phương pháp dạy trẻ mẫu giáo định hướng thời gian

V ai trò của việc dạy trẻ mẫu giáo định hướng thời gian trong sự phát triển và giáo dục trẻ .... K hả n ăn g định hướng thòi gian giúp con người sử dụng thời gian m ột cách hiệu quả và b

Đ ỗ THỊ MINH LIÊN

PHƯƠNG PHÁP

DẠY TRẺ MẪU GIÁO

(In lần thứ ba)

NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC SƯPHẠM

Mã số: 01.01.712/869 - ĐH 2008

MỤC LỤC

Ch ương 1 5

C ơ SỞ Lí LUẬN C Ủ A PHƯƠNG PH ÁP DẠY TRỀ MẪU GIÁO

ĐỊNH HƯỚNG THỜI G IA N 5

1 V ai trò của việc dạy trẻ mẫu giáo định hướng thời gian

trong sự phát triển và giáo dục trẻ 5

2 C ơ sở triết học về thời g ia n 7

3 C ơ sở sinh lí học của sự hình thành biểu tượng thời gian

và định hướng thời g ia n 11

4 C ơ sở tâm lí học của sự hình thành biểu tượng thời gian

và định hướng thời g ia n 15

5 Đ ặ c điểm phát triển biểu tượng thời gian và sư định hướng

thời gian của trẻ mẩm n o n 21

Câu hỏi và bài tậ p 28

C hương 2 29

PHƯƠNG P H Á P DẠY T R Ề MẪU GIÁO ĐỊNH HƯỚNG THỜI GIAN 29

1 Đ ặc trưng của phương pháp dạy trẻ mẫu giáo định hướng

thời g ia n 29

2 Những nguyên tắc xây dựng phương pháp dạy trẻ mẫu giáo

định hướng thời g ia n 38

3 Nội dung dạy trẻ mẫu giáo định hướng thời g ia n 49

4 C á c nhóm phương pháp dạy trẻ mẫu giáo định hướng

thời g ia n 52

Cáu hỏi và bài tậ p 80

3

Chương 3 SI

TIẾN TRÌNH DẠY TRỀ MẪU GIÁO ĐỊNH HƯỚNG THỜI G IA N 81

1 Cấu trúc tiến trình dạy trẻ mẫu giáo định hướng thời g ia n 81

2 Tiến trinh dạy trẻ mẫu giáo định hướng thời g ia n 86

Cău hỏi và bài tập ‘ 113

TÀI LIỆU THAM K H Ả O 115

CHƯƠNG 1

C ơ s ở L í LUẬN CỦA PHƯƠNG PHÁP

DẠY TRẺ MẪU GIÁO ĐỊNH HƯỚNG THỜI GIAN

1 Vai trò của việc dạy trẻ mẫu giáo định hưãng thời gian trong sự phát triển và giáo dục trẻ

Cuộc sông củ a con người luôn gắn với thòi gian, chỉ riê n g ỏ loài ngưòi mới có sự p h â n b iệ t quá khứ, h iện tạ i và tương lai Thời g ian có m ột ý n g h ĩa to lớn đốĩ với sự p h á t triể n xã hội loài người Để sông, con người cần n h ữ n g đồ v ậ t kh ác n h au , còn để

tạ o r a các đồ v ậ t con người lại cần có thời gian Đ iều đó có

n g h ĩa là thời gian đối vói con người cũng là m ột báu v ậ t như

n h ữ n g đồ v ậ t khác

T rong tấ t cả các d ạn g h o ạ t động của con ngưồi, ở k h ía

cạ n h n ày h ay k h ía cạ n h khác đều đòi hỏi con ngưòi b iế t đ ịn h hướng vào thời gian K hả n ăn g đ ịn h hưổng thời gian giúp con người đ ịn h vị và đ ịn h lượng được thòi gian diễn ra các sự k iện

và h iệ n tượng xung q u a n h m ình, hơn nữ a nó còn giúp con người b iế t sủ d ụ n g thời gian m ột cách hợp lí và h iệu quả Thòi

g ia n không chỉ kích th íc h con người chuyển từ h o ạt động này

sa n g h o ạ t động khác, m à tốc độ h o ạ t động của mỗi người đều

p h ụ thuộc vào k ế hoạch đ ã đ ịn h và thời gian có được

Sự đ ịn h hướng thời gian còn là m ột tro n g n hữ ng điều kiện

đ ể h ìn h th à n h n h â n cách con người, nó có tác d ụ n g giáo dục

con ngưòi trở nên có tổ chức, gọn gàng, kỉ lu ậ t, biết quý trọng

và sử dụng thời gian hợp lí Thòi gian không chì là n h ả n tố điều khiển các d ạn g ho ạt động khác n h a u của con người, mà

