâu sắc và tinh tế những nỗi đau đang tồn tại trong chính bản thân họ Đó không phải là nỗi đau của riêng một cá nhân nào trong xã hội

mà đâu đó chúng ta có thể thấy trong cuộc sống này Cái độc đáo của Nguyễn Đình Tú là đã kết hợp hình tượng người kể chuyện mang cái tôi cô đơn để lột

tả được chân dung của những con người trong cuộc sống hiện đại

1.1.2 Hình tượng người kể chuyện với cái tôi chấn thương tâm lý tuổi thơ

Những chấn thương về tâm lý luôn mang lại cho con người những nỗi đau Trong tiểu thuyết "Cô Mặc Sầu", những chấn thương tâm lý của các nhân vật khi còn bé được thể hiện rất rõ trong tác phẩm Bằng ngòi bút tinh tế của mình, Nguyễn Đình Tú đã để các nhân vật kể chuyện về cuộc đời mình với cái tôi chấn thương tâm lý tuổi thơ

Khoa từng là một cậu bé có một gia đình hạnh phúc Bố Khoa là công nhân điện, mẹ là y sĩ của một bệnh viện tỉnh Cuộc sống của Khoa bỗng chốc

thay đổi năm Khoa lên mười tuổi khi bố sang Hàn Quốc lao động theo một hợp đồng mà cơ quan bố ký với tập đoàn Sam Sung Trong những năm tháng

xa bố, Khoa sống trong sự chiều chuộng của ông bà hai bên nội ngoại "đủ đầy vật chất, dư thừa tình thương", Khoa đỗ hai trường đại học, trở thành cậu sinh viên ngành Nhân học, thoải mái tiêu tiền và trở thành cậu sinh viên chìm đắm trong "những nẻo đường yêu đương, lãng mạn và mây gió, phù phiếm và viễn vông, khổ đau và hạnh phúc, sướt mướt và thù hận" [10, 81] Khoa đã yêu đến sức tàn lực kiệt và phải vào viện cấp cứu vì chảy máu dạ dày Chứng kiến những giọt nước mắt của mẹ và tờ giấy giải quyết li hôn giữa bố mẹ vì bố Khoa đã phản bội mẹ để lấy một người phụ nữ Hàn Quốc và có một cô con gái với vợ mới ở xứ sở kim chi thì Khoa mới chợt tỉnh ngộ, kiên quyết thay đổi vì không muốn "để mẹ sống trong sầu tủi trước sự phản bội của bố" và

"Từ nay tiền bố chuyển về cho Khoa, cũng sẽ được khoanh trong tài khoản để sau này trả lại cho người đàn ông bội phản ấy"[10, 84]

Nhân vật người mẫu Hà Duy cũng vậy, Hà Duy sinh ra trong một gia đình nghèo khó, mẹ là phụ nữ đơn thân, sống trong cái lều rách nát ở cuối làng và Hà Duy sinh ra khi "mẹ có mình mà không biết bố là ai"[ 10, 159] Từ lúc còn nhỏ, anh đã sống trong sự coi thường, ghẻ lạnh của mọi người Sau đó

mẹ anh đưa về nhà một người đàn ông mà theo Hà Duy đó là " một người đàn ông vô gia cư, bị lũ cuốn trôi từ thượng nguồn về, dạt vào bờ đầm phía sau căn lều của mẹ Hai người sống với nhau trong con mắt ghẻ lạnh của hàng xóm Họ cố làm lụng để nuôi mình khôn lớn" [12, 159] Từ lời kể của nhân vật Hà Duy, chúng ta cảm nhận được rằng ngay từ nhỏ Hà Duy đã phải sống trong ánh mắt khinh thường của dân làng Hà Duy khát khao muốn thay đổi số phận nhưng cái nghèo vẫn mãi đeo bám anh Khi vừa mới biết yêu một người,

Hà Duy mong muốn đỗ trường Đại học An Ninh để làm vui lòng bạn gái nhưng rồi khi biết mình thi trượt, anh mặc cảm với gia đình bạn gái và đi bộ đội rồi tham dự cuộc thi "siêu mẫu Phương Nam" với mong muốn thoát nghèo Từ giọng điệu kể chuyện của nhân vật Hà Duy, chúng ta nhận ra rằng

tận sâu trong tâm hồn của anh là nỗi đau, nỗi mặc cảm của bản thân khi muốn vươn lên thoát khỏi kiếp nghèo khó, bần hàn, muốn "giá trị hơn, không thể mãi là cậu con trai của cặp vợ chồng nghèo khổ sống trong túp lều tranh rách nát cuối làng" [10, 160] Tuy nhiên, ước mơ đó qua xa vời với Hà Duy bởi khi bước chân vào giới showbizs, anh mới nhận ra cuộc sống không như anh tưởng bởi muốn có được nhiều tiền thì việc gì cũng phải làm kể cả bán thân Cái nghèo đã gieo rắt vào tâm hồn Hà Duy khát vọng đổi đời ngay từ lúc còn

bé, nhưng rồi chính cái khát vọng đổi đời đó cũng đã khiến anh đau đớn từng phút, từng giây trong thực tại Những ám ảnh về quá khứ và hiện tại cứ đan xen trong tâm hồn nhân vật Hà Duy nên khi anh kể về cuộc đời mình cũng là lúc độc giả cảm nhận được sự chấn thương trong tâm hồn nhân vật

Sự chấn thương tâm lý tuổi thơ còn hiện hữu trong người kể chuyện Triều và Min Hawke Triều sinh ra trong một gia đình khá giả có bố là chủ tịch hội đồng quản trị một ngân hàng thương mại cổ phần, mẹ là giám đốc một công ty tài chính của một tập đoàn khoáng sản thuộc Bộ công nghiệp Do ham làm ăn nên bố mẹ thiếu quan tâm đến Triều, Triều lao vào ăn chơi và sử dụng chất gây nghiện từ năm cấp ba Chính điều này đã mang đến cho đọc giả những hiểu biết sâu xa về nguồn gốc của sự ăn chơi sa đọa của Triều cũng như phần nào có thể lý giải được thái độ, hành động và cách nói chuyện của nhân vật Triều Nhân vật Min Hawke là người Úc gốc Việt, cô sống ở nước ngoài nhiều năm mà không biết được bố mẹ, quê quán mình ở đâu Trong suốt những năm tháng đó, cô luôn luôn kiếm tìm quê hương xứ sở của mình Chính yếu tố này đã tạo nên hình tượng người kể chuyện Min Hawke luôn khát khao muốn biết về nguồn gốc chính mình

