Xây dựng lưu đồ sửa chữa mạch điện tử trong hoạt động dạy nghề

Xây dựng lưu đồ sửa chữa mạch điện tử trong hoạt động dạy nghề PHẦN MỞ ĐẦU Trong những năm gần đây, nhận thức về việc học nghề của nhiều học sinh, phụ huynh và xã hội đã có những chuyể

Xây dựng lưu đồ sửa chữa mạch điện tử

trong hoạt động dạy nghề

PHẦN MỞ ĐẦU

Trong những năm gần đây, nhận thức về việc học nghề của nhiều học sinh, phụ huynh và xã hội đã có những chuyển biến rất tích cực Điều này tạo điều kiện để các trường dạy nghề tăng cường cơ sở vật chất, đội ngũ giáo viên, các điều kiện cần thiết để ngày càng nâng cao chất lượng dạy và học nghề, tạo

uy tín trong xã hội, thu hút học sinh học nghề Bên cạnh đó, việc không ngừng đổi mới, cải tiến phương pháp dạy và học có ý nghĩa đặc biệt quan trọng Củng

cố và hoàn thiện phương pháp “Xây dựng lưu đồ sửa chữa mạch điện tử

trong hoạt động dạy nghề” không nằm ngoài mục đích đó Nội dung của đề

tài xoay quanh một trong các nội dung của phương pháp giảng dạy thực hành, áp dụng cho các hệ dạy nghề

Lưu đồ sửa chữa mạch điện tử là ngôn ngữ viết kết hợp với các hình khối, thể hiện các bước của một công việc để xử lý sự cố trong một thiết bị hay trong một mạch điện nào đó

Lưu đồ vừa thể hiện được tính tổng quát cần có lại vừa rất cụ thể, là con đường thuận lợi nhất nhất để tìm ra chỗ hỏng của mạch điện Tổng quát vì lưu

đồ thể hiện rất rõ mối quan hệ giữa các thành phần trong mạch điện với nhau

Cụ thể, vì trên lưu đồ thể hiện rất chi tiết từng bước công việc phải tiến hành

Trong quá trình xây dựng lưu đồ, đôi lúc và ai đó có thể sẽ nảy sinh một ý tưởng nào đó về cải tiến lại mạch điện, khắc phục một số hư hỏng chủ quan do người thiết kế ban đầu để lại (nghĩa là mạch đã trục trặc ngay từ khi mới xuất xưởng) Cũng có thể là ý tưởng về việc thay đổi một vài chi tiết nào đó giúp mạch điện hoàn thiện hơn, … bởi chỉ có thông qua quá trình thực hành, xử lý sự

cố hư hỏng thực tế mới có thể kiểm chứng đầy đủ các tính toán trên lý thuyết

2

Như ở trên đã nói, lưu đồ sửa chữa chỉ là một trong các phương pháp giảng dạy trong thực hành không phải dùng để thay thế cho các phương pháp dạy học khác, mục đích là giúp học sinh tiếp cận nhanh hơn trong xử lý sự cố mạch điện

Nội dung của đề tài không chỉ áp dụng trong riêng ngành Điện tử, mà có thể áp dụng cho nhiều ngành kỹ thuật khác như ngành Điện hay Công nghệ thông tin, … Hiện phương pháp này đang được người viết áp dụng thường xuyên trên các giờ lên lớp hướng dẫn thực hành

Mục đích của đề tài nhằm trao đổi kinh nghiệm với các bạn đồng nghiệp, với mong muốn từng bước củng cố và hoàn thiện phương pháp xây dựng lưu đồ sửa chữa, góp phần nâng cao chất lượng dạy và học nghề

PHẦN NỘI DUNG

Mục đích của dạy nghề là trang bị cho học sinh những điều kiện cần và đủ (đầu vào) để học sinh giải quyết được những vấn đề kỹ thuật cụ thể thực tế của nghề mình đã học (đầu ra) Ngoài ra, thông qua quá trình dạy học rèn luyện cho các em khả năng tư duy, suy luận để trên cơ sở nền tảng kiến thức được trang bị

họ có khả năng học lên cao, tự đọc tài liệu chuyên ngành, áp dụng xử lý được các vấn đề kỹ thuật trong thực tế