C Ò I 1 là n h ân tố diều k hiển các mối quan hệ xã hội củ a con người, n h ân tố th ú c đẩy xã hội p h á t triể n về p h ía trước Chính

vì vậy m à từ lâu vấn đề tri giác và định hướng thời gian đã lôi cuốn sự chú ý củ a con người

C húng ta đ ang bước vào th ế kỉ XX, th ế kỉ của nền văn

m inh tr í tu ệ với sự bùng nổ thông tin Để có th ể thích ứng được sự p h á t tr iể n như vũ bão của khoa học, kĩ th u ậ t, văn hoá , mỗi con người cần b iế t p h ân tích thời gian trong quá

tr ìn h h o ạt động, định hưóng đúng thòi gian để tổ chức cuộc sống sin h hoạt, học tập , lao động của m ình m ột cách hợp lí

K hả n ăn g đ ịn h hướng thòi gian như vậy là một th à n h phần

q u an trọ n g củ a k h ả n ă n g h o ạ t dộng

V ấn dề về sự p h á t triể n và vai trò của tín h chính xác trong quá trìn h tr i giác và định hưỏng thời gian ỏ các hoạt động của con ngưòi đã được k h ẳn g định qua nhiều công trìn h nghiên cứu

có giá trị K hả n ăn g định hướng thòi gian giúp con người sử dụng thời gian m ột cách hiệu quả và biết quý trọng thời gian

N hà sư phạm nổi tiếng A.X.Macarencô đã k hảng định, tính chính xác trong cuộc sông của chúng ta là hiệu su ấ t lao động, trong đó th ể hiện sự tôn trọng đối với tập thể ô n g còn xem xét tín h chính xác của các mốỉ quan hệ thời gian không chì là hiệu quả của công tác giáo dục, m à rộng hơn là hiệu quả xã hội

Để có th ể đáp ứng n hữ ng yêu cầu củ a công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá đ ấ t nưốc việc dào tạo r a n h ữ n g th ế

hệ con người mới với tác phong sin h hoạt, lao động có nề nếp

k h ẩn trương và tín h chính xác; nhữ ng con người biết lấy thòi

g ian làm thước đo cho n ăng s u ẵ t và ch ất lượng của cuộc sông, đáp ứng mọi yêu cầu của nền sản xuất hiện đại là một việc làm câp bách Vì vậy việc dạy trẻ định hướng thòi gian là một nhiệm vụ q u an trọ n g của n g àn h Giáo dục mầm non Nó dóng vai trò q uan trọ n g trong việc giúp trẻ định vị định lượng thòi gian diên ra các sự kiện, hiện tượng trong cuộc sống xung

q u an h trẻ giúp trẻ dễ d àn g thực hiện các hoạt động của mình cũng n h ư điều chỉnh chúng theo thời gian Việc dạy trẻ định hướng thời gian còn là cơ sở để h ìn h th à n h n h ân cách trẻ, hình

th à n h ở trẻ n hữ ng ph ẩm c h ấ t quý báu như: tính tổ chức, chính xác, n h an h nhẹn, có định hướng

M ặt khác, việc dạv tr ẻ đ ịn h hướng thời gian còn góp p hần chuẩn bị cho trẻ vào học ỏ trư ờ ng phổ thông Sự định hướng không gian - thòi gian là yếu tô' điều khiển cuộc sống và hoạt động học tậ p của học sin h b ắ t đ ầu từ lâp một, là điều kiện quan trọng đê lĩn h hội k iến thức, kĩ năng, kĩ xảo và sự p h á t triể n tr í tuệ của trẻ tro n g b ấ t cứ d ạng ho ạt động nào diễn ra ở trường phô thông Vì vậy k h i còn ỏ trường m ẫu giáo, trẻ không chỉ được làm q uen vối th ê giỏi xung q u an h nó, m à còn biết định hưởng vào không gian và thòi gian Đó là n hữ ng kiến thức, kĩ n ăn g tối th iê u đê ch u ẩ n bị cho trẻ học tốt ở trường phô thông sa u này Hơn nữa, sự đ ịn h hưống thòi gian còn góp

p hần h ìn h th à n h cho trẻ m ột phong cách sông p h ù hợp vỏi sự

p h á t triể n của xã hội

2 C ơ sở triết học vể thòi gian

P h ạm tr ù thòi gian và n h ữ n g tín h c h á t của nó có m ột vai trò to lớn đôi vối việc nắm b ắ t các quá trìn h diễn ra trong cuộc sống của chúng ta