Mỗi nhân vật luôn mang trong mình một nỗi đau nên khi chính nhân vật

tự kể về những chấn thương tâm lý của chính bản thân mình đã cho độc giả thấy những góc nhìn về cuộc đời của mỗi nhân vật Độc giả càng cảm nhận rõ nổi cô đơn và chấn thương tâm lý khi các nhân vật tự kể về cuộc đời mình Chính yếu tố đặc sắc khi lựa chọn ngôi kể thứ nhất mang nỗi cô đơn và chấn thương tâm lý tuổi thơ đã tạo nên một sắc thái riêng trong tiểu thuyết của

Xuyên suốt tiểu thuyết "Cô Mặc Sầu" còn có người kể chuyện ngôi thứ

ba không biết tuốt, không mang điểm nhìn Thượng đế Theo diễn tiến câu chuyện thì bên cạnh một mạch truyện được kể ở ngôi thứ nhất thì còn có một mạch truyện được dẫn dắt bởi người kể chuyện ở ngôi thứ ba Bên cạnh các dòng tự sự do chính các nhân vật tự kể về cuộc đời mình thì còn có các đoạn miêu tả nơi chốn người Vị sống, thung lũng Cô Mặc Sầu hay thị trấn Mù Pan Tẩn, với những dòng tự sự, độc thoại nội tâm xen của người kể chuyện Nếu như loại hình văn bản Báo cáo thỉnh thị án mang chức năng điều tra truy tìm hung thủ và nguyên nhân các cuộc án mạng, thì loại hình văn bản do người kể chuyện ngôi thứ ba tường thuật lại đi sâu vào những cuộc điều tra nhân học của cậu sinh viên tên Khoa và cuộc điều tra về cội nguồn gốc gác của cô nữ sinh viên Việt kiều Úc tên Min Hawke Trong tiểu thuyết, hình tượng người kể chuyện mang điểm nhìn hạn chế khi chỉ trình bày diễn tiến câu chuyện và hay miêu tả cảnh sắc núi rừng, con người ở vùng đất Cô Mặc Sầu nên nếu chỉ dựa vào người kể chuyện ngôi thứ ba thì độc giả sẽ không thể biết được hành động

và suy nghĩ của các nhân vật, cũng như không thể lý giải được nguyên nhân vì sao các nhân vật lại hành động như vậy Ở tiểu thuyết này, người kể chuyện ngôi thứ ba kể về hành trình tìm hiểu dân tộc Vị của nhân vật tên Khoa mà mở đầu trang sách, người kể chuyện đã sử dụng lối mở đầu rất độc đáo thông qua câu hỏi và tự trả lời "người ta thường chuẩn bị gì cho một chuyến đi xa? Đương nhiên, điều ấy còn phụ thuộc vào bản thân người đi và tính chất của

cuộc đi [10, 5] Hành trình đi lên vùng cao của Khoa được kể một cách rất chi tiết thông qua người kể chuyện ngôi thứ ba, đó một hành trình đầy mê hoặc bởi những cuộc gặp gỡ đầy bất ngờ của những con người cùng hướng lên vùng đất Cô Mặc Sầu Chính nhờ người kể chuyện này, mà độc giả có cái nhìn toàn diện bối cảnh vụ án, khung cảnh thiên nhiên cũng như hoạt động của các nhân vật Đó là cuộc gặp gỡ giữa Khoa với Triều, người mẫu Hà Duy, Roy Trần, Thụy, Long và Hùng Chính cuộc gặp gỡ của những con người trên

xe đã kết nối mạch câu chuyện tăng tiến theo thời gian Nhưng nếu theo mạch

kể của người kể chuyện thứ ba thì chúng ta sẽ không thể nắm rõ tất cả các tình tiết câu chuyện mà cần có sự phối hợp nhuần nhuyễn giữa ngôi kể thứ nhất và thứ ba, đan xen vào đó là các báo cáo thỉnh thị án Việc luân chuyển điểm nhìn một cách nhuần nhuyễn như những đoạn chuyển cảnh của điện ảnh đã tạo cho tiểu thuyết nét độc đáo riêng biệt làm nên phong cách Nguyễn Đình Tú

Tiểu thuyết "Cô Mặc Sầu" của Nguyễn Đình Tú đan xen nhiều hình thức

tự sự dựa trên các kết cấu điểm nhìn khác nhau tạo cho các tác phẩm nhiều tầng ý nghĩa phong phú, đa dạng và sâu sắc Người đọc không buộc phải hướng theo một quan điểm trần thuật duy nhất mà cùng lúc được đối thoại với nhiều nhân vật Điều đó làm tăng khả năng khái quát hiện thực của tiểu thuyết, đồng thời dành nhiều sự chủ động suy nghĩ hơn cho độc giả khi đọc tác phẩm… Do vậy, độc giả có thể đi từ câu chuyện này sang câu chuyện khác, từ thế giới tâm hồn của nhân vật này sang thế giới tâm hồn của nhân vật khác Nguyễn Đình Tú đã tạo ấn tượng mạnh mẽ đối với người đọc về tính chân thật của câu chuyện, từ đó thế giới nhân vật hiện lên một cách chân thực, phong phú và cuốn hút người đọc

Như vậy, trong tiểu thuyết "Cô Mặc Sầu" của Nguyễn Đình Tú, độc giả

sẽ bắt gặp lời kể của người trần thuật ở ngôi thứ ba xen kẽ lời kể của các nhân vật Đây là cách để khắc phục hạn chế của kiểu trần thuật khách quan hóa, giúp cho tác phẩm vừa mang tính khách quan, vừa đi sâu tìm hiểu tình tiết vụ

án, vừa nắm rõ suy nghĩ, bản chất của mỗi nhân vật, vừa tạo độ gay cấn, hồi

hộp, cuốn hút độc giả bởi sự đa dạng phát ngôn, tạo sự mới lạ, độc đáo.

