Nhà văn Nguyễn Xuân Khánh bằng các tác phẩm tiểu thuyết của mình đã cất lên tiếng nói sâu sắc mà chí lí về vấn đề nữ quyền.. Năm 1990, bài viết “Nhìn lại vấn đề giải phóng phụ nữ trong t
Trang 1PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Vấn đề nữ quyền là một đòi hỏi mang tính nhân văn và cũng là thách thức lớn đối với sự phát triển của xã hội ngày nay “Trọng nam khinh nữ”
đã trở thành thứ tư tưởng bám rễ rất sâu vào xã hội ta Làm sao để những người phụ nữ có được quyền bình đẳng trong cuộc sống hôm nay là điều đáng trăn trở Cuộc đấu tranh vì bình đẳng giới đã đồng loạt diễn ra trên mọi phương diện của đời sống xã hội, trong đó có văn học nghệ thuật Ở Việt Nam, có nhiều nhà văn đã viết về vấn đề này, trong đó có nhà văn Nguyễn Xuân Khánh
Nhà văn Nguyễn Xuân Khánh bằng các tác phẩm tiểu thuyết của mình
đã cất lên tiếng nói sâu sắc mà chí lí về vấn đề nữ quyền Ông đã đưa vào tác phẩm của mình hình ảnh người phụ nữ và cuộc sống của chính họ trong muôn nẻo đường đời, tình đời, tình người với tất cả thấu hiểu, thông cảm,
sẻ chia và yêu thương Đồng thời, từ đó, ngầm đưa ra phương cách để tạo dựng bình quyền cho người phụ nữ trong cuộc sống hiện tại Ông sáng tác
từ những năm 1950 Tác phẩm đầu tay là Làng nghèo ông viết năm 1958 nhưng không được in Mãi đến năm 1990, Nguyễn Xuân Khánh in Miền hoang tưởng nhưng cũng bị phê phán kịch liệt Trư cuồng của ông cũng không được in Nhưng rồi với Hồ Quý Ly (2000), Mẫu thượng ngàn (2006)và gần đây là Đội gạo lên chùa (2012) thì tác giả đã được xem là
một hiện tượng văn học Ba tác phẩm đoạt nhiều giải thưởng, được giới phê bình ca ngợi và được công chúng chào đón nồng nhiệt
Hồ Quý Ly là tác phẩm tiểu thuyết ứng lịch sử tái hiện lịch sử xã hội
đầy biến động của nước ta trong giai đoạn cuối nhà Trần, đầu nhà Hồ Với
Trang 2hệ thống nhân vật nữ khá ấn tượng cùng với vốn văn hóa sâu rộng, tác giả
đã thể hiện suy nghĩ của mình về bi kịch của những người phụ nữ trong
cung cấm và bày tỏ tiếng nói đòi quyền sống cho họ Mẫu thượng ngàn tuy
dựa trên sự kiện lịch sử song lại khai thác sâu vào khía cạnh văn hóa của thời đại Trong mạch nguồn văn hóa truyền thống của dân tộc, ông phát hiện và tôn thờ tín ngưỡng thờ Mẫu Từ tín ngưỡng ấy, vẻ đẹp và sức mạnh của người phụ nữ được tái hiện như bản sắc, nội lực tiềm tàng của đất Việt
Hiếm có tác phẩm nào ca ngợi nữ quyền kín đáo mà thấm thía đến thế Đội gạo lên chùa cũng tái hiện lại số phận người phụ nữ trong thời điểm hai
cuộc binh đao, chống Pháp ở đầu này và chống Mĩ ở cuối kia Người phụ
nữ dù chịu bao oan nghiệt vẫn đầy sức sống dưới sự “tỏa bóng” linh thiêng của Phật giáo
Quả thực, vấn đề nữ quyền là đề tài sâu sắc trong các tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh Đây cũng lý do chúng tôi lựa chọn vấn đề này khi nghiên cứu tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh
2 Lịch sử vấn đề