7

Thòi gian là m ột khái niệm phức tạ p và nó th u h ú t sự

q uan tâm của con người Vì vậy, trong tấ t cả các giai đoạn

p h á t triể n của văn hoá loài ngưòi, con ngưòi luôn ngh iên cứu vấn đề thòi gian Với q u an điểm duy tâm , các n h à tr iế t học như: A rixtốt, Đềcác, Xpinoda đã cho rằ n g thời g ian là m ột cái gì đó chủ quan, là đặc điểm của tư duy chứ không p h ải vật chất N hà tr iế t học C ăngto - đại diện trường phái duy tâ m cổ điển Đức (1724 - 1804) đã xem xét thời gian n h ư m ột h ìn h thức bẩm sin h của sự n h ậ n b iế t cảm tín h , ô n g đã cho rằ n g thòi g ia n k h ô n g p h ả n á n h n h ữ n g tín h c h ấ t của th ế giới đồ

v ậ t k h á c h q u a n N hà tr iế t học A nh Kac Pirxôn k h ản g định thời gian không nằm trong các v ậ t m à nằm trong biện p háp tri giác các v ậ t của chúng ta Các n h à triế t học Đức như: Sêlin,

H êghen (1775 - 1854) quan niệm rằng: "Thòi gian không là cái gì, nó diễn ra không ph ụ thuộc vào cái tôi, n hư ng nó lại chính là cái tôi được h ìn h dung trong tr ạ n g th á i h o ạt động"

N hư vậy, tr iế t học duy tâ m xem x ét thời gian n h ư m ột sự nhìn n h ậ n trô n g rỗng, không là cái gì, thòi gian chỉ là một biện pháp của ý thức con ngưòi tri giác th ế giới xung quanh Hơn nữ a sự tồn tạ i thực của thời gian không dễ n h ậ n th ấ y như

sự tồn tạ i của n h ữ n g v ật khác tro n g th ế giới N hiều n h à triế t học duy tâm còn cho rằ n g m ột k h i con người không có giác

q uan đặc trư n g để n h ậ n b iế t không gian và thời gian th ì có nghĩa là con ngưòi không th ể n h ậ n biết được nó Họ còn k hẳng định ở con người có nhữ ng biểu tượng bẩm sin h về không gian

v à thời gian và đưa ra k ế t lu ậ n không đú n g về "sự dường như' chủ q uan của k h ái niệm không gian và thòi gian (Beccơli

C ăngto, Max )

Với q u an điểm duy v ậ t khi xem xét vấn đề thòi gian và không gian, P h.Ả nghen q u an niệm rằ n g con người có th ể n h ận

b iế t được không g ian và thời gian m ặc dù chúng là n h ù n g khái niệm trừ u tượng không th ể tr i giác, cảm giác trự c tiếp Theo ông th ì không gian và thời gian thực ch ấ t là những h ìn h thức

cơ b ản của mọi sự tồn tại Sự tồn tạ i ngoài thòi gian là m ột sự

vô lí h ế t sức cũng n h ư sự tồn tạ i ngoài không gian

C ũng b ằn g q u an niệm duy v ậ t biện chứng, V I.Lênin

k h ẳ n g định sự tồn tạ i k h ác h q u an không ph ụ thuộc vào ý thức của con người về không gian và thời gian, điều dó cũng có ngh ĩa là sự tồn tạ i k h ác h q u an của v ậ t ch ấ t chuyển động Theo V I.Lênin th ì tro n g th ê giới không có gì ngoài v ậ t c h ấ t chuyển động, m à v ậ t c h ấ t chuyển động không th ể k h ác được ngoài chuyển động tro n g không gian và thòi gian

Chủ nghĩa duy v ậ t biện chứ ng còn k h ẳn g đ ịnh mối liên hệ

c h ặ t chẽ của thời gian, không gian vối v ậ t c h ấ t vận động Do mối quan hệ n ày m à con người có th ể tri giác thời g ian thông

q ua sự tri giác kh ô n g gian Mọi sự vật, hiện tượng của th ế giói

v ậ t ch ấ t đều m ang n h ữ n g d ấu h iệu đặc trư n g tạ i n h ữ n g thòi điểm, thòi lượng n h ấ t định Dựa trê n n hữ ng d ấu h iệ u n ày m à con người có th ể xác đ ịn h thời điểm, thời lượng diễn r a nó và tạo n ên h ìn h ả n h về thời gian N hưng con người lại n h ậ n biết các d ấ u h iệ u n ày th ô n g q u a sự tr i giác vùng không gian m à nó tồn tạ i Vì vậy ở m ột k h ía cạn h nào đó, sự tr i giác thời gian

củ a con người có tín h c h ấ t gián tiếp, con người tr i giác thòi

g ian thông q u a sự tr i giác n h ữ n g d ấu hiệu đặc trư n g của th ế giới v ậ t c h ấ t xu n g q u a n h , q u a sự tri giác không gian

N hư vậy, các trư ờ n g phái tr iế t học khác n h a u n h ìn n h ậ n thời g ian theo các cách kh ác n h au Các n h à duy tâ m cho rằ n g