CHƯƠNG 2 ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT VỚI NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG KHÔNG GIAN, THỜI GIAN TRONG TIỂU THUYẾT

Không gian nghệ thuật là hình thức tồn tại của thế giới nghệ thuật Không có hình tượng nghệ thuật nào không có không gian, không có nhân vật nào không có một nền cảnh nào đó Bản thân người kể chuyện hay nhà thơ trữ tình cũng nhìn sự vật trong một khoảng cách, góc nhất định Không gian nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo của nghệ sĩ nhằm biểu hiện con người và thể hiện một quan niệm nhất định về cuộc sống Không gian trong sáng tác của Nguyễn Đình Tú cũng như mọi hiện tượng của thế giới khách quan, khi đi vào nghệ thuật được nhào nặn tạo thành một hiện tượng nghệ thuật độc đáo mang

đậm cá tính sáng tạo của nhà văn.

2.1.1 Không gian hiện thực

Một trong những nét đặc sắc của Nguyễn Đình Tú là tạo ra một không gian hiện thực mà ở đó các nhân vật bày tỏ những suy ngẫm, những đánh giá của mình trước cuộc sống

Trước khi Khoa được tận mắt chứng kiến đời sống của những người tộc

Vị và khung cảnh thiên nhiên của vùng đất Cô Mặc Sầu thì Khoa đã thấy được nét đẹp của vùng đồi núi trên chuyến xe đến với thung lũng Cô Mặc Sầu Mở đầu là không gian đồi núi đi lên Yên Châu với "những con đường trung du, bỏ lại đồng bằng ở phía sau"[10, 12] và cảm giác của Khoa sau nửa ngày là "không đến nỗi quá tệ" trong khi phía ngoài kia là "Mưa có vẻ ngớt nhưng trời đất vẫn xầm xì Mặc dù đang đến giấc trưa nhưng ánh sáng vẫn bao bọc một màng ẩm ướt, u khuất" [10, 12] như báo hiệu một chuyến đi không yên ả Khi xe đi qua những triền núi thì khung cảnh hiện ra hết sức đẹp

đẽ "Hết mận lại đến những rừng đào miên man trải dài từ ven đường nhựa vào sâu trong chân núi"[10, 26] Chính cái không gian núi rừng đẹp đẽ đó đã khiến Khoa nhớ lại lời thầy giáo hướng dẫn: "Trong vô vàn những cái chán chường của một sinh viên Dân tộc học thì có một thứ khiến chúng ta có thể biến nó thành sự vui thú, ấy là khoái cảm từ những chuyến đi điền dã" [10, 28] Không gian tiểu thuyết không chỉ được gói gọn trên những cung đường đẹp như tranh mà còn có thể thấy trong thung lũng nhỏ bé Cô Mặc Sầu xinh đẹp với bao vỉa tầng văn hóa Không gian hiện thực còn là không gian chật hẹp tù túng trên chiếc xe Mitsubishi chở bảy con người với những ý nghĩ, những mục đích, toan tính riêng khi đến với vùng đất Cô Mặc Sầu Khi giữa những yên bình, thơ mộng ở một góc rừng núi xa lắc ấy bỗng rúng động bởi những

vụ án giết liên tiếp xảy ra, đó là cái chết của ba người dân tộc Vị Vùng đất Cô Mặc Sầu trước đây vốn là vùng đất rất yên bình, nơi đây chủ yếu có dân tộc

Vị sinh sống, đó là những con người "nhìn chung còn lạc hậu, chân chất, hiền lành" nhưng hiện thực mấy năm gần đây đã có hiện tượng "nghiện hút và trộm cắp vặt" và "tình hình trật tự trị an cũng bắt đầu phức tạp rồi"[10, 61] Bức

tranh hiện thực về thung lũng Cô Mặc Sầu dần dần hiện ra, không bình yên, yên ả mà ẩn chứa bên trong nó là những vấn đề nhức nhối của xã hội khi những tệ nạn xã hội bắt đầu bắt đầu xuất hiện Đó là nan buôn bán ma túy khi địa bàn xã Cô Mặc Sầu được các đối tượng buôn bán ma túy chọn làm của ngõ để tuồn các chất gây nghiện như heroin, ma túy đá, thuốc lắc, cần sa vào trong nước Đây là một vấn nạn tồn tại trong địa bàn xã Cô Mặc Sầu và không

dễ dàng gì ngăn chặn bởi "cán bộ không thể tiếp cận được với người dân vì cả bản đều nhận thồ hàng trắng cho các ông chủ lớn" [10, 70] Bên cạnh đó, Cô Mặc Sầu còn nổi tiếng với loài hoa dạ thảo phong, chính vì vẻ đẹp của nó lan truyền trên các phương tiện truyền thông đại chúng cũng như các trang mạng

xã hội mà du khách tìm đến vùng đất này, kéo theo đó là các tệ nạn xã hội khác Từ đây, chúng ta có thể nhìn thấy bức tranh hiện thực toàn cảnh về vùng đất Cô Mặc Sầu tưởng như yên bình nhưng ẩn chứa sau nó là biết bao nhiêu vấn đề cần giải quyết

Bên cạnh không gian hiện thực về vùng đất Cô Mặc Sầu còn có không gian hiện thực đầy rẫy những cám dỗ của những người trẻ đang sống Đó là hiện thực về cuộc sống của những lớp người trẻ mang những nỗi đau trong tâm hồn Tác phẩm đề cập đến cuộc sống chàng sinh viên ngành Nhân học tên Khoa Khoa sinh ra và lớn lên trong một gia đình không hạnh phúc, bố lấy vợ Hàn Quốc, bỏ rơi mẹ con Khoa Khoa đã sống một cuộc sống đầy hào nhoáng, chìm đắm trong những thú vui, những chuyến phiêu lưu tình ái và chỉ thức tỉnh khi vào bệnh viện vì bị xuất huyết dạ dày, nhìn thấy những giọt nước mắt của mẹ khi biết cha mình phản bội mẹ con Khoa Đó là hiện thực cuộc sống của Triều khi Triều thiếu sự quan tâm từ bậc làm cha, làm mẹ Triều đã lao vào những cuộc ăn chơi và có dấu hiệu nghiện ngập từ cấp ba Để có tiền hút chính Triều đã lấy cớ đi du lịch nhưng thực chất là buôn bán ma túy để tiêu xài cho việc hút chích Đó còn là hiện thực cuộc sống của người mẫu Hà Duy, khi anh bị chứng mất ngủ mà bác sĩ gọi đó là bệnh "suy nhược thần kinh" do