2.1 Các nghiên cứu về vấn đề nữ quyền
Vấn đề nữ quyền đã được các nhà nghiên cứu nước ngoài tìm hiểu từ lâu M.H Abrams phân loại thuyết phê bình nữ quyền thành hai giai đoạn, lấy mốc là những năm 1970 làm ranh giới phân chia Trong hai giai đoạn
đó, chủ yếu là giai đoạn thứ hai, chúng tôi nhận thấy có sự phân định giữa cách thức phê bình nữ quyền thuộc trường phái Anh – Mỹ và cách thức phê bình của Pháp Tựu chung, họ đều có một số điểm chung trong cách tiếp cận Đó là quan niệm cho rằng nền văn minh phương Tây tràn ngập tính gia trưởng Trong nền văn minh đó, vai trò của người phụ nữ bị hạ thấp Bản thân người phụ nữ trong quá trình xã hội hóa cũng tự hạ thấp giá trị của mình Và hơn thế, tư tưởng phụ quyền còn lan tràn trong những sáng tác
Trang 3được coi là kiệt tác văn chương của nhân loại, mà ở đó, chủ yếu vẫn là do đàn ông viết về đàn ông Lý luận phê bình nữ quyền bắt đầu thịnh hành từ đầu thập niên 70, một mặt, như một nỗ lực lý thuyết hoá các phong trào tranh đấu cho nữ quyền rầm rộ trong xã hội Tây phương lúc bấy giờ; mặt khác, như một bước phát triển mới những phát hiện táo bạo của hai nhà văn
nữ nổi tiếng khá lâu trước đó: Virginia Woolf và Simone de Beauvoir Sau
khi công trình Giới thứ hai của Simone de Beauvoir ra đời vào năm 1949
thì ngay lập tức ở châu Âu đã có hàng trăm công trình nghiên cứu khoa học khác nhau bàn về nữ quyền (chẳng hạn quyền được đi học, quyền được ly hôn, được làm chủ kinh tế, được tự do bầu cử và tham gia chính trường,…) xuất hiện Những năm gần đây, khuynh hướng phê bình nữ quyền ở châu
Âu và Mỹ thiên về sưu tập, nghiên cứu những tác phẩm tự truyện (autobiography) của các nhà văn nữ Trong tự truyện, các nhà văn nữ kể về chính mình bằng cái nhìn nội quan và xem mình là nhân vật trung tâm của tác phẩm
Ở Việt Nam, ý thức nữ quyền đã được manh nha hình thành trong lý luận phê bình văn học đầu thế kỷ XX Tuy nhiên, phải từ năm 1986 trở đi,
âm hưởng nữ quyền trong văn học mới thực sự được các nhà văn, nhà phê bình và độc giả chú ý Ý thức phái tính được đánh thức bởi chính các “nữ sĩ tiên phong cổ xúy phong trào nữ quyền qua hoạt động báo chí và văn học” như Hằng Phương, Sương Nguyệt Anh, Phan Thị Bạch Vân Năm 1990, bài viết “Nhìn lại vấn đề giải phóng phụ nữ trong tiểu thuyết Tự lực văn
đoàn” (Tạp chí Văn học, số 5), nhà nghiên cứu Trương Chính đã bước đầu
thể hiện những kiến giải của mình về ý thức nữ quyền trong tiểu thuyết của
Tự lực văn đoàn Bài viết chủ yếu nhìn nhận vấn đề nữ quyền trên phương
diện nội dung tư tưởng Năm 1996, trên Tạp chí Văn học số 6, trong
chuyên mục Trao đổi ý kiến đã thực hiện cuộc bàn luận của các nhà nghiên