9

thời gian là sản phẩm của ý nghĩ con người và họ phủ n h ậ n sự tồn tại th ự c củ a nó Cốc n h à duy v ậ t k h ẳ n g đ ịn h tín h h iện thực, k hách q u an của thời gian Theo họ, không g ian và thòi gian là các h ìn h thứ c tồn tạ i của v ậ t c h ấ t chu y ển động,

ch ú n g tồn tạ i m ột cách k hách q u a n và không p h ụ thu ộ c vào

ý thứ c củ a con ngưòi

Đối với con người, thòi gian là cái gì đó chuyển động, thay dổi, thòi gian gán liền với sự chuyển động, với sự p h á t triển,

sự x u ất hiện và sự hình th à n h cái mới Do tín h ch ấ t không dảo ngược của thòi gian, mà thời gian không p h ản án h sự chuyển động một cách đơn giản T rong lịch sử p h á t triể n của xã hội loài người cũng như trong tự n h iê n tồn tại tín h trìn h tự khách

q uan và không đảo ngược của các sự k iện diễn ra tro n g thời gian, trong đó quá khứ, hiện tạ i và tương lai luôn gắn bó với

n hau, chúng không th ể đổi chỗ cho n h au T ính không đảo ngược của thời gian chứng tỏ thời gian luôn chuyển động theo

m ột hướng về phía trước Đó là biểu hiện của sự chuyển động

và p h á t triể n không ngừng của th iê n nhiên và xã hội từ cái cũ đến cối mới

T ri giác thời gian là p hản á n h sự tồn tạ i thực của thời gian trong ý thức của con người Nhờ có sự tri giác thời gian m à các thay đổi diễn ra trong thê' giới xung q u an h được p h ả n ánh Con người n h ận biết thòi gian và tạo nên hình ả n h về thời gian Sự n h ậ n biết thời gian của con người ngày càng tiến gần tới thòi gian khách quan, p h ản á n h nó ngày càng sâu sắc và đúng đắn Q uan niệm này cho th ấ y k h ả n ăn g giáo dục và p h á t triể n sự tr i giác thời gian cho trẻ cũng n h ư b ấ t kì q u á trìn h

p hản á n h nào Sự tri giác thời gian có th ể là đối tượng của giáo dục, tức là p h á t triể n ở trẻ kĩ n ăn g tr i giác thời điểm , tín h

tr ìn h tự, tóc độ và thòi lượng qua đó giúp trẻ định hướng thời

g ia n tố t hơn

C ác k h ái niệm thời gian x u ấ t hiện là k ết quả của sự khái

q u á t n h ữ n g biểu tượng cảm tính Thòi gian có n hữ ng tính châ't

m à con người có th ể tri giác trực tiếp dược như: độ dài tính

tr ìn h tự Độ dài thòi gian biểu th ị thòi lượng của n hữ ng quá

trìn h này hay các quá tr ìn h khác trong thời gian, nó cho ta đặc

tr ú n g số lượng của thời gian Tính trìn h tự của thời gian p hản

án h trìn h tự các hiện tượng, kh ía cạnh ch ất lượng của thời

gian Con người thường n h ậ n biết thời lượng bàng cách đo

Mỗi hiện tượng, sự kiện luôn diễn ra và k ế t th ú c trong

k h o ản g thời gian n h ấ t định và chúng được diễn đ ạ t bằng các

đơn vị đo thời gian khác n hau Đo thời gian là đo độ lâu diễn

ra sự tồn tạ i, sự th a y đổi của các quá trìn h , các sự kiện, các

hiện tượng Độ lâ u được xem n h ư khoảng thời gian sin h tồn và

nó chứ a đựng tro n g nó cả sự th a y đổi, sự p h á t triển

Các sự k iệ n luôn d iễn ra trong không gian, thòi gian và

thông qua các ch u ẩ n đo thời gian m à con người có th ê xác định

được thời điểm , thời lượng, trìn h tự và tốc độ diễn r a các sự

kiện N hư vậy, việc đo thời gian chứng m inh sự tồn tại khách

q u an của nó, tro n g thời gian diễn ra các sự kiện, diễn ra sự

th a y đổi, diễn r a sự già cỗi của các vật các chuẩn đo thòi gian

được xã hội quy ước là phương tiện, thước đo thời gian

3 C ơ sở sinh lí học của sự hình thành biểu tượng thời gian

và định hướng thời gian

Các công tr ìn h nghiên cứu của các n h à sinh lí học như:

I P.Pavlov, I.M X êtrênov, V.M Bektrêrev, U P.Phlorov đã

đư a ra cơ sở khoa học tự nhiên của sự h ìn h th à n h biểu tượng

11