Những yếu tố ảnh hưởng tới sự tham gia của trẻ em vào các quyết định liên quan đến trẻ em trong gia đình

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI --- Nguyễn Thị Quỳnh Hoa NHỮNG YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ THAM GIA CỦA TRẺ EM VÀO CÁC QUYẾT ĐỊNH LIÊN QUAN ĐẾN TRẺ EM TRON

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

-

Nguyễn Thị Quỳnh Hoa

NHỮNG YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ THAM GIA CỦA TRẺ EM VÀO CÁC QUYẾT ĐỊNH LIÊN QUAN

ĐẾN TRẺ EM TRONG GIA ĐÌNH (Nghiên cứu trường hợp Hà Nội)

LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC

HÀ NỘI - 2016

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

-

Nguyễn Thị Quỳnh Hoa

NHỮNG YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ THAM GIA CỦA TRẺ EM VÀO CÁC QUYẾT ĐỊNH LIÊN QUAN

ĐẾN TRẺ EM TRONG GIA ĐÌNH (Nghiên cứu trường hợp Hà Nội)

Chuyên ngành: Xã hội học

Mã số: 62.31.03.01

LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC GS.TS ĐẶNG CẢNH KHANH

HÀ NỘI - 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do tôi thực hiện Các số liệu

và kết quả trình bày trong luận án là trung thực, chưa được công bố bởi bất kỳ tác giả nào hay ở bất kỳ công trình nào khác

Tác giả

Nguyễn Thị Quỳnh Hoa

LỜI CẢM ƠN

Luận án Tiến sĩ này được thực hiện tại Học viện Khoa học xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS Đặng Cảnh Khanh Nghiên cứu sinh xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới Thầy về định hướng khoa học, sự quan tâm, giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành cuốn luận án này

Nghiên cứu sinh xin được chân thành cảm ơn các nhà khoa học, tác giả các công trình công bố được trích dẫn trong luận án đã cung cấp nguồn tư liệu quý báu, những thông tin có liên quan trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án Nghiên cứu sinh xin được chân thành cảm ơn PGS.TS Nguyễn Hữu Minh, PGS.TS

Lê Ngọc Văn vì những ý kiến góp ý, chỉ dẫn về mặt khoa học để nghiên cứu sinh chỉnh sửa, bổ sung, hoàn thiện luận án

Nghiên cứu sinh xin trân trọng cảm ơn Lãnh đạo Học viện Khoa học Xã hội, Lãnh đạo Khoa Xã hội học, Hội đồng khoa học của Khoa Xã hội học - Học viện Khoa học Xã hội đã tạo điều kiện để nghiên cứu sinh được thực hiện và hoàn thành chương trình nghiên cứu của mình Xin chân thành cảm ơn các nhà khoa học, các cán bộ của Khoa Xã hội học, các nghiên cứu sinh khác vì sự hỗ trợ trên phương diện hành chính, hợp tác có hiệu quả trong suốt quá trình nghiên cứu khoa học của mình

Nghiên cứu sinh xin gửi lời cảm ơn tới Lãnh đạo Viện Nghiên cứu Thanh niên và các đồng nghiệp, bạn bè thân hữu đã tạo nhiều điều kiện thuận lợi, hỗ trợ thực hiện thu thập dữ liệu, triển khai khảo sát thực địa

Cuối cùng là sự biết ơn tới gia đình và những người bạn thân thiết vì đã có sự động viên liên tục, kịp thời cũng như cảm thông, chia sẻ về thời gian, sức khỏe và các khía cạnh khác của cuộc sống trong suốt quá trình hoàn thành luận án

Hà Nội, tháng 9 năm 2016

Tác giả

Nguyễn Thị Quỳnh Hoa

CỤM TỪ VIẾT TẮT

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1.Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 4

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 7

5 Những đóng góp mới của luận án 13

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án 13

7 Cơ cấu của luận án 14

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ THAM GIA CỦA TRẺ EM TRONG GIA ĐÌNH…… ……… 15

1.1 Các nghiên cứu trên thế giới 15

1.2 Các nghiên cứu ở Việt Nam 31

CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 43

2.1 Một số quan điểm về quyền, quyền trẻ em và cách tiếp cận phát triển dựa trên quyền 43

2.2 Một số lý thuyết tiếp cận nghiên cứu đề tài 50

2.3 Một số khái niệm công cụ 62

CHƯƠNG 3 THỰC TRẠNG SỰ THAM GIA CỦA TRẺ EM VÀO CÁC QUYẾT ĐỊNH LIÊN QUAN ĐẾN TRẺ TRONG GIA ĐÌNH 67

3.1 Một vài nét về đặc điểm kinh tế - xã hội của địa bàn khảo sát 67

3.2 Thực trạng sự tham gia của trẻ em vào các quyết định liên quan đến trẻ trong gia đình 73

CHƯƠNG 4 MỘT SỐ YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ THAM GIA CỦA TRẺ EM VÀO CÁC QUYẾT ĐỊNH LIÊN QUAN ĐẾN TRẺ TRONG GIA ĐÌNH 88

4.1 Nhóm yếu tố vĩ mô 88

4.1.1 Biến đổi kinh tế - xã hội 88

4.1.2 Luật pháp quốc tế và trong nước về quyền tham gia của trẻ em 92

4.1.3 Đặc điểm văn hóa, phong tục tập quán truyền thống 100

4.2 Nhóm yếu tố vi mô 103

4.2.1 Nhóm yếu tố liên quan đến trẻ em 104

4.2.2 Nhóm yếu tố liên quan đến gia đình của trẻ em 112

4.2.3 Nhóm yếu tố liên quan đến nhận thức, thái độ của trẻ em và gia đình đối với sự tham gia của trẻ 122

4.2.4 Nhóm yếu tố liên quan đến đặc điểm môi trường cộng đồng xã hội nơi trẻ em sinh sống 136

4.2.5 Nhóm yếu tố liên quan đến công tác giáo dục, truyền thông về quyền tham gia của trẻ em 139

KẾT LUẬN VÀ MỘT SỐ GỢI Ý VỀ CHÍNH SÁCH 143

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ………152

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 153

DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1 Các vấn đề học tập trẻ được trao đổi, bày tỏ ý kiến với cha mẹ và người lớn trong gia đình 76 Bảng 3.2 Các vấn đề quan hệ xã hội trẻ được trao đổi, bày tỏ ý kiến với cha mẹ và người lớn trong gia đình 77 Bảng 3.3 Các vấn đề vui chơi giải trí trẻ được trao đổi, bày tỏ ý kiến với cha mẹ và người lớn trong gia đình 78 Bảng 3.4 Hình thức tham gia của trẻ vào các quyết định liên quan đến trẻ trong gia đình 79 Bảng 3.5 Hình thức trẻ trao đổi, bày tỏ ý kiến với cha mẹ và người lớn trong gia đình 80 Bảng 3.6 Những điều trẻ thường trao đổi, bày tỏ ý kiến với cha mẹ và người lớn trong gia đình 81 Bảng 3.7 Hình thức trẻ được tiếp nhận thông tin có liên quan đến bản thân 82 Bảng 3.8 Mức độ tham gia ý kiến của trẻ vào 4 nhóm vấn đề có liên quan đến bản thân 85 Bảng 4.1 Mối liên hệ giữa độ tuổi và mức độ tham gia của trẻ em vào các quyết định liên quan đến trẻ trong gia đình 104 Bảng 4.2 Sự tham gia trao đổi, bày tỏ ý kiến của trẻ em vào các nhóm vấn đề liên quan chia theo độ tuổi 105 Bảng 4.3 Mối liên hệ giữa giới tính và mức độ quyết định của trẻ em vào các vấn đề liên quan đến trẻ trong gia đình 108 Bảng 4.4 Mối liên hệ giữa đặc điểm tính cách và mức độ tham gia của trẻ em vào các quyết định liên quan đến trẻ trong gia đình 110 Bảng 4.5 Mối liên hệ giữa số thế hệ trong gia đình và việc quyết định các vấn đề liên quan đến trẻ trong gia đình 113 Bảng 4.6 Mối liên hệ giữa số con trong gia đình và mức độ tham gia của trẻ em vào các quyết định liên quan đến trẻ trong gia đình 114 Bảng 4.7 Mối liên hệ giữa thu nhập của gia đình và mức độ cha mẹ tạo điều kiện để trẻ em tham gia vào các vấn đề liên quan đến trẻ trong gia đình 116 Bảng 4.8 Ý kiến của trẻ em về những yếu tố khuyến khích sự tham gia của trẻ vào các quyết định liên quan đến trẻ trong gia đình 121 Bảng 4.9 Hiểu biết của trẻ em và cha mẹ về nội dung quyền tham gia của trẻ em 125 Bảng 4.10 Mối liên hệ giữa mức độ tiếp cận quyền tham gia của trẻ em và việc trẻ em quyết định các vấn đề liên quan đến bản thân 127 Bảng 4.11 Ý kiến của trẻ em về những nguyên nhân khiến cho ý kiến của các em không được cha mẹ và người lớn trong gia đình chấp nhận 132 Bảng 4.12 Mối liên hệ giữa nhận thức về vai trò và năng lực tham gia của trẻ em với mức

độ tham gia của trẻ em 133 Bảng 4.13 Thái độ của cha mẹ và người lớn trong gia đình khi trẻ em tham gia bày tỏ ý kiến vào các vấn đề có liên quan 135 Bảng 4.14 Mối liên hệ giữa khu vực sinh sống và mức độ tham gia của trẻ em vào các quyết định liên quan đến trẻ trong gia đình 137

DANH MỤC BIỂU

Biểu 3.1 Những vấn đề liên quan mà trẻ được cha mẹ trao đổi, hỏi ý kiến 74

Biểu 3.2 Các vấn đề sinh hoạt hàng ngày trẻ được trao đổi, bày tỏ ý kiến với cha mẹ và người lớn trong gia đình 75

Biểu 3.3 Cách thức trẻ thường làm khi ý kiến trao đổi, bày tỏ của trẻ bị cha mẹ và người lớn trong gia đình bỏ qua 82

Biểu 3.4 Hình thức quyết định các vấn đề liên quan đến trẻ trong gia đình 83

Biểu 3.5 Mức độ tham gia ý kiến của trẻ về các vấn đề có liên quan đến bản thân 84

Biểu 3.6 Mức độ tiếp nhận thông tin của trẻ về các vấn đề có liên quan đến bản thân 86

Biểu 4.1 Cách thức trẻ thường làm khi ý kiến trao đổi, bày tỏ của mình bị cha mẹ và người lớn trong gia đình bỏ qua chia theo độ tuổi 106

Biểu 4.2 Mối liên hệ giữa giới tính và cách thức trẻ thường làm khi ý kiến trao đổi, bày tỏ của trẻ bị cha mẹ và người lớn trong gia đình bỏ qua 108

Biểu 4.3 Mối liên hệ giữa đặc điểm văn hóa gia đình và mức độ tham gia ý kiến, mức độ tiếp cận thông tin thường xuyên của trẻ em về các vấn đề liên quan đến bản thân 118

Biểu 4.4 Việc quyết định các vấn đề liên quan đến trẻ chia theo đặc điểm văn hóa gia đình 119

Biểu 4.5 Những điều khuyến khích và những điều cản trở trẻ em tham gia bày tỏ ý kiến về các vấn đề liên quan đến bản thân trong gia đình 120

Biểu 4.6 Việc tiếp cận Luật BVCS&GDTE Việt Nam và Công ước quốc tế về quyền trẻ em của trẻ em và cha mẹ 123

Biểu 4.7 Mối liên hệ giữa mức độ tiếp cận quyền tham gia của trẻ em và mức độ trẻ tham gia ý kiến, tiếp nhận thông tin về các vấn đề có liên quan đến bản thân 127