Trang 4cứu (Lại Nguyên Ân, Đặng Anh Đào, Phạm Xuân Nguyên, Vương Trí Nhàn, Đặng Minh Châu,…) về sáng tác của các cây bút nữ trên nhiều phương diện: điểm mạnh và điểm yếu của các nhà văn nữ; phụ nữ với nghề văn; gương mặt những cây bút nữ; đóng góp của những cây bút nữ; tiềm năng của những cây bút nữ,…Từ giữa năm 1999 với nhiều chuyên đề liên quan đến nữ quyền trong văn học có sức lan tỏa rất nhanh trên văn đàn, nhất là ở ngoài nước Do có sự tiếp xúc với chủ thuyết nữ quyền, dòng văn học hải ngoại có bước đột phá rất ngoạn mục trong việc nghiên cứu về phái
tính Những chuyên đề như Tình yêu, tình dục và phái tính trong văn học, Tình yêu tình dục của Tạp chí Việt, chuyên đề Văn học nữ quyền, chuyên
đề Giới tính trên trang DaMau.org… liên tiếp mở ra nhiều khám phá Từ
khoảng thời gian năm 2006, những nghiên cứu về nữ quyền trong văn học
nữ trong nước xuất hiện ngày một nhiều
2.1 Các nghiên cứu về Nguyễn Xuân Khánh và các tiểu thuyết của ông
Từ năm 2000 đến nay đã có rất nhiều công trình nghiên cứu và bài viết về nhà văn Nguyễn Xuân Khánh và tiểu thuyết của ông Nội dung chủ yếu là bàn về nội dung, nghệ thuật và bút lực của nhà văn Cụ thể là các bài viết:
Nhà văn Lã Nguyên trong bài viết Về những cách tân nghệ thuật trong Hồ Quý Ly, Mẫu Thượng Ngàn và Đội gạo lên chùa của Nguyễn Xuân Khánh đã chỉ ra “lối viết cổ điển” không xung đột với những cách tân
nghệ thuật Những cách tân nghệ thuật trong sáng tác của ông vừa mang đậm dấu ấn phong cách cá nhân, vừa thể hiện xu hướng vận động của văn học thời đại
Ở bài viết Đàn Bà, Con Gái Trong Tiểu Thuyết Của Nguyễn Xuân Khánh, Xuân Phong lại nhấn mạnh tới cảm hứng sinh động về hình ảnh
Trang 5những người đàn bà của làng quê Việt Nam Điều đặc biệt là tất cả những người đàn bà ấy đều rất đẹp, đầy quyến rũ Và chính những người đàn bà
ấy đã làm cái riêng trong tác phẩm của ông
Tham luận về tiểu thuyết Hồ Quý Ly (Châu Diên): Tác giả khẳng định
những thành công của Nguyễn Xuân Khánh ở nhiều phương diện, đặc biệt ông nhấn mạnh: “Nói đến cách tạo nhân vật, ta sẽ không thể nào quên công lao của Nguyễn Xuân Khánh trong việc tạo ra nhân vật chính Hồ Quý Ly
Đó là con người có nhiều phẩm chất ”
Hồ Quý Ly – cuốn tiểu thuyết lịch sử đặc sắc (Đinh Công Vỹ) Tác giả
nhận xét: “Nguyễn Xuân Khánh không hề đơn giản hóa, không hề bị chi phối bởi cách xây dựng nhân vật một chiều Nhân vật của ông tập trung nhiều mâu thuẫn, giằng xé nội tâm”
Trong bài viết Vạn Xuân, Hồ Quý Ly trên nền tiểu thuyết lịch sử, in trong sách Nhìn lại văn học Việt Nam thế kỷ XX, (Nhà xuất bản Chính trị
Quốc gia, năm 2002), tác giả Lại Văn Hùng cho rằng, vài năm gần đây, vẫn thấy xuất hiện những tác phẩm tiểu thuyết lịch sử, hơn nữa chúng lại nhận được sự hoan nghênh của công chúng, sự công nhận của giới phê bình văn
học Theo tác giả bài viết, thì tiểu thuyết lịch sử Hồ Quý Ly (2000) của
Nguyễn Xuân Khánh có nhiều vấn đề được đề cập trong nội dung của tác phẩm như: vấn đề khoa cử, chiến tranh, tình yêu, tình dục, phong tục tập quán, dân trí, lịch sử cương thổ địa lý, v.v Bài viết đã tập trung phân tích
