Tìm hiểu di tích đền đào động, xã an lễ, huyện quỳnh phụ, tỉnh thái bình

Nghiên cứu đền Đào Động và lễ hội đền Đào Động sẽ giúp chúng ta làm rõ vai trò, vị trí của nó trong đời sống văn hóa của cư dân trong vùng và nhằm mục đích góp phần khắc họa toàn cảnh về

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành khóa luận này em đã nhận được sự giúp đỡ của cô giáo-Th.S Phí Thị Toan, cô đã tận tình hướng dẫn và theo sát em trong quá trình quá trình hoàn thành Em xin trân thành gửi lời cảm ơn tới cô

Em cũng xin gửi lời cảm ơn các thầy, cô giáo trong khoa Lịch sử trường Đại học Tây Bắc, thư viện trường, các thành viên trong tập thể lớp K52 ĐHSP Lịch sử đã tạo điều kiện giúp đỡ, ủng hộ em hoàn thành khóa luận này

Mặc dù đã cố gắng rất nhiều, nhưng khóa luận không tránh khỏi những thiếu sót Em mong được sự góp ý từ phía thầy cô và bạn bè để khóa luận được hoàn chỉnh hơn

Em xin chân thành cảm ơn!

Sơn La, tháng 05 năm 2015

Sinh viên

Đinh Thị Yến

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Lễ hội là đối tượng quan trọng của nền văn hóa dân tộc, có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong đời sống vật chất cũng như tinh thần của con người, phản ánh rõ nét sinh hoạt tín ngưỡng của người Việt Đồng thời lễ hội là môi trường tốt nhất để lưu giữ các giá trị truyền thống qua các thời đại

Thái Bình là một miền đất giàu truyền thống lịch sử, văn hóa Cũng giống như các vùng quê khác ở Việt Nam, lễ hội ở Thái Bình thường gắn liền với tín ngưỡng thờ thần núi, thần sông, thờ thành hoàng làng Trong những bậc thành hoàng đư ợc thờ phụng phần lớn đều gắn liền với các anh hùng lịch sử - những con người đã làm rạng

rỡ những trang hào hùng của vùng đất này

Có thể nói văn hóa của mỗi dân tộc, mỗi vùng miền là đóa hoa muôn sắc màu, ngát hương thơm tô điểm cho nền văn hóa Việt Nam Đền Đào Động thuộc xã An Lễ, Quỳnh Phụ, Thái Bình cũng có thể coi như một bông hoa nhỏ trong khu vườn văn hóa rực rỡ sắc màu ấy Chảy trôi cùng dòng thời gian, biến chuyển theo những biến động của lịch sử, ngôi đền nằm khiêm nhường bên dòng sông cổ đầy ắp huyền thoại đã trở thành niềm tự hào của những người con quê lúa Ngôi đền chứa đựng một kho tàng văn hóa đồ sộ về mặt lịch sử, văn hóa tâm linh và giá trị về mặt kiến trúc nghệ thuật

Nghiên cứu đền Đào Động và lễ hội đền Đào Động sẽ giúp chúng ta làm rõ vai trò, vị trí của nó trong đời sống văn hóa của cư dân trong vùng và nhằm mục đích góp phần khắc họa toàn cảnh về đời sống vật chất cũng như tinh thần của người dân nơi đây Bên cạnh đó, việc nghiên cứu lễ hội đền Đào Động góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống tốt đẹp của lễ hội nơi đây đang bị biến đổi mạnh mẽ trong đời sống

xã hội hiện đại Đồng thời, qua đó phát huy giá trị văn hóa và thắng cảnh của khu di tích này nhằm mục đích phục vụ đời sống tinh thần của nhân dân trong vùng và hoạt động du lịch của địa phương trong sự nghiệp phát triển kinh tế hiện nay

Là một người con được sinh ra trên mảnh đất truyền thống, thực hiện đề tài này mong muốn của tôi là góp phần lưu giữ, bảo tồn nét đẹp văn hóa của quê hương Xuất

phát từ những lí do trên, tôi chọn và nghiên cứu đề tài “Tìm hiểu di tích đền Đào Động, xã An Lễ, huyện Quỳnh Phụ, tỉnh Thái Bình” làm khóa luận tốt nghiệp của

mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Thái Bình là vùng đất “Địa linh nhân kiệt”, vốn có bề dày ngàn năm văn hiến Đền

Đào Động là một khu di tích lịch sử văn hóa từ lâu đã trở thành đề tài thu hút được sự quan tâm, tìm hiểu của nhiều nhà nghiên cứu

Trước cách mạng tháng tám, có ba tác phẩm nhắc tới ngôi đền Đó là: “Đại nam nhất thống chí” (NXB Thuận Hóa), “Thái Bình phong vật chí” (Dương Quảng Hàm)

và “Thái Bình phong vật phú” (Phạm Văn Thụ) Cả ba tác phẩm trên nói về vị “thủy thần làng Đào Động, tổng Vọng Lỗ, huyện Phụ Dực”

Năm 1986, đền Đào Động được Bộ văn hóa công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc Gia Từ đây, nhiều tác giả mạnh tay đặt bút nghiên cứu về ngôi đền này một cách hệ thống hơn, một mặt nhằm góp phần bảo lưu những giá trị văn hóa truyền thống, mặt khác nhằm giới thiệu, quảng bá cho du khách gần xa về di tích tâm linh - đền Đào Động

Trong cuốn “Lễ hội cổ truyền” của Viện Khoa học xã hội Việt Nam, Viện Văn

hóa dân gian, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội, 1992 có đặt lễ hội đền Đào Động vào một trong những lễ hội tiêu biểu ở vùng đồng bằng bắc bộ Tuy nhiên, bài viết mới chỉ giới thiệu được một phần về lễ hội truyền thống đền Đào Động

Năm 1999, Bảo tàng Thái Bình đã xuất bản cuốn sách “Di tích lịch sử văn hóa Thái Bình” tập hợp các danh lam thắng cảnh, di tích của vùng quê lúa Trong đó, tác

giả Vũ Đức Thơm đã khảo tả bao quát về kiến trúc nghệ thuật của đền Đào Động

Đến năm 2004, ông Đinh Đăng Túy đã cho ra đời công trình giới thiệu về đền gồm 3 phần:

Phần 1: Đền Đào Động, một kiến trúc kì vĩ, một truyền thuyết anh hùng

Phần 2: Giới thiệu và chú giải các văn tự Hán Nôm cổ

Phần 3: Đền Đồng Bằng, các giai thoại và truyền thuyết dân gian

Như vậy, đã có nhiều công trình nghiên cứu về đền Đào Động song các công trình còn rải rác, chưa có hệ thống và chưa đánh giá được toàn diện tầm vóc, giá trị của ngôi đền Tuy nhiên, những kết quả nghiên cứu trên cũng đã cung cấp cho tôi một số tài liệu quan trọng để tôi hoàn thành đề tài này Tôi hi vọng sẽ góp phần nghiên cứu đền Đào Động một cách có hệ thống, toàn diện về quá trình hình thành, kiến trúc nghệ thuật và các hoạt động trong lễ hội, đồng thời chỉ ra được giá trị to lớn của ngôi đền trong kho tàng văn hóa chung của dân tộc

3.Đối tƣợng, mục đích và phạm vi nghiên cứu

Nguồn tài liệu phải kể đến đầu tiên là những tác phẩm thành văn của các tác giả

đã xuất bản ở cấp Trung ương, cấp tỉnh, cũng như ở địa phương có nội dung đề cập đến vấn đề nghiên cứu, bài viết trong các tạp chí văn hóa của tỉnh, các báo địa phương

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp được vận dụng cụ thể là phương pháp lịch sử, phương pháp logic, ngoài ra còn sử dụng phương pháp như: phân tích, so sánh… để nghiên cứu vấn đề

5 Đóng góp của đề tài

Sau khi đề tài hoàn thành sẽ góp phần giáo dục truyền thống văn hóa dân tộc cho thế hệ trẻ, góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống tốt đẹp của người dân địa phương Nghiên cứu lễ hội đền Đào Động còn góp phần bổ sung nguồn tư liệu về lễ hội này cho những ai quan tâm tới lễ hội đền Đào Động Đồng thời giúp chính quyền địa phương có cái nhìn đúng đắn về lễ hội để khi tiến hành tổ chức cho phù hợp với chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách và pháp luật của nhà nước

CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT VỀ XÃ AN LỄ, HUYỆN QUỲNH PHỤ, TỈNH THÁI BÌNH

1.1 Vị trí địa lí và điều kiện tự nhiên

1.1.1 Vị trí địa lí

An Lễ là một xã nông nghiệp nằm ở phía Đông Nam huyện Quỳnh Phụ, cách trung tâm văn hóa chính trị huyện 10km, cách thị xã Thái Bình 20km về phía Đông Bắc An Lễ có vị trí địa lí tiếp giáp với 4 xã: An Vũ, An Vinh, Đông Hải, An Qúy

Có đường quốc lộ 10 chạy qua chính giữa xã, nối liền các tỉnh từ Nam Định ra Hải Phòng, rất thuận tiện cho việc đi lại, giao lưu buôn bán và phát triển kinh tế với nhiều tiềm năng

1.1.2 Điều kiện tự nhiên

Các tài liệu khảo cổ học, thần phả và dân gian truyền lại cho biết miền đất này xưa là bãi biển, nhờ phù sa sông Hồng bồi đắp mà đất đai cao dần lên, tạo thành đầm lầy Các đống cao có cây mọc thành rừng, trong rừng có nhiều thú dữ Vùng đầm lầy có lúa nước, tôm cá Dân cư sống tụ tập trên các cồn đống cao, làm nghề lượm lúa nước và đơm bắt tôm cá

Trong các làng xã ở An Lễ người ta đã tìm thấy hàng trăm tiêu bản gạch hình lưỡi búa, mặt trong khắc nổi hoa văn, rất nhiều mảnh gấm xếp với hoa văn kẻ vạch thuộc nhóm gốm Đường Cổ Bảo tàng Thái Bình tìm được hàng trăm mũi tên đồng, hai mũi giáo mác đồng, hai lục lạc đồng, nhiều rìu đồng được các chuyên gia khảo

cổ xếp vào đồ đồng Đông Sơn muộn Qua các phát hiện trên đây có thể nói Đào Động là một làng cổ, nằm trong khu vực đất cổ phía bắc Thái Bình, được hình thành cách chúng ta ngày nay khoảng 2000 năm

1.1.3 Về khí hậu

An Lễ có khí hậu nhiệt đới gió mùa, bốn mùa phân chia rõ rệt trong năm, nhiệt

độ trung bình 240C, lượng mưa bình quân 2000mm

1.1.4 Về sông ngòi

An Lễ được mệnh danh là mảnh đất “Cửu long quần thực” bởi nó là tụ điểm

của các dòng sông lớn nhỏ ngày đêm uốn khúc chảy quanh, cung cấp nước phục vụ sản xuất nông nghiệp Ngày thường các con sông này một mặt cung cấp nước tưới,

mặt khác là con đường giao thông tỏa đi các vùng Vào ngày lễ hội các con sông trở thành không gian linh thiêng để người dân thực hiện các nghi lễ tôn giáo Nhiều con sông đã đi vào huyền thoại với các chặng đua gay gắt của các trai làng như sông Vĩnh, sông Diêm

1.1.5 Về hệ thống giao thông

Ngày nay, hầu hết các con đường vào làng từ thôn cùng ngõ hẻm đến đường cái to đều được tu bổ, xây bằng đá gạch hoặc rải đá to rộng, sạch đẹp Đặc biệt, An Lễ nằm cạnh tuyến đường quốc lộ 10 chạy qua, nối liền hai tỉnh Nam Định và Hải Phòng

Có thể nói, An Lễ là đất “địa linh”, “thiên thời, địa lợi, nhân hòa” Chính vị trí địa

lí, điều kiện tự nhiên trên là ưu thế để An Lễ phát huy các tiềm năng, thế mạnh của

vùng Trên mảnh đất “địa linh” này đã quy tụ một hệ thống miếu linh thiêng đồ sộ

Đây là một ưu thế lớn giúp An Lễ thu hút được nhiều khách thập phương, phát huy các

Trong buổi đầu, người dân mới chỉ biết lượm những bông lúa nước, đánh bắt cá tự nhiên Nhưng do đời sống bấp bênh người dân đã biết thuần hóa giống lúa nước tự nhiên thành giống lúa chịu úng hạn