Biểu 4.8 Mối liên hệ giữa mức độ tiếp cận quyền tham gia của trẻ em và cách thức trẻ em thường làm khi ý kiến bày tỏ của trẻ bị cha mẹ và người lớn trong gia đình bỏ qua 128

Biểu 4.9 Ý kiến của cha mẹ và trẻ em về khả năng trẻ đưa ra quyết định về các vấn đề có liên quan trong gia đình 130

Biểu 4.10 Những người thường ủng hộ, khuyến khích trẻ bày tỏ ý kiến về các vấn đề có liên quan 135

DANH MỤC HỘP Hộp 4.1 Việc triển khai thực hiện quyền trẻ em tại Việt Nam còn thiếu cơ chế giám sát thực hiện quyền 99

Hộp 4.2 Ảnh hưởng của quan niệm truyền thống đối với sự tham gia của trẻ em trong gia đình 101

Hộp 4.3 Việc quyết định các vấn đề liên quan đến bản thân trẻ em theo lứa tuổi của trẻ 107 Hộp 4.4 Đặc điểm tâm lý, tính cách và sự tham gia của trẻ em trong gia đình 111

Hộp 4.5 Sự khác biệt giữa khu vực nội thành và ngoại thành trong việc thực hiện quyền tham gia của trẻ em 138

Hộp 4.6 Tình hình giáo dục, truyền thông về quyền tham gia của trẻ em trong nhà trường 140

Hộp 4.7 Tình hình tuyên truyền, giáo dục về quyền tham gia của trẻ em tại cộng đồng địa phương 141

MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

1.1 Trẻ em là những chủ nhân tương lai của đất nước bởi vậy sự phát triển

của trẻ em luôn là vấn đề được đặt lên hàng đầu trong chiến lược phát triển con người của mỗi quốc gia Để có những công dân tốt, đáp ứng được yêu cầu phát triển của đất nước, ngay từ nhỏ trẻ em phải được đảm bảo phát triển toàn diện và trong điều kiện tốt nhất Một cách đầy đủ, sự phát triển toàn diện của trẻ em không chỉ bao gồm việc trẻ được đảm bảo quan tâm chăm sóc, nuôi dưỡng và bảo vệ mà còn

cả việc trẻ được khẳng định bản thân, khẳng định vai trò chủ động, tích cực tham gia vào các vấn đề của chính mình

Công ước quốc tế về quyền trẻ em tại điều 12, 13, 14, 15, 17 cũng như Luật BVCSGDTE nước ta tại điều 20 qui định: trẻ em có quyền được tham gia, có quyền được biết những thông tin phù hợp với sự phát triển của bản thân, được bày tỏ ý kiến, nguyện vọng và tham gia vào các vấn đề liên quan đến các em không chỉ trong phạm vi gia đình, nhà trường mà cả ngoài xã hội Quy định pháp luật này phản ánh thực tại khách quan nhu cầu phát triển toàn diện của trẻ em trong thời kỳ mới Thực hiện quyền được tham gia của trẻ em giúp cho mối quan hệ giữa người lớn và trẻ

em trong gia đình, xã hội được bình đẳng, dân chủ, lành mạnh, tạo điều kiện để trẻ

em có vai trò chủ động, có tiếng nói và được lắng nghe

1.2 Gia đình Việt Nam chịu ảnh hưởng của nền văn hoá truyền thống với

nhiều giá trị quý báu được lưu truyền qua nhiều thế hệ Trong những giá trị đó, giá trị đạo đức của người con trong gia đình thường được thể hiện và đề cao ở đức hiếu thuận: cha mẹ dạy bảo thì con cái nghe theo và sự tuân theo đó thường diễn ra một chiều, cứng nhắc từ trên xuống dưới theo tôn ti trật tự của các thành viên trong gia đình Trong mối quan hệ giữa trẻ em và người lớn ở gia đình, trẻ em thường bị coi

là "trẻ con" và việc trẻ em tham gia vào các công việc chung cũng như những việc

có liên quan đến chính các em còn xa lạ Người lớn thường coi nhẹ, bỏ qua ý kiến của trẻ em, áp đặt trẻ em tuân theo suy nghĩ và cách giải quyết của mình Trẻ em thụ động trước những quyết định của người lớn

Ở những giai đoạn khác nhau của lịch sử phát triển gia đình, các giá trị xã hội có sự thay đổi Trong điều kiện xã hội Việt Nam đang phát triển và hội nhập quốc tế, gia đình Việt Nam bên cạnh việc lưu giữ các giá trị văn hoá truyền thống còn tiếp nhận các giá trị văn hoá mới, trong đó có giá trị xác định quyền của trẻ em trong gia đình

Tuy nhiên, một giá trị mới như vậy không phải đi vào cuộc sống một cách dễ dàng và được chấp nhận ở mọi gia đình Khảo sát của Tổ chức cứu trợ trẻ em Thụy

Điển (Radda Barnen) năm 2006 tại Vĩnh Phúc cho thấy, so với các nhóm quyền

khác (quyền sống còn, quyền bảo vệ, quyền phát triển), nhóm quyền tham gia của trẻ em được trẻ em đánh giá đạt hiệu quả thấp hơn Mặc dù có 45,5% em được hỏi cho rằng ý kiến của trẻ em trong gia đình được cha mẹ lắng nghe và tôn trọng nhưng cũng có 50,3% nhận định tuy các em đã được cha mẹ hỏi ý kiến nhưng sự lắng nghe, tôn trọng ý kiến của các em từ phía cha mẹ còn hạn chế, một số em (1,5%) cho rằng tiếng nói của trẻ em trong gia đình chưa được người lớn lắng nghe

và tôn trọng

Thực tiễn cho thấy, không phải trong bất kỳ gia đình nào ý kiến của con cái cũng được cha mẹ lắng nghe, tôn trọng, không phải mối quan hệ ứng xử nào giữa trẻ em và cha mẹ trong gia đình cũng bình đẳng, dân chủ và không phải nhu cầu được tự khẳng định của trẻ em nào cũng được đáp ứng Và mặc dù đã được luật hoá trong đời sống xã hội nước ta, nhưng trên thực tế qui định tại điều 20 của Luật

BVCSGDTE về “Quyền tiếp cận thông tin, bày tỏ ý kiến và tham gia hoạt động xã

hội” của trẻ em vẫn chưa được thực hiện một cách đầy đủ, đặc biệt trong môi

trường gia đình

1.3 Mọi xã hội đều không ngừng vận động, biến đổi và biến đổi xã hội là

nguồn gốc dẫn tới những biến đổi văn hóa, trong đó có văn hóa gia đình Biến đổi văn hóa gia đình thể hiện trước hết ở sự biến đổi các giá trị, chuẩn mực văn hóa gia đình, từ đó dẫn tới biến đổi các khuôn mẫu ứng xử trong gia đình Sự tham gia của trẻ em vào các quyết định liên quan đến trẻ trong gia đình chính là sự biến đổi các giá trị xác lập quyền con người, quyền trẻ em trong gia đình, từ đó dẫn tới sự thay

đổi khuôn mẫu ứng xử giữa cha mẹ và con cái trong gia đình, cụ thể là thay đổi từ khuôn mẫu ứng xử theo tôn ti trật tự, một chiều cứng nhắc sang khuôn mẫu ứng xử qua lại hai chiều mang tính dân chủ, bình đẳng trong gia đình

Bên cạnh đó, sự tham gia của trẻ em vào các quyết định liên quan đến trẻ trong gia đình còn là sự biến đổi nhu cầu của con người từ bậc thấp lên bậc cao, từ nhu cầu bảo đảm sinh tồn, an ninh sang nhu cầu tự khẳng định, được tôn trọng Những nhu cầu cơ bản đảm bảo cho sự sinh tồn đã không còn là đòi hỏi cấp bách của mỗi cá nhân trong cuộc sống hiện đại ngày nay, mà thay thế vào đó là nhu cầu được tự khẳng định bản thân, tự thỏa mãn cái tôi của mình Nhu cầu này của trẻ nếu được đáp ứng thì sẽ giúp cho trẻ phát triển một cách tích cực, toàn diện và phù hợp với yêu cầu của thời đại

Gia đình Việt Nam đã và đang trong thời kỳ quá độ của sự biến đổi các giá trị, khuôn mẫu ứng xử trong gia đình cũng như trong giai đoạn chuyển đổi mạnh mẽ nhu cầu cơ bản của cá nhân sang nhu cầu được tự khẳng định mình Tuy vậy, thực tiễn đang đặt ra những bất cập của quá trình chuyển đổi theo quy luật chung này Điều này bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, cả ở cấp độ vĩ mô và cấp độ vi mô Việc nghiên cứu, tìm hiểu các yếu tố có ảnh hưởng đến sự tham gia của trẻ em vào các quyết định liên quan đến trẻ trong gia đình là cần thiết nhằm lý giải một cách khoa học và đưa ra cách hiểu đầy đủ, đúng đắn về bản chất của hiện thực trên

1.4 Đến nay, đã có nhiều nghiên cứu đánh giá về việc thực hiện quyền của

trẻ em, trong đó có quyền tham gia của trẻ em Do mức độ, phạm vi, tính chất và yêu cầu của các nghiên cứu đánh giá về quyền tham gia của trẻ em là khác nhau nên các kết quả nghiên cứu cũng được đưa ra ở nhiều khía cạnh khác nhau Nhìn chung các nghiên cứu đều đề cập đến việc đánh giá những thành tựu và hạn chế trong việc thực hiện quyền tham gia của trẻ em qua từng giai đoạn và qua cả ba môi trường: gia đình, nhà trường, cộng đồng xã hội Hướng nghiên cứu đi sâu vào việc thực hiện quyền tham gia của trẻ em trong gia đình, đặc biệt là nghiên cứu về bản chất quá trình tham gia của trẻ em vào các quyết định có liên quan tới trẻ trong gia đình còn thiếu hụt Trong khi đó sự tham gia của trẻ em trong gia đình là vấn đề đã và đang

được dư luận xã hội quan tâm và chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác nhau, cả từ yếu tố vĩ mô (bối cảnh kinh tế- xã hội, luật pháp, chính sách xã hội, ) và các yếu tố

vi mô (bản thân trẻ, gia đình, cộng đồng xã hội ) Các kết quả nghiên cứu đã có chưa phản ánh được sâu sắc thực trạng cũng như các yếu tố ảnh hưởng đến sự tham gia của trẻ em trong gia đình, chưa mang lại sự hiểu biết một cách đầy đủ và có hệ thống về sự tham gia của trẻ em trong gia đình

1.5 Hà Nội là thủ đô, đồng thời là trung tâm kinh tế, chính trị, văn hóa, xã

hội của cả nước Một mặt, Hà Nội có cấu trúc xã hội đô thị với tốc độ phát triển nhanh và hội nhập sâu rộng, mặt khác Hà Nội cũng là địa bàn từng được mở rộng địa giới, sát nhập với các khu vực có nét đặc thù của nông thôn Bởi vậy, Hà Nội có

sự đa dạng, khác biệt về vùng và đối tượng dân cư sinh sống, trong đó phải kể đến

sự khác biệt về trình độ phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội giữa khu vực nội thành và khu vực ngoại thành, khác biệt giữa các kiểu loại gia đình với các nét văn hóa đặc thù của khu vực sinh sống Việc nghiên cứu sự tham gia của trẻ em trong gia đình ở khu vực này là rất có ý nghĩa Hơn nữa, nghiên cứu sự tham gia của trẻ em ở những vùng phát triển như thủ đô có thể là căn cứ để đối chiếu việc triển khai thực hiện quyền tham gia của trẻ em so với những vùng kém phát triển hơn trong cả nước, đồng thời cũng phản ánh phần nào mức độ thực hiện quyền tham gia của trẻ em tại Việt Nam hiện nay