áp lực của cuộc sống thực tại Hà Duy trốn tránh cuộc sống đầy những bon

chen, lọc lừa, thủ đoạn cũng như sợ hãi trước những ánh mắt khinh miệt mình nên đã tìm đến vùng đất có loài hoa dạ thảo phong xinh đẹp với hi vọng rằng

sẽ cân bằng được cuộc sống Đó còn là hiện thực cuộc sống của cô gái vong thân Min Hawke khi phải sống trong một cộng đồng không phải là nơi mình

đã sinh ra, cô cảm thấy lạc loài, trống rỗng trước cuộc sống hiện tại Tất cả những mảng hiện thực cuộc sống đó đã làm khiến cho những con người cô đơn tìm đến với vùng đất Cô Mặc Sầu với mong muốn giải thoát bản thân, tìm đến nguồn vui sống

Không gian hiện thực trong tiểu thuyết "Cô Mặc Sầu" đã được Nguyễn Đình Tú miêu tả rất chi tiết và sắc sảo Việc lựa chọn không gian hiện thực mang lại hiệu quả cao trong việc miêu tả tính cách tâm lý nhân vật bởi chính không gian hiện thực tác động đến tâm lý và tính cách nhân vật, không gian hiện thực chính là cuộc sống hiện đại mà chúng ta đang sống và được tác giả phản ánh nó vào trong tác phẩm Không khó để tìm thấy những hiện thực được phản ánh trong tác phẩm trong cuộc sống hiện đại ngày nay, khi mà giới trẻ tiếp thu những trào lưu, những ảnh hưởng xấu, những tệ nạn xã hội đang len lỏi trong giới trẻ, kéo theo những hệ lụy cuộc sống

2.1.2 Không gian tâm tưởng

Không gian tâm tưởng là không gian diễn ra trong nội tâm nhân vật Đó

là không gian diễn ra trong những giấc mơ, diễn ra trong miền kí ức với những hồi tưởng Đây là loại không gian ẩn chứa nội tâm nhân vật

Khoa đã nhiều lần sống trong không gian tâm tưởng của riêng mình, đó là khi Khoa chìm vào những giấc mơ, chìm vào những miền kí ức xa xăm Trên chuyến xe xin đi cùng Hà Duy, Khoa nhớ về buổi học đầu tiên với thầy giáo hướng dẫn mình, Khoa đã từng đọc những câu thơ ứa lệ, khắc khoải nỗi niềm bởi

vì Hồng Anh đã bỏ Khoa đi theo "anh chàng Việt Kiều mắt lé" Chính thầy giáo hướng dẫn đã động viên Khoa, an ủi Khoa bởi thầy biết Khoa đang có "một trái tim đầy tổn thương" khi thất bại trong tình yêu và mọi buồn vui ấy rất cần được chia sẻ vì "chúng ta là con người"[10, 58] Thầy hướng dẫn Khoa cũng chính là

người đã khuyên nhủ Khoa đừng bi lụy quá bởi cuộc sống ngoài kia rất tuyệt vời

và người đàn ông cần phải có sự nghiệp "Sự nghiệp, nghe có vẻ to tát, nhưng thực chất là hãy chọn cách sống, cách lao động sao cho ý nghĩa nhất" [10, 59] Đêm đã khuya, đường đi lên Cô Mặc Sầu mỗi lúc một lên cao với những con dốc dài nhỏ hẹp, từng mảnh ghép kí ức về thầy giáo hướng dẫn và những câu nói của thầy cứ hiện hữu trong tâm trí Khoa, len lỏi vào tâm hồn Khoa, đó là những mảng những kí ức đẹp về ngôi trường Nhân học, về thầy giáo, về bạn bè, thôi thúc Khoa vượt qua những kỉ niệm buồn trước kia khi mối tình đầu tan vỡ Cũng trên chuyến xe đó, Khoa chợt nhớ về những kí ức của tuổi thơ yên bình và vô lo, rồi bố Khoa đi công tác Hàn Quốc, lập gia đình và bỏ rơi mẹ con Khoa Khoa còn nhớ những kỉ niệm với người con gái mà cậu yêu - Hồng Anh - người con gái đã "dẫn dắt Khoa vào những nẻo đường yêu đương, lãng mạn và mây gió, phù phiếm và viễn vông, khổ đau và hạnh phúc, sướt mướt và thù hận" [10, 81] Khoa nhớ đến những kỉ niệm với Hồng Anh khi đã thức dậy hai giờ sáng để đến chợ mua 998 bông hồng rồi hì hụi suốt ba tiếng đồng hồ để xếp thành hình trái tim và nghẹ nhàng dâng bông hồng 999 để tỏ tình Hồng Anh trước hàng trăm bạn học cùng trường Khoa nhớ lại quãng thời gian mối tình dần phai nhạt, kết thúc vào năm thứ hai, Khoa thất tình và muốn xoa dịu những tổn thương bằng cách chìm đắm trong yêu đương tình ái, chìm đắm trong men say và chỉ tỉnh ngộ trước những giọt nước mắt của mẹ Không gian tâm tưởng còn xuất hiện trong những giấc mơ của Khoa, đó là nhớ về quá khứ giữa Khoa và Hồng Anh lúc còn mặn nồng đã bị phá vỡ bởi gã Việt Kiều "gầy gò, xấu xí, mắt lé, trông chả khác

gì một con khỉ đột"[10, 171] và "Nó là người đầu tiên sờ ti Hồng Anh"[10, 171] Khoa nhớ về cái chết do tai nạn của Hồng Anh khi Hồng Anh du học sang Mỹ Những ám ảnh về kí ức luôn hiện hữu trong tâm hồn của Khoa và nó lại chợt hiện về như những cơn đau âm ỉ chực chờ có cơ hội là bộc phát