Xây dựng lưu đồ sửa chữa đúng phản ánh quá trình nhận thức, tư duy đúng về một thiết bị hay một mạch điện cụ thể Quá trình sửa chữa mạch củng

cố, rèn luyện kỹ năng thực hành Thông qua kết quả thực hành củng cố, nâng cao kiến thức lý thuyết, phát triển tư duy nhận thức Nếu quá trình này được làm thường xuyên, liên tục sẽ từng bước nâng cao kiến thức toàn diện về chuyên môn, từng bước nâng dần hiệu quả việc dạy và học nghề Tuy nhiên, để xây dựng được các lưu đồ sửa chữa, người thực hiện phải có kiến thức chuyên môn giỏi, yêu nghề

Trong khuôn khổ của đề tài, người viết không có tham vọng nâng vấn đề lên thành lý luận mà chỉ thông qua các ví dụ cụ thể nhằm trao đổi kinh nghiệm, khơi dậy thói quen trong chuyên môn, góp phần nâng cao hiệu quả việc dạy và học tập bộ môn

Xây dựng lưu đồ sửa chữa mạch là vấn đề không mới nhưng chưa được quan tâm đúng mức, thường xuyên của các giáo viên, học sinh trong các trường, các cơ sở dạy nghề Lưu đồ sửa chữa xuất hiện rải rác ở một số sách kỹ thuật, tạp chí chuyên môn nhưng không đầy đủ và còn sơ sài Thực tế nhiều giáo viên dạy nghề còn chưa sử dụng đến phương pháp này

4

Lưu đồ sửa chữa có thể mang tính hệ thống của cả một thiết bị, hoặc đơn giản là một chương hay một bài nào đó Trong thực tế nhiều năm áp dụng phương pháp này cho thấy là rất hiệu quả đối với học sinh, học viên tham gia học nghề Tùy từng nội dung, lưu đồ sửa chữa có thể ngắn nhưng không được thiếu hoặc có thể dài nhưng không được dư thừa

Yêu cầu để xây dựng được lưu đồ đúng, trước hết người làm phải am hiểu cấu trúc, nhiệm vụ và nguyên lý làm việc của thiết bị hay mạch điện Điều này

là để tránh tình trạng đi lạc hướng trong thực tế thực hành, phần hư hỏng thì không được kiểm tra nhưng phần mạch còn tốt lại bị xới tung lên, nhiều khi còn

vô tình gài pan mới cho mạch

Sau đây là các bước xây dựng:

Bắt đầu => Bước 1 => Bước 2 => Bước 3 => … Bước thứ n => Kết thúc

Ở mỗi bước, phải chỉ rõ công việc phải làm: nếu tốt thì bước tiếp theo là

gì Ngược lại, nếu hư thì phải kiểm tra cái gì … cho tới khi kết thúc Để ý là lưu

đồ càng cụ thể, càng chi tiết càng tốt nhưng không được rườm rà, vụn vặt

Hình vẽ sau minh họa quá trình xây dựng luu đồ sửa chữa:

hư

tốt hư tốt hư

…………

Bắt đầu

Bước 1 Kiểm tra mạch, thay thế linh kiện hỏng

Kết thúc

Phần minh họa cụ thể, xin được lấy một vài ví dụ trong chương trình dạy nghề Điện tử dân dụng hệ Trung cấp nghề