Với những lý do trên, việc lựa chọn đề tài nghiên cứu “Những yếu tố ảnh

hưởng tới sự tham gia của trẻ em vào các quyết định liên quan đến trẻ em trong gia đình” (Nghiên cứu trường hợp Hà Nội) là cần thiết Kết quả nghiên cứu của đề

tài sẽ làm sáng tỏ bản chất của một giá trị xã hội mới về sự tham gia của trẻ em vào các quyết định liên quan đến trẻ trong gia đình, đồng thời góp phần xác định những yếu tố chủ yếu ảnh hưởng tới sự hình thành một giá trị xã hội mới trong đời sống gia đình Việt Nam hiện đại

2 MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

2.1 Mục đích nghiên cứu

Luận án tìm hiểu những yếu tố ảnh hưởng đến sự tham gia của trẻ em vào

các quyết định liên quan đến trẻ trong gia đình, trên cơ sở đó đưa ra một số gợi ý về chính sách nhằm góp phần thúc đẩy thực hiện quyền tham gia của trẻ em trong gia

đình thời gian tới

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Xây dựng cơ sở lý luận nghiên cứu của đề tài

- Điều tra những yếu tố ảnh hưởng đến sự tham gia của trẻ em vào các quyết định liên quan đến trẻ trong gia đình

- Mô tả thực trạng sự tham gia của trẻ em vào các quyết định liên quan đến trẻ trong gia đình tại địa bàn nghiên cứu

- Chỉ ra các yếu tố ảnh hưởng đến sự tham gia của trẻ em vào các quyết định liên quan đến trẻ trong gia đình

- Nhận định một số vấn đề đặt ra và đưa ra một số gợi ý chính sách nhằm góp phần thúc đẩy thực hiện quyền tham gia của trẻ em trong gia đình

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Những yếu tố ảnh hưởng đến sự tham gia của trẻ em vào các quyết định liên quan tới trẻ trong gia đình

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Trong khuôn khổ, điều kiện có hạn, luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu như sau:

3.2.1 Phạm vi nội dung nghiên cứu:

Nghiên cứu sự tham gia của trẻ em trên các khía cạnh: các vấn đề trẻ được tham gia quyết định; hình thức trẻ được tham gia; mức độ trẻ được tham gia

Về các vấn đề trẻ được tham gia, luận án tập trung tìm hiểu sự tham gia của trẻ vào một số vấn đề liên quan đến sự phát triển của các em bao gồm: vấn đề sinh hoạt hàng ngày trong gia đình; vấn đề học tập; vấn đề vui chơi giải trí; vấn đề quan

hệ bạn bè, quan hệ xã hội

Về hình thức trẻ được tham gia, luận án tập trung tìm hiểu việc trẻ được tham gia quyết định các vấn đề liên quan đến bản thân theo hướng trẻ quyết định những vấn đề mà các em hoàn toàn có khả năng tự quyết định (như lựa chọn phương pháp học tập, học thêm các môn văn hóa, chế độ ăn uống, sinh hoạt hàng

ngày, trang phục ở nhà, trang phục đi học, hình thức vui chơi giải trí,…) chứ không bao gồm những vấn đề vượt quá khả năng tự quyết định của trẻ, hay những vấn đề buộc phải có sự định hướng, tư vấn, hỗ trợ của cha mẹ (chẳng hạn như vấn đề nghỉ học, bỏ học; mua sắm những vật dụng đắt tiền;…)

3.2.2 Phạm vi khách thể nghiên cứu:

Khách thể nghiên cứu của luận án gồm:

- Trẻ em (dưới 18 tuổi) đang đi học và đang sinh sống cùng gia đình

Luận án sử dụng khái niệm trẻ em theo định nghĩa của Công ước quốc tế về quyền trẻ em, tức là: Trẻ em là những công dân dưới 18 tuổi

Trong luận án, trẻ em được khảo sát có giới hạn tuổi từ 11- 17 (tương đương với trình độ học vấn THCS và THPT) và đang sinh sống cùng gia đình Sở dĩ lựa chọn trẻ

em trong độ tuổi 11- 17 là vì lứa tuổi này các em đã có nhận thức rõ ràng hơn so với các lứa tuổi trước đó Hơn nữa, tâm lý lứa tuổi vị thành niên của các em là luôn muốn

tự khẳng định bản thân mình, luôn muốn được làm những điều mình thích và cho là đúng, do đó ý thức về sự tham gia vào các vấn đề có liên quan đến bản thân là rất lớn

và rõ nét Đồng thời, trẻ em được khảo sát cũng là những em còn đang đi học

- Cha mẹ có con là trẻ em 11-17 tuổi và đang đi học

3.2.3 Phạm vi thời gian nghiên cứu:

Luận án tiến hành thu thập thông tin trong 2 thời điểm:

- Thời điểm 1: thu thập thông tin định lượng vào tháng 4, tháng 5 năm 2013

- Thời điểm 2: bổ sung thông tin định tính vào tháng 3, tháng 4 năm 2014

3.2.4 Phạm vi không gian nghiên cứu:

Luận án tiến hành khảo sát thực địa tại 2 địa bàn thuộc thành phố Hà Nội: 1 quận nội thành đặc trưng cho khu vực đô thị và 1 huyện ngoại thành đặc trưng cho khu vực nông thôn Cụ thể:

- Quận nội thành: quận Hai Bà Trưng

- Huyện ngoại thành: huyện Phú Xuyên (thuộc tỉnh Hà Tây cũ)

Sở dĩ chọn hai địa bàn này là vì đây là hai khu vực chịu sự ảnh hưởng khác nhau của quá trình hội nhập Hai Bà Trưng là quận có tốc độ phát triển về kinh tế, văn hóa, xã hội khá nhanh của thủ đô và có quá trình giao lưu, hội nhập quốc tế diễn

ra mạnh mẽ thời gian qua Trong khi đó, Phú Xuyên trước đây là một huyện thuộc tỉnh Hà Tây cũ, được sát nhập vào Hà Nội từ ngày 1/8/2008 Đây là huyện ngoại

thành thuần nông, vốn chịu ảnh hưởng của các giá trị gia đình, giá trị xã hội truyền thống Những năm gần đây, huyện Phú Xuyên đang có sự chuyển dịch cơ cấu ngành nghề từ nông nghiệp là chủ yếu sang tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ, bởi vậy đây là khu vực đang dần chịu ảnh hưởng của quá trình đô thị hóa, quá trình hội nhập Chính vì thế, việc nghiên cứu sự tham gia của trẻ em trong gia đình ở hai khu vực này là rất có ý nghĩa

4 PHƯƠNG PHÁP LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

4.1 Phương pháp luận

Luận án sử dụng phương pháp luận Mác xít làm cơ sở phương pháp luận cho việc nghiên cứu Cụ thể là những lý luận và phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật lịch sử

và chủ nghĩa duy vật biện chứng là cơ sở phương pháp luận cho đề tài nghiên cứu

Quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng là xem xét và giải thích các quá trình, các hiện tượng của đời sống xã hội trong mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau,

có tính chất quy luật giữa chúng Điều đó có nghĩa nghiên cứu sự tham gia của trẻ

em vào các quyết định liên quan đến trẻ trong gia đình phải được xem xét trong mối quan hệ với các yếu tố khác như bối cảnh kinh tế - xã hội; đặc điểm văn hoá, phong tục tập quán của đất nước và của địa phương nơi trẻ em sinh sống; hoàn cảnh, môi trường sống của gia đình trẻ,…

Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật lịch sử: cần phải nhận thức, giải quyết các hiện tượng xã hội trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể Vì thế tìm hiểu sự tham gia của trẻ em vào các quyết định liên quan đến trẻ trong gia đình cần phải được nghiên cứu trong khoảng thời gian và không gian nhất định, từ đó có thể đưa ra được những gợi ý về giải pháp, chính sách kịp thời, phù hợp

4.2 Câu hỏi nghiên cứu

- Trẻ em ở Hà Nội hiện nay được tham gia vào các quyết định liên quan đến trẻ trong gia đình như thế nào?

- Sự tham gia của trẻ em vào các quyết định liên quan đến trẻ trong gia đình

bị ảnh hưởng bởi các yếu tố vĩ mô và các yếu tố vi mô nào?

4.3 Giả thuyết nghiên cứu

- Trẻ em ở Hà Nội hiện nay đã được tham gia vào các quyết định liên quan đến trẻ trong gia đình, tuy nhiên sự tham gia của trẻ chỉ chủ yếu ở khía cạnh tham gia ý kiến và tiếp cận thông tin về những vấn đề có liên quan, sự tham gia ở mức

cao là quyết định những vấn đề có liên quan thấp

- Sự tham gia của trẻ em vào các quyết định liên quan đến trẻ trong gia đình

bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác nhau, trong đó có các yếu tố vĩ mô như: sự biến đổi kinh tế- xã hội của đất nước; luật pháp, chính sách trong nước và quốc tế liên quan đến quyền tham gia của trẻ em; đặc điểm văn hóa, phong tục tập quán truyền thống của đất nước; và các yếu tố vi mô như: đặc điểm của bản thân trẻ; đặc điểm của gia đình trẻ; nhận thức, thái độ của cha mẹ và trẻ em về quyền và khả năng tham gia của trẻ em; môi trường cộng đồng xã hội nơi trẻ em sinh sống; công tác giáo dục, truyền thông về quyền tham gia của trẻ em tại địa phương

4.4 Khung phân tích

Luận án phân tích mối quan hệ tác động qua lại của nhóm yếu tố vĩ mô và nhóm yếu tố vi mô (biến số độc lập) đến nội dung, hình thức, mức độ tham gia của trẻ em vào các quyết định liên quan đến trẻ trong gia đình (biến phụ thuộc) Các

mối quan hệ này sẽ được thể hiện trên sơ đồ khung phân tích

4.4.1 Các biến số phụ thuộc

 Nội dung các vấn đề trẻ được tham gia

 Hình thức trẻ được tham gia

 Mức độ trẻ được tham gia

4.4.2 Các biến số độc lập

 Sự biến đổi kinh tế - xã hội của đất nước

 Hệ thống Luật pháp quốc tế và trong nước liên quan đến quyền tham gia của trẻ em

 Đặc điểm văn hóa, phong tục, tập quán của đất nước

 Đặc điểm của bản thân trẻ em (giới, tuổi, tâm lý, tính cách)

 Đặc điểm, hoàn cảnh, môi trường gia đình của trẻ em

 Nhận thức, thái độ của trẻ em và gia đình về quyền và khả năng tham gia của trẻ em

 Đặc điểm môi trường cộng đồng xã hội nơi trẻ em sinh sống

 Công tác giáo dục, truyền thông nâng cao nhận thức về quyền tham gia của trẻ em tại địa phương

4.4.3 Các biến số can thiệp

 Bối cảnh kinh tế- xã hội

 Hệ thống pháp luật trong nước (Luật pháp, chính sách kinh tế, xã hội; Luật pháp, chính sách BVCSGDTE) và luật quốc tế (Công ước quốc tế về quyền trẻ em)

 Đặc điểm bản thân trẻ (tuổi, giới tính, tâm lý, tính cách)

 Nhận thức, thái độ của trẻ em và gia đình về quyền và khả năng tham gia của trẻ

SỰ THAM GIA CỦA TRẺ EM VÀO CÁC QUYẾT ĐỊNH LIÊN QUAN ĐẾN TRẺ TRONG GIA ĐÌNH

 Nội dung các vấn đề trẻ được tham gia

 Mức độ tham gia

 Hình thức tham gia

 Công tác giáo dục, truyền thông nâng cao nhận thức về quyền tham gia của trẻ em

Việc phân tích sự tham gia của trẻ em vào các quyết định liên quan đến trẻ trong gia đình được xem xét trong mối quan hệ với bối cảnh kinh tế, xã hội trong nước cũng như hệ thống luật pháp của Việt Nam và của quốc tế liên quan đến lĩnh vực bảo vệ, chăm sóc, giáo dục trẻ em Vì vậy, các yếu tố liên quan đến bối cảnh, sự biến đổi kinh tế- xã hội và các yếu tố liên quan đến việc triển khai hệ thống pháp luật bảo vệ, chăm sóc, giáo dục trẻ em tại cộng đồng địa phương sẽ được phân tích như là những yếu tố can thiệp đồng thời là yếu tố có tác động đến sự tham gia của trẻ em