Không gian tâm tưởng còn xuất hiện trong những cơn say của Khoa, đó

là những mộng mị và lời nói của giáo sư Rioux Rượu của người tộc Vị đã đưa Khoa vào cơn mơ, tìm về món thạch máu, tìm về vỉa tầng văn hóa của

người tộc Vị, nơi đã diễn ra săn bắt trâu rừng mà ở đó "Tiếng người hò hét Tiếng tù và rúc Tiếng chiêng gõ liên hồi Tiếng những ngọn lao gõ vào nhau Tiếng bước chân dậm thình thịch xuống nền đất Cả một mớ âm thanh rung trời chuyển đất làm nghiêng lệch cả đồng cỏ trả dài dưới thung sâu Rồi những

bó đuốc rực lửa huơ lên trong ánh chiều chạng vang, Những ánh mắt trâu rừng cùng đường hoản loạn dần bị thôi miên bởi ánh lửa trong tay đoàn người mỗi lúc một tiến lại gần"[10, 204] Khoa luôn sống trong những ám ảnh, sống trong những vỉa tầng văn hóa ăn sâu vào tâm tưởng, khát khao tìm hiểu và khám phá Từng mảng kí ức như những mảnh ghép về cuộc đời Khoa, tuy sắp xếp không trật tự nhưng lại không hề rời rạc mà hợp thành một thể thống nhất, hoàn chỉnh Đây chính là nét đặc sắc trong tổ chức không gian tâm tưởng của Nguyễn Đình Tú

Không gian tâm tưởng không chỉ xuất hiện ở nhân vật Khoa mà còn xuất hiện ở nhân vật người mẫu Hà Duy Trong đêm ở nhà bà lão Tất Nhưng, Hà Duy đã kể về cuộc đời mình Hà Duy sinh ra trong một gia đình nghèo khó và cuộc sống dần đưa đẩy anh đến với việc bán thân Hà Duy đã kể cho Khoa nghe về những ngày tháng cơ cực làm nghề người mẫu với "giá cát xê đôi khi không đủ một bát hủ tiếu đặc biệt" Cũng trong đêm đó, Hà Duy đã kể về con đường bán thân của mình để rồi khi nhìn lại cuộc sống của mình, anh chợt nhận ra tuy mình sống trong nhung lụa giàu sang nhưng luôn bị ám ảnh bởi những ánh mắt khinh miệt của mọi người, đặc biệt là cô bạn gái từng yêu Hà Duy, ánh mắt đó khiến cho Duy luôn ám ảnh, luôn dằn vặt Hà Duy, nó khiến anh "suy nhược thần kinh và phải uống thuốc an thần thường xuyên"[10, 274].Không gian tâm tưởng là yếu tố tạo nên mạch cảm xúc cho tác phẩm Tác giả đã để các nhân vật sống trong không gian ấy để làm tăng giá trị cho tác phẩm, khiến người đọc cảm nhận những nỗi đau, những nỗi cô đơn, những

ám ảnh mà các nhân vật đang chịu đựng, nếm trải, trải qua Từ đó làm sức bật dẫn dắt tình tiết câu chuyện bởi suy cho cùng họ là những con người cô đơn, cần có sự đồng cảm, khát khao giãi bày và giãi thoát bản thân

2.1.3 Không gian mang màu sắc văn hóa

Trong các tác phẩm văn học, đôi khi chúng ta nhìn thấy hình ảnh của văn hoá qua sự tiếp nhận và tái hiện của nhà văn Văn hóa không chỉ tác động đến

đề tài mà còn tác động đến toàn bộ hoạt động sáng tạo của nhà văn và hoạt động tiếp nhận của người đọc Chính không gian văn hóa này chi phối đến cách xử lý đề tài, cách thể hiện chủ đề, xây dựng nhân vật, sử dụng các thủ pháp nghệ thuật trong quá trình sáng tác cũng như chi phối đến cách phổ biến, đánh giá và thưởng thức tác phẩm trong quá trình tiếp nhận

Trong tiểu thuyết "Cô Mặc Sầu", bên cạnh không gian hiện thực và không gian tâm tưởng thì không gian mang màu sắc văn hóa tác động sâu sắc đến tác phẩm và người đọc Đây là cuốn tiểu thuyết trầm tích nhiều giá trị văn hóa bởi cái hay của Nguyễn Đình Tú là không phải ngẫu nhiên khi đã để cả hai nhân vật chính là Khoa và Min đều là sinh viên ngành Nhân học và đều thực hiện chuyến hành trình tìm hiểu về bản sắc của người tộc Vị Nguyễn Đình Tú đã có sự tìm tòi, nghiên cứu kĩ lưỡng cũng như đã có những dụng công nghệ thuật để biện giải về những yếu tố liên quan đến nhân học, dân tộc học trong cuốn tiểu thuyết này

Mở đầu tiểu thuyết là hành trình đi lên vùng núi Yên Châu để tìm hiểu về người dân tộc Vị của sinh viên ngành nhân học tên Khoa Không gian hiện ra trước mắt Khoa khi đến với vùng đất Yên Châu là cảnh núi rừng hùng vĩ hiện

ra với những cành đào, cành mận mang sắc màu hoang dại của núi rừng đại ngàn: "Nụ hoa nào cũng khỏe, cánh hoa nào cũng tự do vươn mình, trổ dáng giữa khoảng không mênh mang mưa gió" [10, 27] Bằng nghệ thuật miêu tả tinh tế, Nguyễn Đình Tú miêu tả thiên nhiên nhưng dường như anh cũng miêu

tả tính cách con người nơi đây, anh hùng và rất đỗi kiên cường Không gian mang màu sắc văn hóa được thể hiện qua cảnh sắc vùng Yên Châu, nơi có cánh đồng hoa dạ thảo phong mênh mông, đẹp như mơ và hoa dạ thảo phong gắn bó với người dân nơi đây cũng là yếu tố tạo nên không gian văn hóa cho tiểu thuyết Hoa dạ thảo phong đã đưa hình ảnh Cô Mặc Sầu trở thành biểu tượng

của một vùng đất hoang vu nhưng tươi đẹp của xứ địa đầu Tây Bắc, khiến khách du lịch từ miền xuôi nườm nượp kéo lên để chụp ảnh, tham quan, xem

nó như là một thứ đặc sản riêng biệt của vùng đất Yên Châu này

Bằng những dụng công nghệ thuật, Nguyễn Đình Tú đã đưa người đọc bước vào những tầng lớp không gian mang đậm màu sắc văn hóa Nó lần lượt hiện ra trước mắt độc giả thông qua những khác biệt trong lối sống, trong ăn mặc, trong tín ngưỡng cũng như trong sinh hoạt đời thường của những người