Từ lịch sử truyền thống xa xưa ấy, dưới chế độ xã hội chủ nghĩa nằm trong sự phát triển của nông nghiệp tỉnh Thái Bình, xã An Lễ đang ngày càng hoàn thiện cơ cấu nông nghiệp, xây dựng quan hệ sản xuất mới với cơ sở vật chất kỹ thuật bước đầu được xây dựng

Với tính chất tự cung tự cấp, gắn liền với nông nghiệp, thủ công nghiệp xã An Lễ

có vai trò rất lớn trong sự phát triển kinh tế của toàn xã Lợi dụng vùng đất úng trũng, người dân trồng cói làm chiếu, dẫn đến hình thành nghề làm chiếu truyền thống Bên

cạnh đó xã An Lễ còn có các nghành nghề thủ công nghiệp như đan, xe đay, nung nồi,

ấm đất, làm gạch

Trong sự phát triển của nông nghiệp tỉnh Thái Bình, xã An Lễ đang ngày càng hoàn thiện cơ cấu nông nghiệp, xây dựng quan hệ sản xuất mới với cơ sở vật chất kỹ thuật bước đầu được xây dựng Bên cạnh đó, thủ công nghiệp cũng có vai trò rất lớn trong sự phát triển kinh tế toàn xã

Người dân An Lễ cần cù, hăng hái trong lao động sản xuất, xây dựng quê hương, đất nước nên đời sống của người dân không ngừng được cải thiện Theo báo cáo kết quả thực hiện nhiệm vụ kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, an ninh, quốc phòng ở An

Lễ tính đến đầu năm 2009, diện tích tự nhiên toàn xã là 502 ha, diện tích đất nông nghiệp là 364,6 ha Diện tích đất canh tác là 315 ha Diện tích đất nông nghiệp bình quân 468,8m2/người, thu nhập bình quân 10,36 triệu đồng/người/năm Toàn xã có 400

hộ buôn bán, trong đó có 120 hộ buôn bán ổn định, doanh số cao, còn lại 280 hộ vừa

và nhỏ Sự phát triển đồng đều giữa các ngành nghề đã đem đến sự cân bằng trong cơ cấu kinh tế Cụ thể:

Nông nghiệp chiếm 39,5%

Tiểu thủ công nghiệp chiếm 28,0%

Thương mại, dịch vụ chiếm 32,5%

Nhìn chung, An Lễ có đủ các điều kiện tự nhiên và con người để ổn định và phát triển kinh tế Nhân dân An Lễ sống chan hòa, giản dị, kiên cường bất khuất trước thiên tai, dịch họa, cần cù trong lao động sản xuất, đoàn kết giúp đỡ nhau vươn lên trong cuộc sống Người dân trong quá trình hội nhập một mặt kế thừa, giữ gìn và phát huy truyền thống, những kinh nghiệm của cha ông để lại, mặt khác tiếp thu những tinh hoa văn hóa mới để xây dựng cuộc sống của địa phương ngày càng đa dạng và phong phú

1.2.2 Xã hội

Xưa kia toàn bộ vùng đất An Lễ là vùng đầm lầy hoang sơ Trải qua sự kiến tạo của tự nhiên, sự bồi đắp của các con sông lớn mà những vùng đầm lầy đã trở thành những cồn đống cao, những bãi đất màu mỡ Cư dân ở đây không phải là cư dân bản địa mà là cư dân từ khắp nơi đến quật thổ, lấn biển làm thủy lợi, lấy sản xuất nông nghiệp làm nguồn sống chính rồi xây dựng xóm làng, cùng bắt tay chung sức xây dựng nên mảnh đất trù phú như ngày nay

Từ đầu triều Lý (1010) với chính sách khuyến nông của vương triều, dân trang Đào Động có bước vươn mình chuyển hẳn từ ngư nghiệp sang nông nghiệp Người dân vì thế sống định cư trong các xóm làng, dần hình thành quan hệ láng giềng và quan hệ huyết thống trong khuôn viên lũy tre làng

Cho đến nay, An Lễ đã nhiều lần thay đổi tên gọi và địa giới hành chính Trong

cuốn “Địa danh Thái Bình xưa và nay” do Sở Văn hóa thông tin Thái Bình xuất bản

tháng 3/2005 cho biết: “Trước Cách mạng tháng Tám 1945, các làng Đào Động (còn

có tên Đồng Bằng), Đồng Hưng (làng Rễ), làng Bưởi thuộc tổng Vọng Lỗ, huyện Phụ Dực, phủ Thái Bình Sau cách mạng tháng tám, ba làng đều thuộc Tân Tiến, huyện Phụ Dực

Năm 1955, xã Tân Tiến tách thành nhiều xã, trong đó Đào Động, Đồng Hưng, Giới Phúc lập thành xã An Lễ

Sự kiện chính biến Qúach Bốc đánh chiếm kinh thành Thăng Long, gia đình Trần Lý, Trần Thủ Độ, Trần Tự Khánh, Trần Liễu dùng Long Hưng (Thái Bình) , Thiên Trường

(Nam Định) cất quân đánh dẹp, rước Lý Cao Tổ về kinh Đến năm 1211 phù Lý Huệ Tông lên ngôi, thanh thế họ Trần càng mạnh Để chuẩn bị cho việc lớn, Trần Thị Dung

mở ấp ở vùng Khương Phù, Phù Ngự (xã Liên Hiệp, Bắc Hưng Hà) A Sào cách Đào Động 6km, xưa là bản doanh của Phụng Kiều với Trần Liễu Ông đã xây dựng 4 trang: Đào Động - Lộng Khê - Tô Đê - A Sào ven lưu vực sông Hóa, sông Vĩnh thành 4

trung tâm kinh tế phồn thịnh được coi là “Tứ cố cảnh triều Lý”

Từ giữa thế kỉ XIII, Đào Động là điểm son được Trần Hưng Đạo cực kỳ quan

tâm Sách “Ngàn năm đất và người Thái Bình” chép: “Theo lệnh của Quốc Công Tiết Chế Trần Hưng Đạo, tướng Yết Kiêu đã đưa cả đội quân thủy lừng danh dưới tướng

về chia đóng ở các bến bãi của sông Khúc cách Hải thị không xa để chuẩn bị làm thanh viện, đồng thời chặn đánh quân tiếp viện của quân Nguyên” Xuôi dòng Luộc -