4.5 Phương pháp nghiên cứu

4.5.1 Phương pháp phân tích thông tin, tư liệu

Luận án được thực hiện dựa trên những số liệu, tư liệu sẵn có liên quan đến

đề tài nghiên cứu Các số liệu, tư liệu này được thu thập từ nhiều nguồn khác nhau như: các đề tài nghiên cứu đã được công bố; các bài viết tham luận, hội thảo khoa học; các loại sách, báo, tạp chí có liên quan; thông tin từ mạng internet

Bên cạnh đó, luận án còn sử dụng một số tư liệu báo cáo về điều kiện kinh tế- xã hội, về công tác BVCSTE tại các địa bàn khảo sát của đề tài nghiên cứu

4.5.2 Phương pháp điều tra xã hội học

4.5.2.1 Phương pháp chọn mẫu thu thập thông tin:

Luận án tiến hành chọn mẫu theo phương pháp:

- Chọn mẫu ngẫu nhiên đơn giản

- Chọn mẫu kép: mẫu trẻ em và mẫu cha mẹ trẻ em (đại diện cho gia đình)

1 trường THCS x 2 địa bàn quận, huyện = 2 trường THCS

1 trường THPT x 2 địa bàn quận, huyện = 2 trường THPT

- Mỗi trường THCS đã được chọn, lựa chọn ngẫu nhiên 4 lớp đại diện cho 4 khối: khối lớp 6, khối lớp 7, khối lớp 8, khối lớp 9

Mỗi trường THPT đã được chọn, lựa chọn ngẫu nhiên 3 lớp đại diện cho 3 khối: khối lớp 10, khối lớp 11, khối lớp 12 Như vậy có:

14 lớp x 20 em/lớp = 280 em

 Nhóm cha mẹ trẻ em:

Mỗi lớp được lựa chọn sẽ chọn 10 cha hoặc mẹ của trẻ em (trẻ em là những người đã tham gia mẫu nghiên cứu)

Như vậy, tổng số cha mẹ trẻ em tham gia khảo sát có:

14 lớp x 10 người cha hoặc mẹ/lớp = 140 người

4.5.2.2 Phương pháp điều tra định lượng:

Luận án tiến hành thu thập thông tin định lượng thông qua việc khảo sát

bằng phiếu hỏi đối với 420 người, trong đó 280 người là trẻ em 11-17 tuổi; 140

người là cha hoặc mẹ của trẻ em 11-17 tuổi nhằm thu thập thông tin định lượng

theo yêu cầu và mục đích của đề tài Cơ cấu mẫu cụ thể như sau:

Nhóm trẻ em:

 Địa bàn:

- Quận Hai Bà Trưng: 140 người (50,0%)

- Huyện Phú Xuyên: 140 người (50,0%)

- Gia đình 3 thế hệ trở lên: 131 người (46,8%)

 Số anh chị em trong gia đình (tính cả bản thân):

- 1 người: 19 người (6,8%)

- 2 người: 150 người (53,6%)

- 3 người trở lên: 111 người (39,6%)

Nhóm cha mẹ của trẻ em:

 Địa bàn:

- Quận Hai Bà Trưng: 70 người (50,0%)

- Huyện Phú Xuyên: 70 người (50,0%)

 Giới tính:

- Nam: 61 người (43,6%)

- Nữ: 79 người (56,4%)

 Tuổi:

 Nghề nghiệp:

 Số con:

- 1 con: 7 người (5,0%)

- 2 con: 100 người (71,4%)

- 3 con trở lên: 33 người (23,6%)

4.5.2.3 Phương pháp điều tra định tính:

Luận án tiến hành phỏng vấn sâu 20 trường hợp, trong đó 10 trường hợp là trẻ em 11- 17 tuổi, 10 trường hợp là cha hoặc mẹ trẻ em 11-17 tuổi tại quận Hai Bà Trưng và huyện Phú Xuyên nhằm thu thập thông tin định tính cho đề tài

4.5.2.4 Phương pháp thống kê xã hội học

Chương trình thống kê SPSS được sử dụng để xử lý thông tin định lượng thu

được

5 NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN

Trong bối cảnh nước ta đang trong quá trình hội nhập quốc tế dẫn tới sự biến đổi kinh tế, văn hóa, xã hội với tốc độ nhanh và mạnh mẽ như hiện nay thì việc phát hiện những thuận lợi và khó khăn của trẻ em trong quá trình thực hiện quyền tham gia trong gia đình là cần thiết, từ đó cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn cho các nhà hoạch định chính sách trong quá trình triển khai thực hiện quyền tham gia của trẻ

em tại Việt Nam Trong nhiều công trình nghiên cứu về việc thực hiện quyền tham gia của trẻ em ở nước ta, những nghiên cứu riêng biệt về việc thực hiện quyền tham gia của trẻ em trong môi trường gia đình vẫn còn ít được thực hiện, đặc biệt vấn đề

mà luận án lựa chọn là nghiên cứu những yếu tố ảnh hưởng đến sự tham gia của trẻ

em vào các quyết định liên quan đến trẻ trong gia đình là mới mẻ, các đề tài nghiên cứu chuyên sâu về vấn đề này đến nay còn thiếu hụt Có thể nói, đề tài luận án là một trong những công trình xã hội học thực nghiệm đầu tiên nghiên cứu có hệ thống những yếu tố ảnh hưởng đến sự tham gia của trẻ em trong gia đình trong bối cảnh hội nhập hiện nay

6 Ý NGHĨA LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA LUẬN ÁN

6.1 Ý nghĩa lý luận

- Đề tài góp phần hoàn thiện hiểu biết về quyền tham gia của trẻ em và khái niệm về sự tham gia của trẻ em vào các quyết định liên quan đến trẻ trong gia đình

- Đề tài cũng góp phần kiểm chứng và bổ sung cho lý thuyết hiện đại hóa và

lý thuyết xã hội hóa trong việc vận dụng vào thực tiễn Việt Nam, cụ thể hơn là xem xét tính phổ biến, tính đúng đắn và phù hợp của các lý thuyết này trong bối cảnh Việt Nam hiện nay

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Từ kết quả nghiên cứu thực tiễn, đề tài góp phần:

- Khẳng định vai trò và ý nghĩa sự tham gia của trẻ em trong gia đình nói riêng và trong cộng đồng xã hội nói chung

- Nâng cao nhận thức luận về biến đổi xã hội, xã hội hóa và lý luận về nhu cầu, góp phần vào sự phát triển chuyên ngành xã hội học gia đình

- Cung cấp thêm tư liệu thực tiễn cho việc nghiên cứu về sự tham gia của trẻ em trong gia đình, bổ sung vào khoảng trống của các nghiên cứu trước đây về vấn đề này

- Cung cấp thêm cơ sở thực tiễn cho các nhà quản lý, các nhà hoạch định và thực thi chính sách về việc thực hiện quyền tham gia của trẻ em tại địa phương, làm căn cứ đưa ra những biện pháp có hiệu quả góp phần hạn chế những rào cản và tăng cường những yếu tố thúc đẩy sự tham gia của trẻ em nói chung và sự tham gia của trẻ em vào các quyết định liên quan đến trẻ trong gia đình nói riêng

7 CƠ CẤU CỦA LUẬN ÁN

Ngoài các phần mở đầu, phần kết luận và gợi ý chính sách, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung chính của luận án được chia thành 4 chương:

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến sự tham gia của trẻ em vào các quyết định liên quan đến trẻ em trong gia đình

Chương 2 Cơ sở lý luận của đề tài nghiên cứu

Chương 3 Thực trạng sự tham gia của trẻ em vào các quyết định liên quan đến trẻ trong gia đình

Chương 4 Một số yếu tố ảnh hưởng đến sự tham gia của trẻ em vào các quyết định liên quan đến trẻ trong gia đình

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ THAM GIA CỦA TRẺ EM VÀO CÁC QUYẾT

ĐỊNH LIÊN QUAN ĐẾN TRẺ EM TRONG GIA ĐÌNH

1.1 Các nghiên cứu trên thế giới:

Đã có nhiều tài liệu nghiên cứu quốc tế đề cập đến các khía cạnh khác nhau

về sự tham gia nói chung và sự tham gia của trẻ em nói riêng Nhìn chung, những nội dung được đề cập tới trong các tài liệu này tập trung ở các khía cạnh sau:

1.1.1 Cách hiểu về sự tham gia của trẻ em

Sự tham gia là một vấn đề then chốt kể từ giữa những năm 1970 cùng với quá trình dân chủ hóa ở các xã hội phương Tây Mặc dù sự tham gia là chủ đề trung tâm của lĩnh vực chính trị, nhưng nó nhanh chóng lan sang các lĩnh vực khác của xã hội, thậm chí tới cả phạm vi gia đình (Richter R Zartler U., 2011, trích dẫn từ Alderson and Morrow, 2004; Hill, Davis, Alan and Prout, 2004; Percy-Smith and Nigel, 2010; Powell and Smith, 2009) Cho đến nay, sự tham gia của trẻ em là vấn

đề còn nhiều mới mẻ Trong hơn hai thập kỷ trở lại đây khái niệm này về cơ bản đã

có sự thay đổi rõ rệt theo hướng trẻ em được nhìn nhận như là những cá nhân tham gia trong đời sống chính trị, xã hội (Fitzgerald, RM., 2009, trích dẫn từ Cairns, 2006; Daly, 2004; Prout & James, 1997; Smart et al., 2001; Smith, 2002; Taylor, 2006)

Về mặt lịch sử, trước đây trẻ em ở các xã hội phương Tây được xem như là

“những đối tượng của sự quan tâm hơn là những cá nhân có tiếng nói” (Prout and Hallett, 2003: 1) Trái với quan điểm này, ngày nay trẻ em đang ngày càng được coi như là những tác nhân xã hội có quyền riêng của họ, và dần dần, trẻ em được coi như là những cá nhân cần được lắng nghe và quan tâm, những cá nhân có đóng góp đáng kể cho đời sống chính trị, xã hội và có khả năng tạo dựng cuộc sống hàng ngày của chính mình (Richter R Zartler U., 2011, trích dẫn từ Alderson and Morrow, 2004; James and Prout, 1997; James, Jenks and Prout, 1998; Qvortrup, Bardy, Sgritta and Wintersberger, 1999; Smart, Neale and Wade, 2001)

Christensen và Prout (2005: 42) mô tả bản chất và ý nghĩa sự tham gia của trẻ em là nhằm thúc đẩy sự thay đổi cơ bản trong suy nghĩ về thực tế và năng lực tham gia của trẻ em vào đời sống chính trị, xã hội Sự tham gia của trẻ em ngày càng chiếm vị trí quan trọng trong đời sống chính trị, xã hội, bao gồm cả việc trẻ ra quyết định có ảnh hưởng đến các em (Fitzgerald, RM., 2009 trích dẫn từ Davis & Hill, 2006; Moss, Clark & Kjørholt, 2004) Như Kjørholt (2001) đã nhận định:

Trong 15 năm trở lại đây, việc nhấn mạnh trẻ em là những tác nhân chính

trị, xã hội nắm giữ quyền đặc biệt trong quá trình ra quyết định ở các mức

độ khác nhau là khá mạnh mẽ Khái niệm trẻ em là những cá nhân độc lập

có quyền dân chủ thể hiện một cách nhìn mới về chất về thời thơ ấu (tr 68)