Vị sống ở nơi đây

Không gian mang màu sắc văn hóa có thể thấy rõ qua cách xây dựng không gian sinh sống của tộc người Vị Không chỉ được miêu tả qua các báo cáo thỉnh thị án mà lớp không gian này còn được miêu tả thông qua các chi tiết khác trong toàn bộ tiểu thuyết, tạo nên những nét riêng biệt về văn hóa Chẳng hạn như cách tác giả đặt tên cho các nhân vật như: Tất Vần Chư, Tất

Nủ Hon, Tất Lủ Chí, Tất Vần Chéo Ngoại hình của những người dân tộc Vị được miêu tả rất chi tiết: "Về ăn mặc, người Vị ở Cô Mặc Sầu chỉ mặc quần

áo sặc sỡ vào ngày cưới, còn quanh năm suốt tháng chỉ mặc đồ được may từ vải nhuộm chàm Gần đây, thanh niên nam nữ, những người Vị trẻ cũng bắt đầu mặc đồ may theo kiểu người Kinh Người Vị ở xã giáp biên này còn có một đặc điểm rất khác thường, đó là nam hay nữ, đàn ông hay đàn bà đều để tóc dài, khi trưởng thành thì búi lên đỉnh đầu và dùng một cây trâm gỗ gài xiên qua" [10, 67] Chính cách miêu tả này đã khiến cho người đọc hình dung thêm cụ thể về con người nơi đây, góp phần tạo nên một không gian văn hóa riêng biệt của người tộc Vị trong tiểu thuyết "Cô Mặc Sầu"

Bên cạnh đó, Nguyễn Đình Tú còn dùng ngòi bút của mình để đi sâu tìm hiểu những phong tục, tập quán, sinh hoạt của người Vị, tái hiện những không gian văn hóa của người dân Tây Bắc

Đó là những phiên chợ vùng cao - nét văn hóa không thể thiếu của người dân tộc Vị khi "Chợ họp trên một ngọn đồi thoải và bán đủ thứ nhưng có sự tập trung mua bán, đổi chác các loại trâu, bò, có, lợn, thường mở vào ngày

rằm hàng tháng"[10, 88] Không gian phiên chợ được Nguyễn Đình Tú miêu

tả thông qua những hình ảnh giàu sức gợi với cảnh mua bán trâu bò tấp nập, những món ăn dân dã mang đậm văn hóa của người vùng cao như thắng cố, bánh bột ngô, uống rượu ngô…đã làm cho bức tranh về không gian văn hóa của con người vùng đất Yên Châu trong tiểu thuyết thêm phần rõ nét

Màu sắc văn hóa ẩn hiện ngay trong không gian giấc mơ, đó chính là giấc mơ của Khoa được gặp giáo sư Rioux, giấc mơ thấy cảnh săn trâu rừng, thấy món "thạch máu" của người Vị "Trong ánh mắt nhòe dần của Khoa, chỉ thấy hình ảnh những người đàn ông đóng khố cởi trần đang hồ hởi ăn mừng bên những con trâu rừng vừa săn được Trời đã xẩm tối và đồng cỏ dưới kia xuất hiện thêm những người đàn bà Tất cả đều búi tóc cao lên đỉnh đầu Những ngọn lửa được đối lên Những chiếc chảo gang to đổ đầy nước suối được bắt lên những hòn đá kê làm bếp Những con trâu được xẻ thịt chuẩn bị cho ăn mừng sau buổi hoang dã"[10, 206]

Không gian mang màu sắc văn hóa còn được thể hiện các lễ thờ của người tộc Vị, đặc biệt nhất là lễ thờ "Thần Bản" để cầu bình yên và mùa màng bội thu Trong tiểu thuyết "Cô Mặc Sầu", có thể thấy rõ lễ thờ được miêu tả rất chi tiết, đó là lễ thờ được tổ chức vào tháng hai âm lịch Trước ngày lễ, mọi người trong bản tụ tập và sắm sửa lễ vật, cử người dọn miếu, viết sớ, đóng giầy tiền chuẩn bị cho lễ cúng Cúng xong mọi người sẽ chuyện ăn uống, chuyện trò đến tàn đêm mới tan cuộc Việc tang ma của người tộc Vị cũng được miêu tả chi tiết trong tiểu thuyết "Cô Mặc Sầu" bao gồm các thủ tục, các nghi lễ, các tục lễ được miêu tả rất sinh động, vẽ nên một không gian văn hóa đậm màu sắc huyền bí, lôi cuốn người đọc, tạo nét độc đáo cho tác phẩm.Ngôi nhà sàn của bà Tất Nhưng mang những nét trầm tính văn hóa của người tộc Vị Ngôi nhà được bày trí như một "viện bảo tàng thu nhỏ" với vách nhà sàn và các cột gỗ treo khá nhiều những vật kì dị như: ngọn lao, cuộn thừng, sừng trâu, da hổ, đầu nai Nó gắn liền với quá khứ xưa cũ, trầm buồn nhưng rất đỗi can trường và tự hào của những người đi săn cao quý của tộc người Vị

Bà Tất Nhưng là cuốn từ điển sống của người tộc Vị nên không gian mang màu sắc văn hóa còn ẩn hiện thông qua những món ăn mà bà Tất Nhưng giới thiệu với Min và Khoa Đó là cách bà Tất Nhưng hướng dẫn cách làm thịt chua, cách hái nấm và ngọn dạ thảo phong Tìm hiểu về tộc người Vị, Khoa còn khám phá được nhiều nét văn hóa của người dân nơi đây như cách nhuộm chàm mà theo Khoa đây là một công việc mang tính đặc trưng của tộc người

Vị vì "người Vị có kĩ thuật nhuộm chàm tốt nên nhiều vùng lân cận mang vải đến thuê họ nhuộm" [10, 316] và đó là một "bí quyết gia truyền" Qua những lời kể của bà, không gian mang màu sắc văn hóa của tộc người Vị như hiện ra trước mắt người đọc, khiến người đọc lần mò qua những trang sách như đang tìm kiếm, lật giở không gian văn hóa của một vùng đất mà chúng ta có thể gặp đâu đó trong cuộc sống hàng ngày