Hóa sâu hơn nữa về phía đông lại có cả một khu căn cứ lớn của nhà Trần Đào Động -

Lộng Khê - Tô Đê - A Sào - Phụ Phượng Lý triều có tứ cố cảnh “Bốn nơi có cảnh sắc phong quang, dân cư trù mật, thế đất cao ráo đều được xây dựng thành nơi tập trung quân lương quan trọng A Sào với một bên là sông Luộc, một bên là sông Hóa, nơi điền trang xa của Phụng Kiều Vương Trần Liễu (cha Trần Hưng Đạo) Mặt phía Bắc đại bản doanh có tiền đồn Lộng Khê (xã An Khê - Quỳnh Phụ) được giao cho Phạm Ngũ Lão cai quản và dùng làm nơi luyện tập của cả hai đạo binh thủy và bộ” [13:174]

Hiện nay, trên địa bàn xã An Lễ vẫn còn di tích miếu Ông thờ Điện tiền tướng quân Phạm Ngũ Lão và quận chúa - Trần Thị Thái Tương truyền bà quê ở làng Đào Động, được Trần Hưng Đạo nhận làm con nuôi, sau gả cho Phạm Ngũ Lão Các điểm tập trung quân ngày xưa của các binh tướng thời Trần nay vẫn còn nguyên dấu tích đó là: đình Đất, đền Bến, đầm Bà đều là bến đón quân và tiễn quân đi

Đến niên hiệu Trùng Hưng (1285), thời vua Trần Nhân Tông (1293 - 1314), Minh Tông (1314 - 1329), sau đại thắng trận Bạch Đằng để tri ân dân binh Đào Động đã nhường cơm sẻ áo nuôi quân, nhà nhà là trại lính, xóm xóm là quân doanh, nhà vua đã

ưu tiên hỗ trợ việc khẩn hoang Từ đó, đồng ruộng ngày càng mở rộng, không còn đất hoang

Trong suốt 20 năm chống giặc Minh xâm lược, Đào Động là căn cứ lớn của tướng Phạm Bôi quê ở xã An Bài Câu thành ngữ truyền miệng “Trai Đào Động” cũng đuợc nhân dân phát ra từ đây Nói đến trai Đào Động ý chỉ sự uy linh, sức mạnh và tinh thần dũng cảm của trai làng

Trong phong trào Cần Vương chống Pháp, gần 100 dân binh Đào Động đã giúp Đội Chuẩn xây đồn Cổ Tiết (An Vinh) để giữ phía tây làng xã, cùng Đội Duẩn xây dựng đồn Vũ Hạ (An Vũ) để giữ phía đông làng và nhiều lần đánh trả quân gụy quyền các đồn Quỳnh Côi, Thụy Anh Dưới ngọn cờ của Đảng Cộng Sản Việt Nam, ngay từ những năm 1938, Đào Động đã có cơ sở cách mạng

Năm 1950 quân viễn chinh Pháp sử dụng khu đình chợ làng Đào Động làm phủ

lỵ huyện Phụ Dực, đóng bốt tại cầu Nghìn, ngã tư môi (An Bài), đình Chợ, cầu Vật (Đào Động) với quân số trên 1000 lính Pháp, ngụy Quân dân Đào Động bám đất chiến đấu đến cùng Ngày 23/6/1954, du kích xã đã cùng bộ đội tiểu đoàn 64 đại đoàn Đồng Bằng hạ bốt cầu Vật, làm quân địch phải chạy về Kiến An (Hải Phòng)

Trong kháng chiến chống Mỹ, hàng trăm thanh niên Đào Động lớp lớp tòng quân Tại địa phương trung đội trực chiến của thôn đã kết hợp với bộ đội huyện chiến đấu bảo vệ cầu Vật trên quốc lộ 10 Ngày 20/8/1969, quân ta bắn rơi máy bay phản lực của

Mỹ Với thành tích đó, đơn vị được Quốc hội tặng Huân chương kháng chiến hạng II

CHƯƠNG 2

DI TÍCH ĐỀN ĐÀO ĐỘNG 2.1 Nguồn gốc lịch sử

2.1.1 Tên gọi của đền

Đền Đào Động cho đến nay có nhiều tên gọi khác nhau: đền Đồng Bằng, đền Đức Vua Cha, đền Bát Hải Động Đình, đền Đức Vua Các tên gọi này được lưu truyền trong dân gian và trong các tài liệu thành văn đều không thống nhất Vậy để hiểu cho đúng tên gọi của đền, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu nghĩa của các tên gọi nêu trên

Vào thời Trần, Đào Động nằm trong trung tâm căn cứ lưu vực sông Hóa của Hưng Đạo Đại Vương, khi trấn giữ lưu vực sông Luộc, sông Hóa, Trần Quốc Tuấn đã đến nơi này vãn cảnh, bái yết ngôi đền Đào Động Lúc đó, ngôi đền còn nhỏ bé, ông nhận thấy nơi đây là một thế mạnh Vì vậy, ông đã sai tướng Phạm Ngũ Lão và phò mã Đô

úy Nguyễn Chế Nghĩa về đây đắp thành lũy, lập căn cứ ở trang Đào Động Đây là hậu

cứ chống quân Nguyên xâm lược vững như thành đồng, nên làng Đào Động còn có tên

gọi là “Đồng Bình” có nghĩa là bức chắn bằng kim loại trên phòng tuyến chống quân

xâm lược Nguyên Cứ như vậy, theo sự chảy trôi của dòng thời gian và cùng với sự

truyền ngôn của dân gian ngôi làng mang tên “Đồng Bằng”

Ngoài tên “Đồng Bằng”, đền còn được ghi vào biển kẻ bảng văn với tên gọi khác Trên bảng văn cổng chính đề bốn chữ Hán: “Bát Hải Động Đình” trên bản sao thần tích của đền có dòng chữ ghi ở bìa như sau: “Bát Hải Động Đình ngọc phả lục” Cho đến nay, cũng có nhiều người giải thích sai lệch về tên gọi này “Bát Hải” có

nghĩa là tám biển, ý muốn chỉ chiến công của Vĩnh Công xưa, đánh tan giặc trên tám cửa biển nước Nam Sau khi chiến thắng, ông được giao trọng trách giữ gìn và khai

khẩn, xây dựng tám cửa biển nước Nam “Động” có nghĩa là một đơn vị hành chính cấp thấp dưới thời Lý - Trần “Đình” vốn dĩ có nghĩa là “dừng”, là nơi nghỉ của các

triều thần hoặc nhà vua khi đi kinh lý Khái niệm này xuất hiện thời nhà Lý thế kỉ XII