Phần lớn các nghiên cứu quốc tế thuộc lĩnh vực khoa học xã hội và luật học đều khẳng định: sự tham gia của trẻ em là một khái niệm gây tranh cãi (Fitzgerald, RM., 2009, trích dẫn từ Lister, 1997: 14) và nó được xem xét, cân nhắc ở mọi cấp độ: từ ý nghĩa, tầm quan trọng, lợi ích và việc ứng dụng nó vào đời sống chính trị,

xã hội cho tới những nội hàm sâu xa của thuật ngữ này dành cho trẻ em (Fitzgerald, RM., 2009, trích dẫn từ Crimmens & West, 2004; Davis, 2007; Hill và các cộng sự, 2004; Lister, 1997; Lister, Smith, Middleton & Cox, 2003) Thêm vào đó, một

số tác giả còn cho rằng đây là một khái niệm gắn liền với tính đặc thù của khu vực, theo đó sự tham gia của trẻ em trên thực tế là khác nhau ở các vùng khác nhau, và

do vậy ý nghĩa cũng như cách hiểu về sự tham gia của trẻ em là khác nhau tùy theo bối cảnh khác nhau (Fitzgerald, RM., 2009, trích dẫn từ Lister, 2008b) Nhìn chung, khái niệm sự tham gia mang tính đa chiều và khi áp dụng với trẻ em, ý nghĩa của sự tham gia nhất thiết phải gắn liền với ý nghĩa về mặt văn hóa, xã hội của đất nước hoặc bối cảnh quốc tế thời kỳ thơ ấu của trẻ em (Fitzgerald, RM., 2009, trích dẫn từ Morrow, 1999) Như Smith (2002) cho rằng sự tham gia, theo nghĩa chung nhất, là

sự gia nhập vào các hoạt động, có nhiều cấp độ của sự tham gia và các cấp độ này

bị ảnh hưởng bởi vai trò, sự kỳ vọng và các mối quan hệ trong xã hội ở một thời điểm cụ thể

Về nội hàm khái niệm "sự tham gia của trẻ em", các nhà nghiên cứu về quyền trẻ em đã đưa ra các cách hiểu về sự tham gia của trẻ em dưới đây

Beers H (2002) định nghĩa: Sự tham gia của trẻ em là một quá trình mà ở đó trẻ thể hiện tốt nhất khả năng của mình qua cách thể hiện ý kiến, quan điểm và giải quyết vấn đề phù hợp với độ tuổi và mức độ phát triển tâm sinh lý của trẻ em Một

số tác giả khác cũng đưa ra cách hiểu tương tự khi cho rằng sự tham gia của trẻ em

là một quá trình mà trẻ bộc lộ và tham gia tích cực vào việc ra quyết định ở các cấp

độ khác nhau về các vấn đề trẻ quan tâm (Davis & Hill, 2006 ; Lansdown, G

2006, 2011) Như Lansdown (2006) định nghĩa:

Cách hiểu sự tham gia là gì khá rộng lớn và đa dạng nhưng nếu hiểu một

cách ý nghĩa nhất thì cần phải đề cập đến quá trình bộc lộ và tham gia tích

cực vào việc ra quyết định ở các mức độ khác nhau của trẻ vào các vấn đề

có liên quan đến trẻ (tr 139)

Các tác giả đi theo cách hiểu trên cho rằng việc tham gia vào các quyết định này bao gồm cả các quyết định mang tính tập thể (ví dụ như tham gia bầu cử, quốc hội, trường học, hội đồng nhân dân,…) và các quyết định mang tính cá nhân (ví dụ như có tiếng nói trong Luật Gia đình, các vấn đề về bảo vệ và chăm sóc trẻ em, các mối quan hệ gia đình,…) (Davis & Hill, 2006)

Ở khía cạnh khác, sự tham gia được hiểu là việc tạo ảnh hưởng đến những người có quyền ra quyết định và đạt được sự thay đổi (Theis J, 2006; Jaun, 2001; Richter R, Zartler U., 2011) Từ đó các tác giả theo quan điểm này cho rằng sự tham gia của trẻ em là việc mọi trẻ em tự nguyện tham gia trên cơ sở những thông tin có được vào tất cả các vấn đề liên quan đến các em, cho dù một cách trực tiếp hay gián tiếp Nghĩa là để có được sự tham gia có ý nghĩa thì trẻ em phải được cung cấp thông tin đầy đủ, được tham gia cùng những người có quyền quyết định để thay đổi những vấn đề có liên quan đến bản thân Sự tham gia của trẻ em là một giá trị xuyên suốt mọi chương trình và diễn ra ở mọi nơi - từ gia đình đến chính quyền, từ cấp địa phương đến cấp quốc gia

Gần đây khái niệm này được phát triển hơn nữa theo hướng sự tham gia được coi là điều kiện tiên quyết của nền dân chủ toàn diện Theo Cairns (2006), sự tham gia của trẻ em là “quyền cơ bản của công dân, là phương tiện mà nhờ đó dân chủ được xây dựng và là nguyên tắc “nền tảng” của các xã hội dân chủ tự do tiền công

nghiệp” (tr 219) Trước đó, Hart, Roger A (1992) cũng có quan điểm tương tự khi cho rằng sự tham gia là một quá trình chia sẻ các quyết định có ảnh hưởng đến cuộc sống của con người và cuộc sống của cộng đồng, đồng thời mô tả nó như là

“phương tiện nhờ đó dân chủ được xây dựng và đó là chuẩn mực dựa vào đó dân chủ có thể được đo lường" (tr 5)

Lansdown, G (2011) cho rằng sự tham gia đòi hỏi phải có sự chia sẻ thông tin và trao đổi giữa trẻ em và người lớn dựa trên sự tôn trọng lẫn nhau, cũng như đòi hỏi phải xem xét đầy đủ các quan điểm của trẻ tính đến độ tuổi và sự trưởng thành của trẻ Tác giả này cho rằng trẻ em có thể hình thành và bày tỏ quan điểm từ tuổi sớm nhất, tuy nhiên sự tham gia của trẻ em vào các quyết định có liên quan sẽ tăng lên theo tuổi tác và khả năng phát triển của trẻ Sự tham gia của trẻ nhỏ sẽ bị giới hạn khá nhiều bởi môi trường có liên quan trực tiếp đến trẻ là gia đình, cơ sở chăm sóc và cộng đồng địa phương nơi trẻ sinh sống Khi trẻ lớn lên, năng lực và sự hiểu biết của các em được mở rộng và phát triển, trẻ có quyền được tham gia vào các vấn

đề có ảnh hưởng đến bản thân từ cấp độ gia đình cho đến cấp độ quốc tế (Fitzgerald, RM., 2009, trích dẫn từ Lansdown, G 2011: 3) Cùng quan điểm này, các nhà khoa học khác cũng cho rằng sự tham gia có nghĩa là đảm bảo tiếng nói của trẻ em phải được lắng nghe Sự tham gia của trẻ em trên thực tiễn cần tập trung vào việc tạo ra các cơ hội trao đổi giữa trẻ em và người ra quyết định (ESRC Seminar Series Participants, 2004: 103)

Nhiều tài liệu đã chỉ ra sự khác biệt giữa các yếu tố của sự tham gia vào việc

ra quyết định, các yếu tố này bao gồm mức độ tham gia, nội dung tham gia, tính chất tham gia, tần suất tham gia và quá trình tham gia của trẻ (Fitzgerald, RM.,

2009, trích dẫn từ Cashmore, 2002; Daly, 2004; Kirby, Lanyon, Cronin & Sinclair, 2003; Lansdown, 1995; Neale, 2004; Thomas, 2007) Đáng lưu ý, Hill và các cộng

sự (2004 : 83) đã phân biệt "việc hỏi ý kiến" và "sự tham gia" Các tác giả này cho rằng "việc hỏi ý kiến" là việc tìm kiếm ý kiến, quan điểm của trẻ, còn "sự tham gia"

là việc trẻ gia nhập trực tiếp vào việc ra quyết định Sinclair (2004) cũng đồng tình với quan điểm này và cho rằng "việc hỏi ý kiến" nên được đặt đối lập với các hình

thức khác nhau của sự tham gia và điều này cho thấy trẻ em có thể đưa ra quan điểm của mình một cách chính đáng và hợp pháp theo hướng trẻ sẽ được lắng nghe

và được tôn trọng Roche (1999) còn làm rõ hơn sự khác biệt giữa "việc hỏi ý kiến"

và "sự tham gia" khi nhận xét rằng mục đích của "việc hỏi ý kiến" thường là nhằm thuyết phục trẻ em về tính đúng đắn hoặc tính chắc chắn của một kết quả nào đó hơn là việc nhất thiết phải đưa ra ý kiến Lúc này, "sự tham gia" không chỉ là "việc hỏi ý kiến" và cũng không chỉ đơn giản là "việc can dự"

Một số nghiên cứu cũng đã phân biệt giữa sự tham gia trực tiếp và sự tham gia gián tiếp Sự tham gia gián tiếp đề cập tới các cơ quan có liên quan ủng hộ quyền và lợi ích của trẻ em; sự tham gia trực tiếp là việc trẻ em thực hiện quyền và lợi ích của mình một cách trực tiếp (Richter R, Zartler U., 2011, trích dẫn từ Schleuninger, 1999)

Có thể nói, các khái niệm về sự tham gia của trẻ em như trên cho thấy trẻ em

là “những thành viên có giá trị trong đời sống xã hội” (Fitzgerald, RM., 2009) Lịch

sử phát triển khái niệm này phản ánh quá trình thay đổi nhận thức, cách nhìn nhận

về vai trò, năng lực của trẻ em trong đời sống chính trị, xã hội từ đó dẫn tới cách hiểu và những yêu cầu đối với sự tham gia của trẻ em Đến nay khái niệm này vẫn còn được tranh luận với nhiều quan điểm được đưa ra, song các nhà nghiên cứu đều khẳng định cách hiểu của nó luôn gắn liền với bối cảnh chính trị, văn hóa, xã hội nơi mà nó tồn tại

1.1.2 Về mức độ tham gia của trẻ em

Các tác giả nghiên cứu về sự tham gia của trẻ em đã có nhiều nỗ lực trong việc mô tả các mức độ khác nhau của sự tham gia theo một hệ thống bằng cách đưa

ra các mô hình về sự tham gia

Đầu tiên là mô hình thang bậc tham gia (The ladder of participation) mà xuất phát điểm là mô hình 8 bậc thang tham gia của công dân của Arnstein, S (1969), tiếp đến là mô hình 8 bậc thang tham gia của trẻ em của Hart’s (1992) và mô hình 5 cấp độ tham gia của Shier (2001) Dựa trên mô hình 8 bậc thang tham gia của Arnstein, các học giả đã đưa ra các thang bậc ứng với mức độ tham gia của trẻ em

xếp theo chiều từ mức thấp đến mức cao, từ không tham gia cho đến tham gia đầy

đủ Chẳng hạn, mô hình thang bậc tham gia của Hart’s (1992) với 8 bậc từ: (1) trẻ được vận động, lôi kéo tham gia; (2) trẻ tham gia như là vật trang trí; (3) trẻ có sự tham gia về mặt hình thức, tham gia chiếu lệ; (4) trẻ được giao nhiệm vụ và được thông báo; (5) trẻ được tham khảo ý kiến và được thông báo; (6) người lớn khởi xướng và cùng quyết định với trẻ em; (7) trẻ em khởi xướng và điều hành các hành động, (8) trẻ em khởi xướng và cùng quyết định với người lớn Ba nấc thang tham gia đầu tiên (vận động, lôi kéo; trang trí; hình thức chiếu lệ) là những ví dụ cho việc tham gia giả tạo, nghĩa là không tham gia, đây là đặc điểm tiêu biểu của việc người lớn dùng trẻ em để thực hiện mục đích riêng của họ Shier (2001) cho rằng mục đích của cấp độ tham gia giả tạo là nhằm chỉ ra những tình huống mà trẻ có vẻ như được tham gia nhưng trên thực tế trẻ lại đứng ngoài cuộc Năm nấc thang tham gia tiếp theo thể hiện tình huống trẻ em tham gia thực sự và dần dần được trao quyền tham gia