những thành công về phương diện xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly Tác giả bài viết cho rằng, Hồ Quý Ly là một nhân vật đa tính cách,
cả thiện và ác, nhiều tâm trạng và cả sự biến dạng lý tưởng mà nhân vật theo đuổi
Những nhân vật nữ trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly (Trần Thị Trường):
đưa ra ý kiến xác đáng về cách xây dựng những nhân vật nữ của Nguyễn
Trang 6Xuân Khánh: “Mười bốn người phụ nữ, mười bốn số phận, mười bốn tính cách và mười bốn lối ứng xử, để rồi mười bốn kết cục” Theo bà thì Nguyễn Xuân Khánh đã xây dựng hết sức thành công các nhân vật, ông đã
“chiêm ngẫm cả những ý nghĩ trong cõi thẳm sâu tâm hồn người khác”
Nhà văn Phạm Xuân Nguyên trong bài: Đọc Hồ Quý Ly cũng thừa
nhận: “cách xây dựng nhân vật của Nguyễn Xuân Khánh là ở thể lưỡng tính, phân thân không chỉ với một nhân vật Hồ Quý Ly mà còn với các nhân vật khác như Trần Khát Chân, Hồ Nguyên Trừng… nhân vật lịch sử của ông ta là những cá nhân mâu thuẫn, giằng xé, một bên là thúc bách (tất yếu) lịch sử, một bên là đòi hỏi (tất yếu) con người trước thử thách vận mạng của đất nước, chúng dân”
Trong Hồ Quý Ly – Tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Xuân Khánh cũng
đã phát hiện ra những cách tân của Nguyễn Xuân Khánh trong cách xây dựng nhân vật lịch sử: “Nhân vật trung tâm Hồ Quý Ly được mô tả từ nhiều điểm nhìn khác nhau…”
Trong bài nghiên cứu mang tên Ngôn ngữ thân thể trong tiểu thuyết
“Mẫu Thượng Ngàn” của Nguyễn Xuân Khánh, Trịnh Thị Lan cho rằng đây là “hiện tượng độc đáo hợp quy luật phát triển của tư duy tiểu thuyết hiện đại […] nó mang tính chất lưỡng tính, vừa là thân thể, vừa là tâm hồn” Đề cập đến vấn đề này, tác giả bài nghiên cứu muốn khẳng định, ở
nhà văn Nguyễn Xuân Khánh toát lên một cái nhìn đầy tính nhân văn,
tức nhà văn đã nhìn ra “vẻ đẹp trần gian nơi con người” mà bấy lâu nó còn ẩn chìm trong “cái bề sâu của nền văn hóa Việt tràn đầy sức sống”.
Thay vì chăm chú xem nhà văn viết cái gì, có đúng sự thật không thì nhiều bài nghiên cứu đã đi sâu khai thác những vấn đề rất nhân bản, thiết
thực Các bài nghiên cứu trên đều cho rằng “tác giả muốn ca ngợi vẻ đẹp tràn đầy chất phồn thực ở họ”
Trang 7Bài nghiên cứu của Trần Thị An – Sức ám ảnh của tín ngưỡng dân gian trong tiểu thuyết “Mẫu Thượng Ngàn” lại nghiên cứu khá sâu về khía
cạnh tín ngưỡng dân gian, trong đó bao gồm cả một hệ thống tín ngưỡng đa
dạng, huyền bí trong tác phẩm Mẫu Thượng Ngàn Đó là những tín ngưỡng
vật linh, tục thờ cúng bách thần, những câu chuyện huyền thoại với tín ngưỡng phồn thực, và đặc biệt là tín ngưỡng thờ Mẫu Đi vào phân tích tín ngưỡng văn hóa tâm linh, Trần Thị An muốn làm nổi bật văn hóa người Việt trong tín ngưỡng dân gian, từ đó khẳng định nét riêng trong phong cách sáng tác của Nguyễn Xuân Khánh khi viết về văn hóa dân tộc