Sau này, “Đình” mới có nghĩa là nơi cộng đồng, nơi thờ thành hoàng của một làng, một khu vực trong một địa vực hành chính Với cách hiểu trên thì “Bát Hải Động Đình” cần phải hiểu theo hai nghĩa :

- Nghĩa thứ nhất: Là nơi dừng chân của nhà vua hoặc các triều thần tại ở kinh

lý tại tám động của cửa biển

- Nghĩa thứ hai: Là nơi thờ cộng đồng các vị tiên công của tám động vùng cửa biển Hay là ngôi đình chung của tám động vùng cửa biển

Như vậy, tên gọi “Bát Hải Động Đình” là thần hiệu chính thống, là tên gọi từ xa

xưa của đền để chỉ Vĩnh Công xưa Chính tên gọi này phần nào cho chúng ta biết được nhân vật được thờ tại đền là ai

Bên cạnh đó, đền còn tồn tại với một tên gọi khác Tại trước cổng đền và dốc

cầu Vật (trên quốc lộ 10) có hai tấm biển bê tông đề “Đền Đức Vua” Tên gọi này có

từ thế kỉ XIII thời nhà Trần, khi mà Hưng Đạo Đại Vương qua đời (20/8/1300), bài vị của ngài được lập thờ bên cạnh bài vị Vĩnh Công thì trong dân gian bắt đầu xuất hiện

tên gọi “Đền Đức Vua” nhằm thể hiện sự tôn kính của người dân với vị anh hùng dân

tộc này

Trên bản đồ địa chính Việt Nam xuất bản năm 1975, bắt đầu ghi địa danh làng Đồng Bằng thuộc huyện Quỳnh Phụ, tỉnh Thái Bình và ngôi đền của làng cũng được

truyền ngôn với tên là đền “Đồng Bằng”

*Qúa trình xây dựng và tu bổ ngôi đền

Đền Đồng Bằng là di sản văn hóa của tỉnh Thái Bình, là niềm tự hào của người dân An Lễ Tọa lạc bên dòng sông Diêm thơ mộng, ngôi đền có bề dày lịch sử này chứa đựng cả một bảo tàng kiển trúc đồ gỗ đồ sộ, đặc sắc Những đường nét hoa văn khắc, chạm trổ tinh tế, những hoành phi câu đối sơn son thếp vàng làm cho ngôi đền vừa toát lên sự thanh tao, thoát tục, vừa trầm mặc, cổ kính

Tồn tại song song với những biến đổi của lịch sử, trải qua các triều đại, sự tàn phá của thiên nhiên, giặc giã hoành hành, ngôi đền đã tu sửa kiến tạo nhiều lần song giá trị

và ý nghĩa lịch sử của ngôi đền không vì thế mà giảm đi, sự hiện đại hòa vào cái cổ kính đã làm tăng thêm sự độc đáo, phong phú của ngôi đền

Trong quyển “Từ điển di tích văn hóa Việt Nam” được tổng hợp tư liệu từ các

thư tịch Hán Nôm cổ cho biết đền Đào Động xưa chỉ là một cái miếu nhỏ, tên Đào

Động ở “thôn Đào Động, tổng Vọng Lỗ, huyện Phụ Dực” [19:194]

Tương truyền, vào đời vua Hùng Vương thứ 18, nước nhà bị giặc ngoại bang xâm lấn Triều đình đã phải lập đàn triệu linh sơn tú khí về giúp sức dẹp giặc Thủy thần làng Đào Động đã ra phò vua dẹp giặc và có công đầu trong việc trấn giữ tám cửa biển phía Tây Đất nước trở lại thái bình, từ đó vùng đất này đã trở thành nơi địa linh được người dân cả nước ngưỡng vọng Sau khi ông mất vua đã cho tiền sửa sang phủ

đệ thành đền cho dân thờ phụng Thời nhà Lý, vua Lý Thái Tông năm Thiên Thành thứ 4, khi đi kinh lý về vùng duyên hải đã đến thăm quần thể di tích của đền, vua khen

Đào Động đứng đầu trong “Tứ cố danh thắng” Sách “Ngàn năm đất và người Thái Bình” viết “Đào Động, Lộng Khê, Tô Đê, A Sào - Phụng Phượng, Lý triều tứ cố cảnh” “Bốn nơi có cảnh sắc phong quang, dân cư trù mật, thế đất cao ráo, từng được xem là bốn cảnh đẹp dưới triều Lý” [12:174] Thời vua Lý Nhân Tông năm Thiên

Thuận thứ 5 (1132) vua tái phong cho Vĩnh Công, cho xây dựng và mở mang đền sở Theo tương truyền, thì khi ấy đền mở rộng đến cung Đệ Nhất hiện nay

Thời nhà Trần, Đào Động là nơi tập trung binh sỹ, rèn luyện binh đao của vua tôi nhà Trần Trong dân gian còn lưu truyền câu ca:

“An Lễ là đất địa linh

Là nơi rèn tướng, luyện binh nhà Trần”

Như vậy, ngôi đền nổi tiếng linh thiêng đã gắn với những chiến công của vua tôi nhà Trần bởi giá trị tâm linh, cố kết cộng đồng lớn Người xưa kể lại, để yên lòng dân, tại đây Trần Hưng Đạo đã cho đúc hai đồng tiền, vua lễ xong và gieo đài thì trăm lần

đều thuận âm dương, có nghĩa là “trên thuận ý trời, dưới thuận lòng dân” Vì thế mà

sau chiến thắng quân Nguyên, Trần Hưng Đạo đã về tế tại đền để cảm tạ Vĩnh Công

đã âm phù chiến thắng và chu cấp tiền bạc cho dân xây dựng, mở rộng đền Đào Động Thời Trần, ngôi đền lộng lẫy, uy nghi, khi vãn cảnh thăm đền, Điện tiền Phạm Ngũ

Lão vịnh thơ ngợi khen: “Đây cõi thần tiên nhất nước nhà”