Mô hình trên của Hart tiếp tục được các nhà nghiên cứu bổ sung, điều chỉnh Chẳng hạn, Shier (2001) đã đưa ra mô hình 5 cấp độ về sự tham gia của trẻ em: (1) trẻ em được lắng nghe; (2) trẻ em được hỗ trợ để thể hiện ý kiến, quan điểm của mình; (3) ý kiến, quan điểm của trẻ em được tính đến; (4) trẻ em được tham gia vào quá trình ra quyết định; (5) trẻ em chia sẻ quyền và trách nhiệm vào quá trình ra quyết định Tuy nhiên, ở mỗi một cấp độ tham gia, “các cá nhân và tổ chức có thể chuyển giao quyền theo các mức độ khác nhau”, cụ thể “3 mức độ chuyển giao quyền” ở mỗi cấp độ là: mức độ khởi đầu (sự sẵn sàng thực hiện các hoạt động khởi đầu), mức độ nắm bắt cơ hội (nguồn lực, kỹ năng, kiến thức, các thủ tục) và mức độ nghĩa vụ (yêu cầu về mặt chính sách) (Shier, 2001: 110) Fitzerald, R.M (2009) cho rằng hình thức tham gia cơ bản nhất của trẻ em trong mô hình của Shier bắt đầu bằng câu hỏi “Bạn đã sẵn sàng lắng nghe trẻ em chưa?” trước khi tiến tới câu hỏi

“Bạn đã sẵn sàng chia sẻ một phần quyền lực của bạn với trẻ em chưa?” Trong khi

đó, Jensen (2000) lại mô tả các thang bậc tham gia như là “các dạng thức tham gia hơn là các cấp độ tham gia khác nhau” (Jensen, 2000, trích dẫn từ Hart, 2008: 23)

Butler, I và Williamson, H (1996) đã đưa ra các mức độ tham gia của trẻ em dựa trên mức độ phụ thuộc/tự chủ và khả năng của trẻ em, người lớn trong từng hoàn cảnh Các mức độ này bao gồm: (1) Không tham gia: trẻ em bị lờ đi hoàn toàn, đây là loại hình không tham gia thụ động (2) Lôi kéo, vận động: trẻ em tham gia theo yêu cầu về mặt luật pháp, tham gia vì mục đích làm chứng hay chỉ đơn thuần tham gia cho thuận lợi về mặt thủ tục hành chính (3) Trị liệu phục hồi: trẻ em tham gia theo hướng là đối tượng cần can thiệp để phục hồi (4) Cung cấp thông tin: trẻ

em được biết thông tin nhưng không được lựa chọn Ở mức độ này, trẻ em tham gia theo hướng cùng thỏa thuận những việc mà trẻ em phải làm và những việc người lớn có thể làm, trẻ em chịu sự trừng phạt khi làm sai còn người lớn thì được bỏ qua khi mắc lỗi (5) Trao đổi thông tin: bắt đầu có sự phối hợp giữa trẻ em và người lớn, lúc này sự tham gia của trẻ em có sự khác biệt Ý kiến của trẻ em đã được thu thập lại, tuy vậy, chỉ đôi khi ý kiến của trẻ em được lắng nghe (5) Hợp tác: những gì trẻ

em nói sẽ được thực hiện ít nhất là trong chừng mực nó được những người lớn có liên quan đánh giá và cho phép thay đổi ý kiến (6) Được ủy quyền: trẻ em được điều khiển một số hoạt động với sự hỗ trợ tích cực của người lớn và được lấy ý kiến

về những vấn đề trẻ không trực tiếp thực hiện (7) Điều khiển: người lớn chủ động không tham gia để đảm bảo sự tham gia hoàn toàn của trẻ em (Fernandes, P., 2006 trích dẫn từ Butler, I và Williamson, H (1996)

Thomas, N và and O’ Kane, C (2000) đã đề xuất mô hình tham gia của trẻ

em theo hình bức tường leo núi (The climbing wall of participation) Các tác giả này cho rằng việc xem xét những gì thúc đẩy sự tham gia của trẻ em hữu ích hơn là xem xét sự tham gia là gì Họ đề cập tới các yếu tố sau đây khi đo về mức độ tham gia: (i) sự lựa chọn mà trẻ em có được khi tham gia; (ii) thông tin mà trẻ em có được trong phạm vi quyền của chúng; (iii) sự điều khiển mà trẻ em có được khi tham gia vào quá trình ra quyết định; (iv) tiếng nói mà trẻ em có được khi ra quyết định; (v) sự hỗ trợ mà trẻ em có được khi có tiếng nói; (vi) mức độ tự chủ mà trẻ em

có được khi quyết định một cách độc lập (Fernandes, P., 2006 trích dẫn từ Thomas,

N và and O’ Kane, C., 2000)

Xét theo tính chất và phạm vi của sự tham gia, Nixon, P (2007) nhìn nhận sự tham gia ở hai cấp độ: (1) Cấp độ cá nhân: trẻ em được tham gia ở vị trí trung tâm trong việc hỏi ý kiến, đánh giá, ra quyết định, xem xét việc cung cấp dịch vụ và đánh giá các dịch vụ cung cấp cho trẻ (2) Cấp độ tập thể: trẻ em được tham gia chung vào các hoạt động nhằm tạo ảnh hưởng rộng lớn hơn đối với các dịch vụ hoặc các tổ chức Sự tham gia này có thể bao gồm việc tham gia tuyên truyền, vận động hành lang, tạo các nhóm gây áp lực, tự giúp đỡ hoặc sử dụng dịch vụ, thiết kế thông tin, dịch vụ và chính sách

Ngoài ra, một số mô hình đo về mức độ tham gia khác như: mô hình cây cầu tham gia (The bridge of participation) của John, M (1996); mô hình tham gia theo hình van quả cầu (Spherical Model of participation) của Abrioux, E (1998); mô hình tham gia theo đường kẻ ô (The grid of children’s participation) của Reddy, N

và Ratna, K (2002); mô hình tham gia theo đường kẻ đứt đoạn của Lardner (2001)

và Halldorson, Bramley, Cook and White (1996); mô hình tham gia hình mạng nhện (Spider model of participation) của Theis, J (2004); mô hình các giai đoạn tham gia khác nhau trong một chương trình, dựu án (Participation in different stages of the programme) của Theis, J (2004)

1.1.3 Về sự tham gia của trẻ em trong gia đình

Đến nay, các học giả, các nhà nghiên cứu, các nhà hoạt động về quyền tham gia của trẻ em trên thế giới đã quan tâm nghiên cứu, tìm hiểu sự tham gia của trẻ em trên một số khía cạnh và trong một số lĩnh vực cụ thể Một số hướng nghiên cứu đã được tìm hiểu như: sự tham gia của trẻ em vào việc ra các quyết định công (IAWGCP, 2007; Lansdown.G, 2001); sự tham gia của trẻ em vào việc xây dựng, thực thi, đánh giá chiến lược, chính sách ở một số quốc gia (Council of Europe, 2013); sự tham gia của trẻ em vào các quyết định trong gia đình (Richter R, Zartler U., 2011; Hurrelmann and Andresen, 2010; Schneekloth and Leven, 2007; Knauer

và Sturzenhecker, 2005; Jaun, 2001; BMSGK, 2004; Kromer và Hatwagner, 2005; UNICEF, 2002; Alt, Teubner and Winkelhofer, 2005; Fatke and Schneider, 2005);

sự tham gia của trẻ em trong môi trường kết hợp gia đình và nhà trường (Males,

Dubravka; Kusevic, Barbara; Siranovic, Ana, 2014); sự tham gia của trẻ em vào các quyết định liên quan đến luật gia đình (Fitzerald, R.M., 2009)

Về hướng nghiên cứu sự tham gia của trẻ em vào các quyết định trong gia đình, các nghiên cứu chuyên sâu về vấn đề này còn chưa nhiều Dù vậy, nhìn chung, các nghiên cứu đều cho thấy, sự tham gia của trẻ em được bắt đầu từ môi trường đầu tiên là gia đình Nó diễn ra trong suốt thời kỳ đầu và giữa của tuổi thơ khi trẻ

em có những trải nghiệm đầu tiên của mình về sự tham gia và sự tương tác giữa các thành viên trong gia đình Giai đoạn này phản ánh mối quan hệ chặt chẽ người lớn/trẻ em và các địa vị xã hội khác nhau (dựa trên tuổi tác, giới tính, kinh nghiệm, quyền lực, ) Mặc dù khía cạnh này của sự tham gia thường khó đánh giá được nhưng nó lại là yếu tố quan trọng để trẻ em được trải nghiệm sự tham gia trong gia đình để từ đó có thể biến những trải nghiệm này sang các lĩnh vực khác của cuộc sống (Richter R, Zartler U., 2011)

Gia đình là một trong những môi trường học tập quan trọng nhất đối với trẻ

em, nơi mà trẻ có thể có những trải nghiệm đầu tiên và quan trọng nhất liên quan tới quá trình tham gia, nơi trẻ có thể học được các nguyên tắc cơ bản của sự giao thiệp, thỏa thuận và đưa ra quyết định có tính dân chủ Trẻ em phát triển được các kỹ năng khi tham gia vào quá trình ra quyết định trong gia đình và tiếp nhận các khuôn mẫu ứng xử của bố mẹ và anh, chị Do đó, sự tham gia của trẻ em trong gia đình đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc hình thành khả năng và sự sẵn sàng tham gia vào các lĩnh vực xã hội của trẻ em (Richter R, Zartler U., 2011, trích dẫn từ Hurrelmann và Andresen, 2010; Schneekloth và Leven, 2007) Nếu sự tham gia diễn ra trong gia đình của trẻ, trẻ em (và bố mẹ của chúng) có thể phát triển kỹ năng

và biến những kiến thức về sự tham gia của họ sang các lĩnh vực khác Bằng cách này, sự tham gia có thể dần được thiết lập như một khuôn mẫu có hiệu quả trong xã hội (Richter R, Zartler U., 2011)

Theo Jaun (2001), sự tham gia của trẻ em trong gia đình nghĩa là trẻ em phải

có khả năng ảnh hưởng đến các quá trình ra quyết định trong gia đình Mức độ tham gia được xem xét bắt đầu từ việc hỏi ý kiến cho tới việc tích cực đưa ra quyết định

Sự tham gia của trẻ em vào các quyết định trong gia đình đòi hỏi khả năng đặc biệt

từ cha mẹ (Knauer và Sturzenhecker, 2005): đầu tiên, cha mẹ phải quan tâm tới việc không đặt nặng yêu cầu tham gia ở trẻ Thứ hai, quá trình trẻ tham gia vào các quyết định có thể dẫn tới việc trẻ có những quan điểm khác với cha mẹ Khi đó, nhiệm vụ của cha mẹ là phải giải quyết được mâu thuẫn này

Richter R và Zartler U (2011) cho rằng thảo luận về sự tham gia của trẻ em trong gia đình cần được xem xét ở 2 cấp độ: Đầu tiên đó là vấn đề dân chủ hóa và

cá nhân hóa Gia đình được coi là nơi mà ở đó các quyết định được trao đổi, thỏa hiệp giữa các thành viên trong gia đình Trẻ em ngày càng được coi như những chủ thể có sự tự tin, những cá nhân có mong ước, mục tiêu, nhận thức riêng của mình và

có quyền có tiếng nói riêng của mình về các vấn đề của gia đình Ở cấp độ thứ hai, năng lực về thể chất và tinh thần khi tham gia của trẻ em được tính đến Do vậy, thảo luận về sự tham gia của trẻ em trong gia đình được xây dựng trên hai vấn đề trụ cột: sự tổ chức của gia đình và sự phát triển cá nhân của trẻ Các hình thái gia đình và nhận thức về năng lực của trẻ là những vấn đề trung tâm trong sự tham gia của trẻ vào các vấn đề của gia đình

Tình hình tham gia của trẻ em trong gia đình:

Một nghiên cứu được chính phủ Austria tiến hành năm 2004 (BMSGK, 2004) cho thấy trẻ em cho rằng mình chỉ được tham gia ở mức độ rất ít trong quá trình tham gia Ngược lại, một nghiên cứu khác năm 2005 (Kromer và Hatwagner, 2005) lại cho thấy 3/4 trẻ em Austria trong độ tuổi 10-16 cảm thấy được tham gia thực sự, và 56% trẻ em trong nhóm tuổi 10-11 cảm nhận rằng các em có thể quyết định cuộc sống của mình 2/3 trong số các em cảm thấy có thể tự do quyết định những gì mình muốn làm, tuy vậy 1/2 trong số trẻ em tham gia khảo sát cho rằng các em sẽ vui nếu có người nói những gì là tốt nhất cho các em (trích dẫn trong Richter R, Zartler U., 2011)

Nghiên cứu của UNICEF về tiếng nói của trẻ em tại Austria (“Young Voices”, 2002) cho biết 66% trẻ em Austria nhận thấy ý kiến của mình được quan tâm trong gia đình, 41% không muốn có sự thay đổi trong cách thức tổ chức gia

đình Nhưng cha mẹ ở Austria dường như ít khuyến khích và đồng tình với sự tham gia của con cái họ: chỉ 45% trẻ em ở Austria so với 61% trẻ em thế giới cho rằng các em nhận được sự khuyến khích và đồng tình đầy đủ từ phía cha mẹ (Richter R, Zartler U., 2011, trích dẫn từ Kränzl-Nagl, Beham, Bergmair, Bohonnek, and Melvyn, 2006) Nghiên cứu về trẻ em nghèo của UNICEF (2007) chỉ ra vấn đề liên quan đến giao tiếp giữa các thế hệ ở Austria Hơn 1/2 trẻ em dưới 15 tuổi trả lời rằng cha mẹ có thời gian để nói chuyện với mình trong tuần Vấn đề này xuất hiện chủ yếu ở độ tuổi 11-15, đặc biệt các em gái cảm thấy nói chuyện với mẹ thoải mái hơn là với bố

Một số nghiên cứu ở Đức cũng cho thấy, trong vài thập kỉ trở lại đây, cha mẹ thường xuyên cho trẻ em tham gia vào các vấn đề của gia đình Điều này dẫn tới mối quan hệ gắn bó chặt chẽ hơn giữa cha mẹ và trẻ em (Richter R, Zartler U.,

2011, trích dẫn từ Alt, Teubner and Winkelhofer, 2005) Trẻ em được tham gia chủ yếu ở các vấn đề mà cha mẹ không quan tâm trực tiếp (Richter R, Zartler U., 2011, trích dẫn từ Fatke and Schneider, 2005)

Các lĩnh vực/vấn đề trẻ em được tham gia trong gia đình:

Trong số các nghiên cứu quốc tế về sự tham gia của trẻ em trong gia đình thì nghiên cứu của Richter R và Zartler U (2011) về sự tham gia của trẻ em Austria vào các quyết định trong gia đình cho thấy, những em tham gia khảo sát cho rằng các em được tham gia và có khả năng tham gia vào các vấn đề riêng tư, liên quan đến bản thân như vấn đề ăn mặc; kiểu tóc; sắp xếp đồ đạc trong phòng ngủ; vấn đề vui chơi giải trí và các hoạt động cuối tuần; các khóa học mà các em muốn tham gia; việc lựa chọn trường lớp; các hoạt động giữa cha mẹ - con cái Ngay cả những vấn đề được coi là vấn đề chung của gia đình thì trẻ em cũng được hỏi ý kiến, chẳng hạn như lịch thăm nom của các gia đình có cha mẹ ly hôn Trẻ em tham gia khảo sát cho rằng các em ít được tham gia hoặc ít quan tâm hơn tới một số vấn đề như: việc

ly thân của cha mẹ (đây là vấn đề trẻ thường coi là của cha mẹ); việc mua bán các vật dụng lớn như xe ô tô

Các yếu tố ảnh hưởng đến sự tham gia của trẻ em trong gia đình:

Các nghiên cứu quốc tế cho thấy, có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến sự tham gia của trẻ em trong gia đình Một số yếu tố được chỉ ra qua kết quả nghiên cứu như sau:

- Năng lực cá nhân trẻ: Năng lực cá nhân của trẻ em là yếu tố được tính đến trong quá trình tham gia, yếu tố này diễn ra đồng thời với mức độ phát triển của trẻ

em Lansdown (2011) cho rằng sự tham gia của trẻ em vào các quyết định có liên quan sẽ tăng lên theo tuổi tác và khả năng phát triển của trẻ Khi trẻ lớn lên, năng lực và sự hiểu biết của các em được mở rộng và phát triển, trẻ có quyền được tham gia vào các vấn đề có ảnh hưởng đến bản thân từ cấp độ gia đình cho đến cấp độ quốc tế Một số tác giả cho rằng trẻ em không nên cảm thấy bị đặt gánh nặng hoặc chịu áp lực phải tham gia (Krappmann, 2003; Sturzbecher and Hess, 2005), mà tốt nhất là nên tham gia thường xuyên vào các vấn đề của gia đình trong quá trình trẻ lớn dần Sự kết hợp của việc cha mẹ đồng tình, khuyến khích và hỗ trợ có thể dẫn tới hiệu quả tốt nhất cho sự tham gia của trẻ em trong đời sống gia đình (Hurrelmann and Bründel, 2003)

- Yếu tố giới: Kết quả nghiên cứu thực tế tại một số nước cho thấy, có sự khác biệt về giới khá rõ nét trong việc ra quyết định trong gia đình Như trong nghiên cứu của Richter R và Zartler U (2011), ở hầu hết các gia đình, các ông bố thường chịu trách nhiệm về các vấn đề liên quan đến thiết bị máy móc, kỹ thuật, các

bà mẹ thường chịu trách nhiệm về việc học hành của con cái và việc nội trợ gia đình Sự khác biệt giới cũng xuất hiện trong việc lựa chọn các vấn đề riêng tư của

cá nhân chẳng hạn như việc lựa chọn trang phục Các em gái thường tự lựa chọn trang phục của bản thân hơn trong khi các em trai sẵn sàng chấp nhận sựa lựa chọn của mẹ về trang phục của mình hơn

- Thái độ của cha mẹ: Các dữ liệu khảo sát cho thấy, mức độ tham gia của trẻ

em trong gia đình phụ thuộc nhiều vào thái độ của cha mẹ trẻ (Richter R và Zartler U., 2011) Các bậc cha mẹ dễ dãi (thường ở khu vực thành thị) coi sự tham gia của trẻ em vào các quyết định trong gia đình là những giá trị trung tâm và dành quyền tự

quyết cho con cái của họ Họ coi trẻ em là những chủ thể tự tin, có thể ra quyết định Tuy vậy, khả năng tham gia của trẻ em trong các gia đình này cũng bị giới hạn

ở một số vấn đề, chẳng hạn như đối với vấn đề nghỉ lễ thì các bậc cha mẹ dễ dãi thường không để con tự quyết mà cố gắng trao đổi, thảo luận và tìm cách để con cái

có thể hiểu được điều này, bởi lẽ họ chưa có trải nghiệm về vấn đề này khi còn nhỏ

mà thường phải chấp nhận những quyết định độc đoán của bố mẹ mình thời thơ ấu

Đối với những bậc cha mẹ nghiêm khắc (thông thường là những bậc cha mẹ

ở khu vực nông thôn) thì trẻ em cũng được tham gia vào các quyết định trong gia đình nhưng sự tham gia chỉ ở một số vấn đề và trong một phạm vi nhất định Các bậc cha mẹ này đã tách biệt các vấn đề riêng tư của trẻ em mà cha mẹ không can thiệp vào và những vấn đề có phạm vi ảnh hưởng rộng liên quan đến trách nhiệm của cha mẹ (ví dụ như việc dàn xếp sau khi ly hôn hoặc việc lựa chọn trường lớp)

Họ chỉ rõ nội dung cũng như các cách thức mà trẻ em có thể tham gia Chẳng hạn, các bậc cha mẹ này chấp nhận sự tham gia hoàn toàn của trẻ em vào việc sắp xếp các đồ đạc trong phòng riêng của trẻ, họ chấp nhận một phần sự tham gia của trẻ em vào các vấn đề liên quan đến các kỳ nghỉ lễ và không chấp nhận sự tham gia của trẻ vào các vấn đề liên quan đến việc thay đổi trong gia đình Thỉnh thoảng họ có hỏi ý kiến con cái nhưng con cái họ không thể tham gia theo hướng được chủ động quyết định Các bậc cha mẹ này cho rằng trẻ em tham gia nhiều có thể là bị quá sức, do vậy

họ đặt ra các ranh giới, giới hạn và để con cái lựa chọn trong những giới hạn này

- Khu vực sinh sống: Sự tham gia của trẻ em trong gia đình có sự khác biệt giữa khu vực thành thị và khu vực nông thôn Trong nghiên cứu của Richter R và Zartler U (2011), sự tham gia của trẻ em ở khu vực nông thôn vào các quyết định trong gia đình thấp hơn so với trẻ em khu vực thành thị Ở khu vực thành thị, trẻ em chủ yếu tham gia ý kiến vào các hoạt động nghỉ cuối tuần và các hoạt động nghỉ lễ Trẻ em không tham gia vào vấn đề tài chính trong các hoạt động rảnh rỗi của gia đình

Ở các gia đình có sự gắn kết với môi trường xung quanh thì quá trình ra quyết định bị ảnh hưởng bởi môi trường mà họ đang sống Ví dụ như một ông bố

cho rằng việc con trai ông chơi bóng đá cuối tuần gây ra rất nhiều vấn đề tổ chức trong gia đình Khi ông bố này phàn nàn với bà mẹ rằng việc chơi bóng đá cuối tuần làm ảnh hưởng đến ông, ảnh hưởng đến nhu cầu nghỉ ngơi và cuộc sống gia đình thì ông ta sẽ bị khước từ lời đề nghị không muốn con chơi bóng đá cuối tuần và phải chấp nhận điều đó vì con trai mình (Richter R và Zartler U., 2011) Nghĩa là, trong trường hợp này, người bố không có quyền quyết định hoạt động vui chơi giải trí cuối tuần của con trai mình

- Loại hình gia đình: Một số kết quả nghiên cứu cho thấy, các loại hình gia đình khác nhau sẽ tạo ra những cơ hội tham gia khác nhau cho trẻ em (Richter R và Zartler U., 2011) Trẻ em trong các gia đình hạt nhân cho rằng trẻ em trong các gia đình chỉ có bố hoặc mẹ ít được tham gia quyết định hơn trẻ em trong các gia đình khác Cha mẹ trong các gia đình hạt nhân cho rằng khả năng tham gia của trẻ em trong các gia đình có cha mẹ đơn thân hoặc gia đình có cha mẹ đi bước nữa là khác nhau Trong các gia đình cha mẹ đơn thân, trẻ em được tham gia nhiều hơn bởi cha/mẹ trong loại hình gia đình này đóng vai trò của người còn lại Nếu cha mẹ đơn thân có mối quan hệ với người khác thì họ cũng không để người khác đó tham gia vào các quyết định liên quan đến đứa trẻ ngay cả khi người đó đảm nhận nghĩa vụ làm cha mẹ của đứa trẻ lâu dài Ở chiều ngược lại, các cha mẹ đơn thân cho rằng trẻ

em trong các gia đình hạt nhân ít được tham gia hơn Họ cho rằng người bố đóng vai trò quan trọng nhất trong việc ra quyết định ở các gia đình này

Trong các gia đình có cha mẹ đi bước nữa, các quyết định trong gia đình thường không có sự tham gia của trẻ em do cấu trúc gia đình phức tạp hơn Cha/mẹ trong loại gia đình này thường thỏa hiệp quyết định với người còn lại nếu mối quan

hệ giữa họ là thiện chí Trong các trường hợp quan hệ giữa họ thiếu thiện chí thì sự tham gia của trẻ em lại càng khó khăn hơn