Dương Thị Huyền cũng cho rằng “Mẫu Thượng Ngàn là một tác phẩm thể hiện nguyên lí tính Mẫu đặc sắc và tinh tế” [7] Đề cập đến vấn
đề tính Mẫu, Dương Thị Huyền không nhằm mục đích chỉ hướng về đạo
Mẫu, mà qua đó để nói lên vai trò “duy trì, bảo tồn, tái sinh và phát triển… những công việc mà chỉ có người phụ nữ với bản năng làm vợ, làm
mẹ mới có thể thực hiện được” Bài viết ngắn gọn, cô đọng nhưng đã thể
hiện cách cảm của bản thân người viết một cách sâu sắc về những giá trị thiết thực của tác phẩm
Đỗ Hải Ninh lại khai thác vấn đề này khá cụ thể qua bài nghiên cứu
Quan niệm về lịch sử trong tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh Bài
nghiên cứu khai thác vấn đề trong mối tương quan giữa hai tác phẩm của
Nguyễn Xuân Khánh là Hồ Quý Ly và Mẫu Thượng Ngàn Ở hai tác phẩm
này có những nét tương đồng và dị biệt nhưng nhìn chung cả hai đều ít nhiều đề cập đến tính lịch sử Và ở cả hai tác phẩm, quan niệm về lịch
sử của Nguyễn Xuân Khánh cũng không hoàn toàn đồng nhất, mỗi bài một khía cạnh Để rồi, cả hai đều góp phần tạo nên hệ thống quan niệm của nhà văn Nguyễn Xuân Khánh trước sự thật lịch sử
Trang 8Trần Thanh Giao trong Thử Nhìn “Đội Gạo Lên Chùa” Qua Góc
“Cổ Điển Mới” nhận ra tiểu thuyết Đội gạo lên chùa đã vận dụng tốt
những thủ pháp cách tân, kết hợp sự mới mẻ với sự giản dị và sự chín chắn, không đối lập "truyền thống đích thực” với "độc sáng đích thực"", và bút pháp là "lối kể chuyện thông thường", là cách tự sự cổ điển Cổ điển thì rõ rồi, vì ngay trên bìa bốn của những lần in đầu, có ghi:“ Tiểu thuyết Đội gạo lên chùa được viết theo lối cổ điển…” Có thể khảo sát cách tự sự cổ điển
ấy qua bố cục, hệ thống hình tượng, hệ thống nhân vật, diễn ngôn theo lối
kể chuyện thông thường
Bài viết Tinh thần Phật giáo trong tiểu thuyết Đội gạo lên chùa của nhà văn Nguyễn Xuân Khánh của tập thể ba tác giả Phùng Nga, Lưu Vân
và Đoàn Đức Hải thì chỉ ra sự quan tâm tới Phật giáo của Nguyễn Xuân Khánh Ông phối trộn nhiều nguồn sử liệu với sự hư cấu của tiểu thuyết tạo nên cảm quan Phật giáo rất gần gũi nhưng đầy nghệ thuật
Ngoài ra còn một số tiểu luận, luận văn chuyên sâu như:
Tiểu luận Đặc sắc tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh từ góc nhìn văn hóa (Mai Anh Tuấn) đã tập trung nghiên cứu tiểu thuyết Nguyễn Xuân
Khánh từ góc nhìn văn hóa học, nhân học văn hóa Theo đó, các đặc điểm
và giá trị nổi bật của tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh được qui về: Một là, những mô tả về lễ hội, những tạo tác thói quen tín ngưỡng và thăm dò tâm thức tôn giáo của Nguyễn Xuân Khánh cho thấy chúng là tạo phẩm văn hóa
và do đó, các trạng thái nhân sinh sẽ thâu nhận chúng như một hạt nhân trội cấu thành bản sắc dân tộc
Luận văn Một số vấn đề lý luận về tiểu thuyết lịch sử qua Hồ Quý Ly
và Sông Côn mùa lũ, (Đại học Sư phạm Hà Nội 1, năm 2003), tác giả
Nguyễn Thị Liên đã minh định về thể loại của tác phẩm này Tác giả cho