Thời Lê vào Quang Thuận niên (1641) vua Lê Thánh Tông kinh lý về Đào Động

sắc phong “Vĩnh Công đại vương thượng đẳng thần”, lúc này đền đã có đủ 5 cung để

thờ Vĩnh Công đại vương và 4 ban công đồng tứ phủ mới được cấy vào

Đến thời Nguyễn năm Đinh Sửu (1817), đại công thần Nguyễn Văn Thành là tổng trấn Bắc kỳ đã về đền lễ tạ Năm Khải Định thập niên (1925) nhà vua sắc phong cho Vĩnh Công, cho mở mang đền phủ, mở rộng các cung thờ Cung đệ tam, cung đệ tứ và nghi môn cũng được xây dựng từ đó Năm 1941, vua Bảo Đại qua biểu tấu của tri phủ Thái Bình đã phê huân công cho Vĩnh Công:

“Sinh vi danh tướng hóa vị thần

Vạn cổ phương danh nhật hựu thục

Nhị bảo xã Thục an xã tắc

Tụng nhiên tán lĩnh linh nguyên huân”

(Tạm dịch: Người được thờ phụng sống là danh tướng, thác đi hóa thần, để lại vạn năm danh thơm, dân mãi mãi tri ân công lao rực rỡ ấy.)

Năm Thành Thái Kỷ Sửu (1889) được sự đỡ đầu của thái tử thiếu bảo Hoàng Trọng Phu, dân Đào Động mở rộng quy mô, đền rộng 6000m2 Năm Khải Địng thử 9 (1925)

có sự bảo lãnh của Uỷ viên hội đồng tỉnh Thái Bình, nghị viện dân biểu Bắc Kỳ, một điền chủ lớn tỉnh Kiến Xương là Phạm Luận đã sửa tòa cấm điện từ kiến trúc hồi văn thành phượng đình chồng diêm cổ các

Toàn bộ khu di tích của đền gần 20.502m2, riêng khu nội tự rộng 6000m2, tổng

thần đền là 18 mẫu Đền chính được thiết kế theo kiểu “tiền thị - hậu đinh” như một

lâu đài thời trung cổ gần 13 tòa, 66 gian liên hợp chặt chẽ tạo thành quần thể kiến trúc độc đáo, bề thế, khép kín Qua thời gian giặc dã tới nay, mặc dù bằng di tích bị thu hẹp song không gian kiến trúc vẫn trải rộng và đặc biệt đây còn lưu trữ được nhiều đồ tế khá có giá trị như: cuốn thư, hoành phi, câu đối, đại tự, bài vị Trực thuộc ngôi đền chính còn có cả một quần thể di tích gồm hàng chục ngôi đền, miếu như đền Công Đồng thời quan lớn Điều Thất, đền sinh thờ Mẫu Quốc Thái, đền Bến thờ quan lớn Đệ Bát…

Tuy nhiên, trận bão tháng 9 năm 1983 đã làm đổ tòa Phượng Đình Tháng 8/1984, Bảo tàng Thái Bình kết hợp với UBND xã An Lễ đã phục hồi lại tòa cấm này theo phong cách hồi văn mái chảy như trước năm 1926

Từ khi Bộ Văn hóa cấp bằng công nhận di tích lịch sử cấp quốc gia (1986) đền Đào Động đã được Đảng, chính quyền địa phương cùng các du khách đóng góp, tôn tạo, tu sửa di tích ngày càng uy nghi, tráng lệ Điển hình là dự án của tổng cục du lịch trị giá 11 tỷ đồng hỗ trợ kè ven bờ sông Diêm là 1km, mở rộng đường nối từ quốc lộ

10 vào đền dài 2,2 km với mặt đường to, rộng làm cho giao thông thuận tiện khi vào đền Bên cạnh còn xây dựng thêm bãi đỗ xe rộng thêm 2000m2

và khu vườn hoa, sân dạo rộng 1500m2 Mở mang khuôn viên đền chính lên 400m2 giúp cho việc tế rước thuận tiện

Như vậy, để góp phần vào việc giữ gìn, tu bổ và phát huy các giá trị văn hóa - lịch

sử của ngôi đền, các cấp lãnh đạo cùng toàn thể nhân dân đã có sự đầu tư thích đáng làm cho ngôi đền ngày càng khang trang hơn, rộng hơn về quy mô bên ngoài nhưng vẫn giữ được nét cổ xưa, uy nghi trầm mặc của ngôi đền Chính sự ra tay chung sức

xây dựng ngôi đền đã củng cố phát huy ý thức cố kết cộng đồng và bảo lưu được giá trị văn hóa

2.2 Đối tƣợng thờ tự

* Các vị thần được thờ ở làng Đào Động

Với quan niệm “trống làng nào làng ấy đánh, thánh làng nào làng ấy thờ” nên mỗi

làng đều có vị thần bảo hộ riêng cho mình Ở Việt Nam, hầu hết làng nào cũng có đền, đình, miếu Thường thì mỗi làng có từ 3 vị thành hoàng đến 6,7 vị thành hoàng tùy thuộc vào làng đấy lớn hay nhỏ, có bao nhiêu nhóm cư dân, từ bao nhiêu quê gốc khác nhau đến, cộng với dân gốc để có số lượng thần tương ứng được thờ Ví dụ một làng

có dòng dân từ khu vực ven ngoại thành Hà Nội về thường thờ Linh Giang đại vương, dân từ Tây Sơn về thường thờ Tản Viên sơn thánh Còn có được sự phong phú, hòa trộn giữa việc thờ thần trong phạm vi một làng như vậy là do con người có tâm lý

“uống nước nhớ nguồn”, luôn tin tưởng và hướng về vị thần bảo hộ cho mình Điều đó

đã in sâu vào tâm con người cho nên dù đi đâu con người cũng không quên gốc gác và luôn có ý thức giữ gìn, tôn thờ vị thần đó

Ngôi đền chính xuất hiện nay được thờ thủy thần sông Vĩnh - Vĩnh Công Đại Vương Sự xuất hiện của ngài trong cuộc sống tâm linh của người dẫn đến sự thờ phụng là cả một câu chuyện ly kỳ, hấp dẫn như một huyền thoại

* Tiểu sử thần Vinh Công Đại Vương

Sử cũ nói đền Đào Động xưa kia thuộc tổng Vộng Lỗ, huyện Phụ Dực thờ thủy thần Vĩnh Công Đại Vương, tương truyên là thái tử Long cung giáng sinh ở Đào Động phù vua Hùng Duệ Vương dẹp loạn, sau hiển thánh được dân làng thờ Phàm trong vùng có hạn hán, hoàng trùng, dịch bệnh dân đến kêu cầu, đều rất linh nghiệm