Bằng những dụng công và bút pháp đặc tả riêng biệt, Nguyễn Đình Tú đã

vẽ nên một không gian văn hóa đậm chất huyền bí, khám phá những vỉa tầng văn hóa của các dân tộc mà chúng ta có thể thấy và biết thông qua các phương tiện xã hội

2.2 Điểm nhìn trần thuật với nghệ thuật tổ chức thời gian trong "Cô Mặc Sầu"

Nếu thi pháp học quan tâm học quan tâm chủ yếu đến quan niệm về thời gian trong tác phẩm, những sự kiện diễn ra trong tác phẩm thì tự sự học quan tâm nhiều hơn đến thời gian của việc kể, tức là thời gian trần thuật, vốn gắn liền với người kể chuyện Thời gian trần thuật theo quan niệm của G.Genette

là "một chuỗi thời gian kép, có thời gian của cái được kể lại và thời gian của truyện kể, tức là thời gian của cái được biểu đạt và thời gian của cái biểu đạt" [ 28, 256] Như vậy, thời gian được cấu thành hai phần là lớp thời gian trần thuật và lớp thời gian được trần thuật Lớp thời gian trần thuật chính là thời gian của truyện kể, còn lớp thời gian được trần thuật, chính là thời gian của cốt truyện, câu chuyện

Theo G.Genette, thời gian là nhân tố trung chuyển từ cốt truyện đến truyện kể qua hành vi kể chuyện Ông đã dùng khái niệm "thời sai" để chỉ độ lệch giữa thời gian cốt truyện và thời gian trần thuật Chính sự lệch pha trên

đã quy chiếu đặc điểm thời gian trần thuật trong cấu trúc văn bản Người trần thuật kể nhanh hay chậm, kể ngắn hay dài, kể lướt hay kể lặp đều có dụng công nghệ thuật G.Genette đã phân tích rất rõ thời gian trần thuật như là một hình tượng nghệ thuật, quyết định không nhỏ đến thành công của tác phẩm, bởi nó tạo ra cảm giác thời gian và dòng thời gian cho người đọc

Như vậy, thời gian trần thuật là một khía cạnh tổ chức tác phẩm, mà người đọc dễ dàng bị lôi cuốn với tính chất liên tục hay ngắt quãng, đứt nối, với tốc độ nhanh hay chậm, với các chiều thời gian như quá khứ, hiện tại, tương lai; nó có thể bị đảo ngược hay vươn tới tương lai hoặc dừng lại Thời gian là sản phẩm sáng tạo của người nghệ sĩ bằng các phương tiện nghệ thuật, khiến cho người đọc có cảm nhận: hồi hộp chờ đợi, từ từ bình thản, hay đắm chìm vào quá khứ với những hồi ức nhân vật…Chỉ khi có những cảm nhận trên từ phía độc giả thì thời gian mới trở thành thời gian nghệ thuật Thời gian nghệ thuật là sản phẩm chủ quan của tác giả, nó thể hiện quan niệm của tác giả về thế giới quan và nhân sinh quan

Trong tiểu thuyết "Cô Mặc Sầu" của Nguyễn Đình Tú, thời gian đã trở thành yếu tố gây chú ý đối với độc giả Thời gian trần thuật trong tiểu thuyết

"Cô Mặc Sầu" là thời gian sự kiện và thời gian tâm lý, đồng thời luân chuyển điểm nhìn với thời gian chồng lấn, đồng hiện

2.2.1 Thời gian sự kiện

Trong tiểu thuyết Cô Mặc Sầu có hai mạch truyện, mạch truyện thứ nhất

là các báo cáo thỉnh thị án, những báo cáo này được sắp xếp theo trình tự diễn biến như một câu chuyện hình sự Mở đầu là cái chết của ba người tộc Vị và tiến trình điều tra hung thủ của cơ quan công an Nhà văn Nguyễn Đình Tú tiếp tục thể hiện tài kể chuyện khi anh đan xen một vụ trọng án với chuyến điền dã nhân học của một sinh viên Những vụ giết người với thủ đoạn tàn độc

liên tiếp xảy ra tại xã vùng biên Cô Mặc Sầu heo hút, một điểm giáp Lào vùng Tây Bắc, từng là điểm nóng ma túy Theo đó, những văn bản báo cáo ngày càng gia tăng thêm nhiều tình tiết phức tạp xung quanh quá trình điều tra của lực lượng công an, lần theo dấu vết những đối tượng hung hãn Tính chất nghiêm trọng ngày càng tăng giữa các vụ việc và hành tung của tội phạm.

Mở đầu bằng ba cái chết của người Vị và những người này ít nhiều có liên quan đến ma túy Nguyễn Đình tú đã rất thành công trong việc dẫn dắt suy nghĩ của người đọc theo đúng ý mình khi khiến người đọc hồi hộp, bất ngờ muốn khám phá hung thủ là ai Thông qua các báo cáo thỉnh thị án xen kẽ với tiến trình cuộc hành trình khám phá văn hóa tộc người Vị của cậu sinh viên Khoa đã vẽ nên một không gian nhiều sự kiện Câu chuyện về truy tìm hung thủ là chuỗi những sự kiện xảy ra một cách tuyến tính thông qua các báo cáo thỉnh thị án Mở đầu câu chuyện là chuỗi sự kiện về một loạt vụ án có tính chất nghiêm trọng tại thung lũng Cô Mặc Sầu thuộc huyện Mù Pa Tẩn tỉnh Yên Châu Đó là cái cái chết của ba nạn nhân Tất Vần Chư, Tất Lủ Chí và Tất

Hủ Non khi bị đâm chết bởi nhiều nhát dao bầu, bị đạp vỡ đầu bằng gộc củi Thông qua các báo cáo thỉnh thị án này, người đọc từ từ lần giở ra nguyên nhân cái chết của ba nạn nhân, vạch mặt hung thủ cũng như hiểu được các