1 Xây dựng lưu đồ sửa chữa hư hỏng trong Amplifier:

Sau khi học xong phần lý thuyết về Amplifier, các em được trang bị các kiến thức tống quát về sơ đồ khối, chức năng, nhiệm vụ của từng khối Đặc biệt việc phân tích và nắm rõ nguyên lý làm việc của từng mạch điện, cho phép các

em tiếp cận nhanh trong quá trình xử lý các hư hỏng

Bên cạnh đó là các kiến thức về xử lý các số liệu đo đạc, sử dụng dụng cụ

đo, vận hành máy, … Ví dụ, nếu mạch có khuếch đại công suất sử dụng nguồn đơn thì áp ra loa bình thường là bao nhiêu, ngược lại nếu dùng nguồn đôi đối xứng thì áp ra loa phải là bao nhiêu?, … Các kiến thức này thường phải được trang bị tốt ở các phần phân tích mạch điện

Ở phần thực hành ta có thể xây dựng lưu đồ tổng quát sửa chữa thiết bị này như sau:

hư

tốt hư

tốt mất

tốt

tốt mất

hoặc không

tốt tốt bình thường

hư

Bắt đầu

Kiểm tra bộ nguồn Sửa chữa nguồn

Kiểm tra mạch KĐCS Sửa chữa KĐCS

Đo điện áp cung cấp

Kiểm tra điện

áp ra loa

Kiểm tra, sửa chữa đường cấp điện

Kiểm tra mạch in, mối hàn,

Thay IC KĐCS

Thay linh

Kiểm tra, sửa chữa mạch

tiền KĐ, BASS - TREBLE

Kiểm tra, sửa chữa mạch KĐ micro

Kiểm tra, sửa chữa mạch chỉ

6

tốt

2 Xây dựng lưu đồ sửa chữa tổng quát tivi màu:

Lưu đồ sửa chữa tổng quát như hình vẽ:

tốt hư

tốt

hư

tốt

hư

tốt

hư

tốt

hư

tốt

hư

tốt

hư

tốt

hư

tốt

Thay thử IC KĐCS

Kết thúc

Bắt đầu

Kiểm tra mạch vi xử lý Sửa chữa mạch

Sửa chữa mạch

Sửa chữa mạch

Kiểm tra mạch KĐ trung tần hình và TUNER

Sửa chữa mạch

Kiểm tra mạch giao tiếp

TV/AV

Kiểm tra đèn hình, mạch KĐCS sắc và KĐVideo

Kiểm tra mạch quét ngang

Kiểm tra mạch quét dọc

Kiểm tra các mạch bảo vệ

Sửa chữa mạch

Sửa chữa mạch

Sửa chữa mạch

hư

tốt

hư

3 Xây dựng lưu đồ sửa chữa bộ nguồn ổn áp tuyến tính:

Với các mạch điện cụ thể, ví dụ bộ nguồn ổn áp tuyến tính trong các TV

đen trắng hay các TV màu nội địa như hình vẽ sau:

- Các linh kiện và các chức năng chính:

T: Biến áp nguồn ( ở TV đen trắng AC in = 220V, AC out = 12V; ở

D1…D4: Các diode nắn

C1: Tụ lọc vào

C2: Tụ lọc ra

R - Q3: Chức năng ổn áp

Kiểm tra mạch đồng bộ

Kết thúc

Kiểm tra mạch âm thanh

Sửa chữa mạch

Sửa chữa mạch

Q3

OUT

C1

Filter

R2

~

~

T

Filter

R1 C2 Regu

Input

Output

AC

R3

+

C1

Q1

B1

R4

B2

+

-~

~

Q2

AC

R

Unregu

R5

D1 D4

+

R4

8

R1 – R2 – R3: Chức năng lấy mẫu

R5 – Q1: Chức năng dò sai

R4 – Dz: Chức năng tham chiếu

Q2: Chức năng KĐ DC

B1: nguồn áp chưa ổn, B2: nguồn áp đã ổn

- Lưu đồ sửa chữa được xây dựng như sau:

hư

tốt

hư mất

thiếu

tốt

hư hư

tốt tốt

hư

tốt

hư

tốt

hư

tốt

hư

4 Xây dựng lưu đồ sửa chữa bộ nguồn ngắt mở sử dụng trong các tivi màu:

Bắt đầu

Kiểm tra nguồn AC

Kiểm tra biến áp nguồn: đứt, chạm

Kiểm tra nguồn DC Đo áp B1

Kiểm tra transistor

ổn áp Q3

Kiểm tra mạch lấy mẫu R1 - R2 - R3

Kiểm tra các diode nắn, tụ lọc

Kiểm tra mạch dò sai Q1 – R5

Thay mới Thay mới

Kiểm tra mạch tham chiếu R4 - Dz

Kiểm tra mạch ổn áp:

Đo B2

Kết thúc

Thay mới

Thay mới

Kiểm tra mạch KĐ

DC Q2

Thay mới

Với các bộ nguồn ổn áp kiểu ngắt mở trong các TV màu, sơ đồ sau là dạng mạch thông dụng trong thực tế (mạch điện chỉ vẽ những chi tiết chính minh họa) Lưu ý là mát (GND) của nguồn và mát của máy cách ly, đây cũng là điều mà giáo viên cần lưu ý cho học sinh trong quá trình đo kiểm, tránh kết quả

đo được bị sai lệch (hình vẽ trang bên)

+

-~

~

+

B1

C1

+

-~

~

R3

Input IN

D1 D4

Filter

F

Unregu

L1

+

+

L2

OSC

+

Protector

opto

B+

C3

SW

C4

+110Vdc T

C2

AC

o

D1

R1

D3

220V

D2

o

C01

R2 C02

C1

- Các linh kiện và các chức năng chính trong mạch:

Nguồn AC: Cầu chì F, các cuộn dây và tụ lọc nhiễu L01-L02-C01-C02

Nguồn DC: Cầu diode nắn D1…D4, tụ lọc nguồn C1

Mạch tạo xung: R1-R2, mạch dao động (OSC), SW, BA xung T Mạch ổn áp: đường hồi tiếp từ nguồn ra +110Vdc => Opto => OSC Mạch bảo vệ: Protector

Nguồn áp thứ cấp: D1, D2, D3, C2, C3, C4,…

- Lưu đồ sửa chữa:

4.1 Lưu đồ sửa chữa pan nổ cầu chì AC:

10

Trước hết, ta xây dựng lưu đồ sửa chữa pan nổ cầu chì: Nổ cầu chì là pan

thường gặp ớ các bộ nguồn ngắt mở của TV màu hay các Monitor máy tính Đây

là pan nguy hiểm, nếu không cẩn thận sẽ làm máy hư nặng thêm Có thể xây

dựng lưu đồ như sau:

chạm

tốt

chạm tốt

hư chạm

4.2 Lưu đồ sửa chữa bộ nguồn:

Trường hợp cầu chì không nổ nhưng bộ nguồn không hoạt động hoặc hoạt

động không ổn định, ta xây dựng lưu đồ sửa chữa như dưới đây:

hư

tốt

hư mất

thiếu

tốt

hư hư

tốt tốt

mất

Bắt đầu

Kiểm tra nguồn AC Kiểm tra cầu chì, các cuộn dây, tụ lọc nhiễu Kiểm tra mạch in, mối hàn

Kiểm tra nguồn DC Đo áp B1

Kiểm tra transistor ngắt mở SW Q

Đo áp cực C Q khoảng +300Vdc

Kiểm tra các diode nắn, tụ lọc, mạch in

Kiểm tra mạch

in, cuộn tạo xung

Thay mới Kiểm tra mạch tạo xung

OSC + sò SW + BA xung

Kiểm tra mạch ổn áp:

hồi tiếp từ +110Vdc qua

Opto về OSC

Bắt đầu

Kiểm tra cách điện

nguồn AC Kiểm tra các tụ lọc nhiễu nguồn AC

Kiểm tra cách điện

nguồn DC

Thay linh kiện mới

Kiểm tra các diode nắn, tụ lọc

Kiểm tra transistor ngắt mở SW

Thay transistor

Kết thúc