Trang 9rằng tính chất đặc trưng của Hồ Quý Ly là một tiểu thuyết lịch sử hiện đại
có nhiều đóng góp về mặt nội dung thể loại
Tiểu thuyết lịch sử Hồ Quý Ly (Lê Thị Chung- 2004) đã chỉ ra những
thành công của cuốn tiểu thuyết ở góc độ đặc điểm thể loại tiểu thuyết lịch sử; khẳng định vị trí của Hồ Quý Ly trong tiến trình phát triển của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam Lê Thị Chung còn rất quan tâm đến vấn đề nhân vật của cuốn tiểu thuyết Luận văn đã có cách đánh giá một cách khá hệ thống về đặc điểm thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly: nhân vật lịch sử, nhân vật hư cấu, nhân vật chính diện, nhân vật phản diện, nhân vật trung gian, …cho ta hình dung về sự đa dạng, phong phú của hệ thống nhân vật trong tác phẩm
Tiểu thuyết Hồ Quý Ly trong sự vận động của tiểu thuyết lịch sử nước
ta nửa sau TK XX (Đỗ Hải Ninh- 2003): đã chỉ ra một số nét đặc sắc của
thế giới nhân vật trong cuốn tiểu thuyết: nhân vật đầy sức sống, nhân vật tư tưởng…
Nhìn chung về tiểu thuyết Việt Nam từ năm 1995 đến nay (Phạm Thị
Thu Thủy -2005) Khẳng định: Nguyễn Xuân Khánh có thành tựu trong việc xây dựng nhân vật tiểu thuyết, đặc biệt xây dựng nhân vật chính Hồ Quý Ly
Ngoài ra, còn rất nhiều những ý kiến khác nhau xung quanh tác giả Nguyễn Xuân Khánh và tiểu thuyết của ông đăng rải rác trên các báo, tạp chí và các trang thông tin điện tử
Những ý kiến trên đã cung cấp cho chúng tôi một điểm tựa về lý luận và văn học sử để chúng tôi thực hiện đề tài luận văn của mình Tuy nhiên,
chúng tôi khẳng định hiện chưa có công trình nghiên cứu nào bàn về Vấn
đề nữ quyền trong tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh
3 Phạm vi, đối tượng, nhiệm vụ nghiên cứu
Trang 103.1 Phạm vi nghiên cứu: những ý kiến đánh giá trong các bài viết, công
trình nghiên cứu, các sách chuyên khảo và luận án những vấn đề liên quan đến tác giả Nguyễn Xuân Khánh và các tiểu thuyết của ông Giới hạn
ba tiểu thuyết: Hồ Quý Ly, Mẫu thượng ngàn, Đội gạo lên chùa.
3.2 Đối tượng nghiên cứu: Những đóng góp của Nguyễn Xuân Khánh cho
nền tiểu thuyết Việt Nam những năm gần đây về đề tài nữ quyền
3.3 Nhiệm vụ nghiên cứu:
- Tìm hiểu các khái niệm liên quan tới nữ quyền và sự vận động của ý thức nữ quyền trên phương diện văn học
- Tìm hiểu khái niệm tiểu thuyết
- Tìm hiểu tác giả Nguyễn Xuân Khánh và các tác phẩm tiêu biểu của ông
- Tìm hiểu vấn đề nữ quyền trong tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh, từ phương diện kết cấu, nhân vật cho tới nghệ thuật xây dựng truyện
4 Phương pháp nghiên cứu
Những phương pháp nghiên cứu thể loại:
- Phương pháp so sánh đối chiếu
- Phương pháp loại hình
- Phương pháp hệ thống - cấu trúc, phương pháp tiểu sử
- Ngoài ra, luận văn còn vận dụng những phương pháp nghiên cứu hiện đại khác đang được sử dụng trong nghiên cứu văn xuôi như thi pháp học, tự sự học, cấu trúc, v.v