"biện pháp nghiệp vụ" phá án của lực lượng công an điều tra Không gian sự kiện trong tiểu thuyết tạo cho tiểu thuyết có sự kịch tính, tạo sự căng thẳng, hồi hộp bởi tình tiết vụ án gấp gáp, gay cấn đầy hiểm nguy Không gian sự kiện về vụ án được lồng ghép, đan bện trong không gian sự kiện về hành trình điền dã của sinh viên Khoa, bắt đầu từ chuyến xe lên vùng Yên Châu mà ở đó Khoa gặp Triều, Khoa cùng Triều xin đi nhờ xe của Roy Trần và Hà Duy Tiếp đó là chuyến xe gồm bảy người mà mỗi người đều có những toan tính, mục đích khi đi lên thung lũng Cô Mặc Sầu Bảy con người tưởng chừng như

xa lạ trên một chuyến xe nhưng lại là chất keo gắn kết câu chuyện, tạo thành một mạch chuyện hoàn chỉnh

Sau buổi gặp gỡ trên chuyến xe, mạch câu chuyện tiếp tục tuôn chảy với

sự kiện Khoa phát hiện Triều nghiện ma túy, Triều lên Cô Mặc Sầu để buôn bán ma túy, lấy tiền tiêu xài và ăn chơi Cũng tại đây, Khoa có cơ hội tiếp xúc với người mẫu Hà Duy, được nghe anh kể về cuộc đời mình Khoa còn có có hội gặp gỡ với cô gái Việt kiều Úc tên Min - một cô gái truy tìm nguồn gốc bản thân mình Khoa và Min là người đã chứng kiến sự ra đi của Triều vì cơn say ma túy Câu chuyện còn tạo sự hấp dẫn cho người đọc khi lồng ghép việc Khoa và Min cùng tìm hiểu về văn hóa phong tục của người Vị, quá trình tìm hiểu nguồn gốc cội nguồn của Min cũng như chứng kiến cái chết của người mẫu Hà Duy khi không chịu đựng được cuộc sống tù túng, ngột ngạt, cô đơn trước thực tại Khoa và Min còn chứng kiến cái chết của bà lão Tất Nhưng- người được cho là cuốn từ điển sống của người Vị đồng thời họ cũng biết được thủ phạm của kẻ giết ba người Vị là ai

Từng lớp sự kiện chồng chất lên nhau, bện chặt tạo nên một câu chuyện đầy kịch tính Chính nhờ sự đan bện, tăng tiến của những tình tiết trong tiểu thuyết đã tạo nên sức hấp dẫn cho tác phẩm, đưa người đọc đi từ những bất ngờ này đến những bất ngờ khác

2.2.2 Thời gian tâm lý

Nguyễn Đình Tú đã sử dụng thời gian tâm lý như một là yếu tố tạo nên nét đặc sắc trong các tác phẩm của mình Yếu tố hồi tưởng, hoài niệm, nhớ về quá khứ đã được Nguyễn Đình Tú sử dụng một cách nhuần nhuyễn trong tiểu thuyết "Cô Mặc Sầu" Bên cạnh tuyến trần thuật kể về công cuộc tìm kiếm hung thủ giết người thì tuyến trần thuật thứ hai lại kể về số phận của những con người cô đơn Bằng cách kể chuyện theo lối tự nghiệm, nặng về phân tích tâm trạng nên tiểu thuyết "Cô Mặc Sầu" còn là những dòng chảy số phận của những kiếp người Bằng phương thức tự sự này đã tạo nên hai mạch trần thuật chạy song song trong truyện kể, một hướng đến những sự kiện vụ án đang diễn ra, một hướng đến những tâm trạng, những góc khuất, những dằn vặt nội tâm của các nhân vật Cách xử lý thời gian tâm lý của Nguyễn Đình Tú rất

linh hoạt khi mạch trần thuật được đa dạng hóa ngôi kể Đọc văn chương của Nguyễn Đình Tú mới thấy được cái dữ dội, day dứt của một người đi nhiều, suy tư nhiều và sự ám ảnh thân phận của con người trước bộn bề của cuộc sống hiện đại Cảm hứng của Nguyễn Đình Tú là xuất phát từ chính cuộc sống xung quanh chứ không phải là những tưởng tượng xa lạ, xa rời thực tế.

Khoa đã nhiều lần sống trong tâm tưởng của mình, Khoa hay chìm vào những miên man kí ức quá khứ với mối tình đầu- Hồng Anh Khi Khoa cùng Triều xin đi nhờ xe của Hà Duy, nhìn không gian ban đêm tĩnh mịch bên ngoài, Khoa đã nhớ về Hồng Anh, nhớ về quá khứ đau buồn khi Hồng Anh bỏ Khoa "để đi theo cái anh chàng Việt kiều mắt lé ấy" [10, 56] Bên cạnh nỗi đau đớn khi bị tình yêu chối bỏ, Khoa nhớ về những kí ức về thầy giáo, về lớp học, nhớ về những kỉ niệm, những vần thơ, những tâm trạng ngổn ngang của cậu sinh viên lúc mới bước vào ngôi trường Nhân học Khoa nhớ về những lời khuyên răng của thầy giáo khi thầy hiểu được những tổn thương tinh thần mà tình ái mang đến cho Khoa Những kí ức cứ chợt òa về trong tâm trí Khoa, như những vết thương tinh thần luôn luôn hiện hữu trong tâm hồn và chỉ chờ chực cơ hội là bộc phát Chính cái không gian đêm tối, khi bóng tối của núi non trùng điệp bao trùm thì Khoa lại nhận ra mình là một kẻ đa cảm và yếu đuối Khoa miên man, triền miên trong những kí ức về tuổi thơ đẹp đẽ của mình, đó là khi Khoa sống trong một gia đình hạnh phúc vui vẻ và rồi đến khi biến cố gia đình ập đến, bố Khoa sang Hàn Quốc công tác và lập gia đình bên

đó, để mẹ con Khoa sống vò võ một mình Khoa nhớ đến mối tình đầu ngọt ngào êm dịu với Hồng Anh, cô gái đã khiến Khoa say mê, thức dậy từ hai giờ sáng mua 999 bông hồng để có một màn tỏ tình lãng mạn Khoa đã dựng nên nhiều không gian trong tâm trí khi hồi tưởng về quãng thời gian chìm đắm trong những cơn say và những nẻo đường yêu đương tình ái sau khi mối tình đầu tan vỡ Những mảng kí ức cứ hiện về trong Khoa, nó như những vết thương thành sẹo, dẫu đã qua nhưng vẫn còn lưu giữ trong kí ức Khoa Hay khi ở trong nhà nghỉ Dạ Thảo Phong với Triều, Khoa đã nhớ về những kỉ