Trẻ em sống trong các gia đình không ổn định, có sự thay đổi thì sự tham gia

bị hạn chế hơn Các gia đình có bố hoặc mẹ đi làm xa nhà (thường là bố) phải đối mặt với những thách thức đặc biệt Trong suốt cả tuần, khi bố không ở nhà, mẹ và con cái được quyết định, đến cuối tuần, bố bắt đầu tham gia vào các vấn đề của gia

đình Tình huống có thể tạo nên mâu thuẫn giữa bố mẹ hoặc giữa bố với con cái

Sự tham gia của trẻ em trong các gia đình ly hôn phụ thuộc vào mối quan hệ giữa cha và mẹ Nếu mối quan hệ này tốt thì trẻ em sẽ có khả năng tham gia tốt hơn Tuy vậy, những trẻ em này đôi khi sẽ bị áp lực bởi sự phán quyết của tòa án trong việc cha mẹ ly hôn có thể có những ảnh hưởng tiêu cực và không linh động cho sự tham gia đầy đủ của trẻ em trong cuộc sống hàng ngày Còn nếu mối quan hệ giữa cha mẹ sau ly hôn căng thẳng, thông thường là do vấn đề gay gắt trong giao tiếp hay việc giữ khoảng cách quá chặt chẽ, sẽ không cho phép trẻ em tham gia vào việc ra quyết định

Trẻ em trong các gia đình di cư thường ít được thảo luận, trao đổi ý kiến về các vấn đề liên quan đến các em hơn so với trẻ em trong các gia đình khác Các ông

bố trong các gia đình di cư thường quyết định tất cả các vấn đề, trong khi đó trẻ em hầu như không có quyền quyết định

1.1.4 Về phương pháp nghiên cứu sự tham gia của trẻ em và sự tham gia của trẻ em trong gia đình

Nhìn chung, tất cả các nghiên cứu quốc tế đã dựa trên hướng tiếp cận coi trẻ

em là trung tâm, trẻ em là chủ thể hơn là đối tượng nghiên cứu và là những người

có năng lực trong các lĩnh vực của đời sống cá nhân Xuất phát từ hướng tiếp cận này, việc mời trẻ em tham gia vào trong nghiên cứu (Fitzerald, R.M., 2009; Richter

R và Zartler U., 2011) được sử dụng khá phổ biến Một số tác giả khẳng định: trẻ

em là những cộng tác viên tích cực và có vị trí quan trọng cho việc nghiên cứu (Richter R và Zartler U., 2011, trích dẫn từ Christensen and James, 2008; Fraser, Lewis, Kellett and Robinson, 2004; Greig, Taylor and MacKay, 2007; Qvortrup, Corsaro and Honig, 2009)

Một số tác giả đã sử dụng các hướng tiếp cận đặc thù để trả lời cho câu hỏi nghiên cứu của mình, chẳng hạn như Fitzerald (2009) đã dùng hướng tiếp cận khoa học chú giải văn bản cổ phê bình (Critical Hermeneutics) (sử dụng hình thức đối thoại, trao đổi để giải thích, làm sáng tỏ vấn đề) nhằm tìm hiểu sâu về cách thức trẻ

em tham gia như thế nào và trẻ em đã tham gia ý kiến gì vào các quyết định liên

quan đến luật gia đình Hay Fernandes (2006) sử dụng hướng tiếp cận nghiên cứu trường hợp (Case Study) để trả lời cho câu hỏi rằng liệu sự tham gia thực sự của trẻ

em có mang lại kết quả tốt hơn cho các dự án

Về phương pháp thu thập thông tin cụ thể, các phương pháp thu thập thông tin tìm hiểu sự tham gia của trẻ em trong gia đình được sử dụng chủ yếu là phương pháp nghiên cứu định tính, bao gồm: (i) phỏng vấn bán cấu trúc; (ii) thu thập thông tin qua các bài luận dựa trên các chủ đề đã được định hướng trước (Richter R và Zartler U., 2011; Scheibelhofer, 2008; Witzel, 2000); (iii) phân tích dữ liệu thứ cấp (Fitzerald, R.M., 2009); (iv) phỏng vấn sâu; (iv) thảo luận nhóm tập trung (Fernandes, P., 2006)

Mẫu nghiên cứu được thiết kế theo hướng so sánh, đối chiếu dựa trên sự khác biệt đáng kể ở một số khía cạnh (như kinh tế- xã hội, dữ liệu thống kê về loại hình gia đình,…) (Richter R và Zartler U., 2011) Chẳng hạn mẫu nghiên cứu tính đến các yếu tố: khách thể nghiên cứu (trẻ em và cha mẹ); địa bàn nghiên cứu (khu vực thành thị và nông thôn); loại hình gia đình (gia đình đầy đủ cha mẹ; gia đình khuyết như gia đình đơn thân, gia đình ly hôn/ly thân; gia đình tái cấu trúc…

Từ việc tổng quan các vấn đề nghiên cứu về sự tham gia và việc thực hiện quyền tham gia của trẻ em trên thế giới như trên, có thể thấy:

Các nghiên cứu quốc tế đã quan tâm tìm hiểu về khái niệm sự tham gia của trẻ em và sự tham gia của trẻ em trong gia đình với nội hàm khái niệm được thể hiện ở một số khía cạnh cần được kế thừa như: sự tham gia là quá trình trẻ em được thể hiện ý kiến, quan điểm và tham gia tích cực vào việc ra quyết định ở các cấp độ khác nhau về các vấn đề trẻ quan tâm Sự tham gia nghĩa là đảm bảo tiếng nói của trẻ em phải được lắng nghe, nói cách khác tính dân chủ, công bằng được xây dựng thông qua sự tham gia của trẻ em Để trẻ em có thể tham gia một cách đầy đủ và có

ý nghĩa thì đòi hỏi phải có sự chia sẻ thông tin và trao đổi giữa trẻ em và người lớn Đặc biệt, các nhà nghiên cứu đều khẳng định sự tham gia luôn phải gắn liền với bối cảnh chính trị, văn hóa, xã hội nơi trẻ em tồn tại Mặc dù cách hiểu về sự tham gia của trẻ em còn nhiều tranh luận và còn tiếp tục được phát triển nhưng nhìn chung

các khái niệm được đưa ra đều có một điểm chung là hướng tới việc khẳng định giá trị và tiếng nói của trẻ em, khẳng định trẻ em có khả năng đóng góp đáng kể vào đời sống chính trị, xã hội và có thể làm thay đổi cuộc sống của chính mình Đây là hướng tiếp cận quan trọng mà luận án có thể kế thừa để xem xét, nhìn nhận và thao tác hóa khái niệm công cụ một cách phù hợp, chặt chẽ Tuy nhiên, việc chỉ ra các nét đặc trưng cơ bản, các chỉ báo để có thể đánh giá sự tham gia của trẻ em, đặc biệt

là sự tham gia trong môi trường gia đình chưa được thể hiện rõ nét, cụ thể trong các khái niệm của các nghiên cứu đi trước Nhiệm vụ cần thiết của luận án là phải tiếp tục góp phần làm sáng tỏ và hoàn thiện khái niệm này

Các nghiên cứu cũng cố gắng đưa ra các mô hình khác nhau để đo mức độ tham gia của trẻ em Tuy vậy, các mô hình này có xu hướng phản ánh mức độ tham gia của trẻ em vào các hoạt động trong cộng đồng, xã hội, các hoạt động dự án, chương trình liên quan đến việc thực hiện quyền tham gia của trẻ em nhiều hơn Trong khi việc đo mức độ tham gia của trẻ em vào các quyết định trong gia đình cần có các chỉ báo, các dấu hiệu đo một cách phù hợp hơn thì còn thiếu hụt Chính

vì vậy, việc quan tâm nghiên cứu các chỉ báo về mức độ tham gia của trẻ em trong phạm vi gia đình là cần thiết và thật sự có ý nghĩa đối với các nghiên cứu về sự tham gia của trẻ em vào các quyết định liên quan đến trẻ trong gia đình

Về mặt phương pháp, việc nhìn nhận sự tham gia của trẻ em và các yếu tố ảnh hưởng đến sự tham gia của trẻ em trong gia đình trong mối tương quan với các yếu tố vĩ mô (bối cảnh kinh tế, văn hóa, xã hội; chính sách, luật pháp;…) và các yếu

tố vi mô (cấu trúc, loại hình gia đình; năng lực của bản thân trẻ em; thái độ của cha

mẹ và gia đình;…) là cách tiếp cận đáng được xem xét và học hỏi Cách tiếp cận thuần túy ở khía cạnh vi mô không thể giải thích đầy đủ các khía cạnh của sự tham gia của trẻ em

1.2 Các nghiên cứu ở Việt Nam:

Việt Nam là nước thứ hai trên thế giới và là nước đầu tiên ở châu Á phê chuẩn Công ước của Liên hợp quốc về Quyền trẻ em vào năm 1990 Hơn hai thập kỷ qua, được sự hỗ trợ tích cực của các tổ chức quốc tế và các tổ chức phi chính phủ các

nước, cùng với sự nỗ lực của chính mình, Chính phủ, các bộ, ngành, các đoàn thể xã hội và các địa phương đã tổ chức nhiều hoạt động thúc đẩy việc thực hiện quyền của trẻ em, trong đó có quyền tham gia của trẻ em Cùng với đó, các công trình nghiên cứu, các bài viết, báo cáo khoa học, hội thảo hoa học về quyền trẻ em, về sự tham gia của trẻ em trong gia đình, nhà trường và cộng đồng xã hội cũng được thực hiện nhằm đánh giá kết quả thực hiện quyền trẻ em ở Việt Nam trong thực tiễn

Có thể nói, các nghiên cứu về sự tham gia và quyền tham gia của trẻ em đã tiếp cận vấn đề ở những góc độ khác nhau, trong đó tập trung theo các hướng: đánh giá việc thực hiện quyền tham gia của trẻ em thông qua việc nêu lên những thành tựu và những hạn chế trong việc thực hiện quyền tham gia của trẻ em qua các giai đoạn; tìm hiểu sự tham gia của trẻ em trong 3 môi trường: gia đình, nhà trường và cộng đồng; chỉ ra những yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện quyền tham gia của trẻ em; nghiên cứu các chính sách thực hiện quyền cơ bản của trẻ em, trong đó có quyền tham gia

Nhìn chung, các nghiên cứu đã có đều xem xét sự tham gia của trẻ em trong

cả 3 môi trường: gia đình, nhà trường và cộng đồng Các nghiên cứu chuyên biệt về

sự tham gia của trẻ em trong gia đình là rất hiếm và thường được lồng ghép trong các nghiên cứu về gia đình và về thực hiện quyền trẻ em nói chung

Ở hướng nghiên cứu về quyền tham gia và sự tham gia của trẻ em trong môi trường gia đình, các nghiên cứu trong nước tập trung vào những vấn đề sau:

1.2.1 Về tình hình tham gia của trẻ em trong gia đình

Đánh giá về sự tham gia của trẻ em trong gia đình, các nghiên cứu cho thấy, trước đây trong gia đình quan hệ cha mẹ – con cái thường được thừa nhận theo một chiều là con cái phục tùng cha mẹ Ngày nay mối quan hệ này đã có thay đổi, vai trò

và vị thế của con cái trong gia đình dần được xác lập trong cách nhìn nhận của cha

mẹ, mặc dù không phải trong bất kỳ gia đình nào ý kiến của con cái cũng có giá trị (Ủy ban Dân số, Gia đình và Trẻ em, 2004)

Một số nghiên cứu cho thấy đang dần có những chuyển biến tích cực trong việc thực hiện quyền tham gia của trẻ em trong gia đình Mặc dù quy tắc truyền