Theo thần tích, vào đời vưa Hùng Duệ Vương, tại Trang An Cổ, tổng Bình Lãng, huyện Thụy Vân (sau đổi thành Thụy Anh - nay là huyện Thái Thụy) họ Trần, tên Lu (cũng có dị bản cho rằng tên hai nhân vật này là ông Phạm Danh Túc và bà Trần Thị Ngoan) Nhà ấy vợ chồng thích làm việc thiện, các việc góp tiền, đúc chuông, tô tượng, sửa chùa không bao giờ là không cúng tiến, luôn giúp người nghèo, cho cơm kẻ đói, sinh sống hòa thuận Chỉ mỗi hiềm ngoài 40 tuổi mà chưa có con nên tâm trạng nhiều lúc rất buồn Ông bà thường đi lễ các đền phủ lớn hoặc chu du các danh lam cổ tích và hất lòng chăm lo việc phúc

Một hôm ông bà vãn cảnh trong Đào Động, bỗng gặp một cô gái đến lạy vái

kêu rằng “con là kẻ tha hương, cha mẹ mất sớm không nơi nương tựa Nay gặp ông bà hiền đức xin động lòng cho con xin về hầu tạ” Phạm Công, Trần Thị thấy thiếu nữ tư

chất thông minh, nói năng phải đạo liền nhận làm con nuôi và đặt tên là Quý Nương

Quý Nương càng lớn càng xinh đẹp, đoan trang, hiền thục, công danh, ngôn hạnh nhưng đến 18 tuổi vẫn không nhận lời đình ước của một ai Một lần Qúy Nương

ra tắm ở cửa biển, trời đang trong xanh bỗng nhiên trở gió mưa bão ầm ầm, chớp rật sấm rền và có một con Giao Long thân dài 8 thước hiện hình ôm cuốn lấy nàng Lát sau trời quang mây tạnh, Qúy Nương thấy vậy hốt hoảng kinh sợ vội trở về nhà Rồi

cô gái có mang, ở nghén 13 tháng, đến kỳ mãn nguyệt khai hoa, thẹn nỗi không chồng

mà chửa, Qúy Nương ra biển, chở rạ sinh đẻ một mình Trong một đêm mưa gió nàng sinh ra một cái bọc kỳ lạ, ngạc nhiên và sợ hãi nàng ôm cái bọc thả xuống biển Hôm

đó là ngày mùng 10 tháng giêng năm Đinh Tỵ, bọc thiêng gặp lúc thủy triều dâng theo dòng nước trôi về trang Đào Động

Thời bấy giờ ở trang Đào Động có một ông già nghéo khó, đức hạnh tên là Nguyễn Danh Minh (Nguyễn Minh) làm nghề đánh cá bên sông Đêm ấy buông vó đã sang giờ Tí mà không bắt được con cá nào Mãi quá nửa đêm kéo vó thấy nặng quá, cố kéo lên thì thấy một bọc đỏ như máu, ông già sợ quá dùng sào đẩy ra, lát sau cất lên lại gặp bào thiêng, già Nguyễn Minh vái lạy, khấn nguyện rồi dao rạch bọc ấy ra thì thấy

ở trong bọc ngoi ra 3 con hoàng xà (nửa rồng nửa rắn, vảy vàng màu đỏ) Con rắn thứ nhất bời thẳng lên bờ, chui một giếng tự nhiên ở Đào Động rồi mắt tích trong đó Con rắn thứ thì xuôi sông Đào Động về trang Thanh Do Con rắn thứ ba chạy về khúc sông Hoa Diêm - nơi mà bà Quý Nương sinh ra bọc ấy

Lúc ấy phụ lão nhân dân trong trang Đào Động thấy vậy sợ hãi và cho rằng

chắc là thủy thần xuất thế nên làm lễ bái tạ ở khúc sông ấy và khấn rằng: “nếu là thủy thần xuất thế anh linh thì dân xin làm thần tử và thiết lập đền để thờ”

Từ khi đệ nhất linh tà ngụ tại Đào Động , dân chúng đánh lưới - lưới nhiều cá, cất

vó - vó nhiều tôm, công việc làm ăn thuận lợi, cầu gió được gió, cầu mưa được mưa

Giữa lúc xã tắc thanh bình thì giặc phương Bắc tràn xuống, quân nhà Thục, Ai Lao đem 5 đạo quân đến xâm lăng bờ cõi nước Nam Các tướng biên thùy chống cự không nổi đều dâng biểu xin cứu viện vua cho thêm tướng giỏi, quân Đông đi cứu nguy vẫn bị thua trận, ngày càng nguy gấp - vua Hùng bèn lập đàn là đảo thiên địa

bách thần đến giờ Tí ngày thứ 3 vua nằm mơ thấy sứ giả nhà trời cưỡi mây hạ đàn bảo

rằng: “giặc ấy là giặc to nhưng đã có hoàng thiên giúp, đã sai 3 vị thủy thần giáng sinh Một vị ở làng Hoa Diêm huyện Thụy Anh, một vị ở trang Thanh Do,một vị ở trang Đào Động nhưng còn ẩn mình là rắn xin vua sai xứ giả đến những trang ấy triệu thì rắn biến thành người để cùng đức Sơn Thánh đi bình định giặc ấy”

Đức vua tỉnh dậy một mặt sai sứ giả đi triệu Tản Viên Sơn Thánh, một mặt cử sứ giả đến vùng biển về Đào Động trang để mời đức thủy thần Sứ giả vừa tới đầu trang

ấp thì thấy gió thét mưa gào, sấm chớp vang trời, nước cửa sông Vĩnh tràn lên, nước

sông cuộn sóng và một vị thủy thần cưỡi sóng giữ nói lớn “ta là thủy thần sông Vĩnh, tuệ là Vĩnh Công, chờ sứ giả ở đây” Sứ giả vui mừng khôn xiết rước thần về kinh đô

Vĩnh Công triệu hương lão, trai tráng Đào Động chọn lấy 9 chàng trai khỏe mạnh nhất xin làm ra thần thủ túc, lại cùng xứ giả xuôi xuống Thanh Do, Mai Diên đón hai em là

đệ nhị linh xà về kinh vái yết vua Vua thấy ba ông thân người, đầu cá, dáng vóc như rồng, tiếng nói như sấm, lực địch vạn người, bàn mưu tính kế như thần thì cả mừng

Thần Vĩnh Công làng Đào Động là vị nhị linh xà đi đến đâu các loài ba ba, thuồng luồng và muôn trùng thủy tộc đều theo sóng cồn cùng ra đảo, chỉ đánh vài trận quân Thục phải quy hàng Phía rừng núi, thần Tản Viên cũng giành chiến thắng lớn Hai ông làm biểu tiếp báo về Kinh, vua cho hai đạo quân được ca khúc khải hoàn

Một hôm, Vĩnh Công mời hương lão đến nhà dặn rằng: “ta cùng các vị là dân lân dân ấp, ăn ở với nhau tình như ruột thịt, nghĩa như cha con Nay ta dã vâng mệnh về hầu Vua cha Long Vương Nếu có nhớ đến ta thì lấy nhà ta làm miếu thờ, ngày ta đi làm ngày giỗ” Dặn xong bỗng trời đất tối sầm, sấm chớp dữ dội, lát sau trời quang

mây tạnh, nhân dân trông vào chỗ ngồi của ông thì ông đã hóa rồi, chỉ còn lại áo xiêm của thần Hôm ấy là ngày 25/8 năm Mậu Thìn Nhân dân thấy thế làm lạ, dâng biểu tâu vua Vua ban phong mỹ tự, Trấn Tam Kỳ giang linh ứng Vĩnh Công Đại Vương Bát Hải Động Đình, lại cấp cho nhân dân Đào Động 400 quan tiền lo việc tang lễ tu sửa lều tranh của vị thần Vĩnh Công thành miếu điện, hạ sắc miễn thuế cho dân lấy lộc thờ thần và lấy ngày 10 tháng giêng là ngày sinh nhật ngài, ngày 25/8 là ngày hóa nhật ngài

Từ cuối thế kỉ XII, đền Đào Động còn là nơi tưởng niệm Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn cùng các danh tướng hoàng thân quốc thích nhà Trần có công lớn trong 3 lần đại phá quân Nguyên Mông lập nên 8 trang Đào Động xưa

2.3 Đặc điểm kiến trúc - điêu khắc

2.3.1 Khái quát chung về kiến trúc, điêu khắc

* Vị trí địa lý đền Đào Động

Đào Động xưa chỉ là một cồn đống, bốn bề sông nước mênh mông do vậy ngôi đền của làng cũng được bao bọc bởi các con sông Thời cổ đại, giao thông chủ yếu

dùng thuyền “Đông Chu, Bắc Mã’’ cho nên với vị trí tâm điểm của các con sông là

điều kiện thuận lợi để khách lễ hướng về đền Đền Đào Động nằm gữa khu vực sông Hóa và sông Đại Lẫm, ngược lên phía Bắc gặp sông Luộc ở khu vực Tuần Tranh (Linh Giang) tiếp vào sông Hồng Hà, xuôi về phía Đông 7 km sẽ sông Thái Bình tại cầu Xe Theo sông Hóa có cửa ra sông Thái Bình, sông Đại Lẫm hợp với sông Diêm đổ ra cửa Trần (tức cảng Diêm Điền) Từ kinh thành theo sông Hồng vào cửa Hải Thị về sông Đại Lẫm Từ Đông Bắc theo sông Thái Bình xuống cầu Xe xuống Tuần Tranh và sông Hóa để đến Đào Động đều thuận lợi

Năm 1910, Pháp mở quốc lộ 10 từ Ninh Bình qua Nam Định sang thị xã Thái Bình, đi thị xã Kiến An và thành phố Hải Phòng Tuyến đường quốc lộ này đã tạo điều kiện thuận lợi nối Đào Động với nhiều miền đất nước Đền Đào Động tọa lạc cạnh cầu Vật, sát đường quốc lộ, cách thị xã Thái Bình 20km, cách thành phố Hải Phòng 70km

Mỹ như thế hổ chầu hướng phục vị đền

Với vị trí như vậy, nhân một lần vào bái yết thần đền tướng quân Phạm Ngũ Lão đã để lại một bài thơ ca ngợi:

“Xuân nhật tảo di hoa ảnh động

Thu phong viễn tống hạc thanh lai

Lưu quang điện hạ thiên tùng thụ

Qủa cảnh thần tiên nhất thủ tài”

Dịch thơ:

“Xuân đến lung linh rợp trời hoa

Hạc về để tiễn gió thu xa

Dưới bóng trời cây đền rực rỡ

Đáng chốn thần tiên nhất nước nhà”

Như vậy, đền tọa lạc trên một vị trí có linh khí trời đất hội tụ, “Đáng chốn thần tiên nhất nước nhà” Mọi tinh hoa của đất trời kết tinh và thăng hoa làm tăng thêm tính

linh thiêng và huyền bí cho ngôi đền

Đền Đào Động với vị trí cách quốc lộ 10 không quá xa, đủ cho du khách muôn phương có thể xuống xe đi tản bộ vào đền, cũng không quá gần quốc lộ để không bị chịu ảnh hưởng tiếng ồn ào của dòng xe xuôi ngược Một lần nữa ta khẳng định: đền Đào Động xây dựng có tiếp thu thuyết phong thủy truyền thống của đạo giáo và đó là

thế đất đứng đầu trong lựa chọn xây dựng gia trạch, miếu mạo

* Tổng thể kiến trúc đền Đào Động

Trong bài Hồ từ viết vào cuố thế kỉ XIII, quan Điện Tiền Phạm Ngũ Lão khi đi

lễ và tham quan đền Đào Động, xúc động trước vườn đào, điện thánh, Phạm tướng công đã phác họa đền Đào Động qua những vần thơ tuyệt bút Đó là cảnh buổi sớm mùa xuân, hoa lá rung rinh, đã xa rồi tiếng hạc mùa thu gió lạnh Trong đền rực sáng, trời tụ khí thiêng

Giữa đời Lê Trung Hưng, đền có được tu bổ, mở rộng, nhưng không có văn bia nào chép lại Song chỉ cần hiện diện công trình tôn tạo năm 1899 cũng đã khẳng dịnh được tầm vóc của di tích này

Trong bài văn chầu viết từ năm 1940 đã khảo tả cảnh đền hồi đầu thế kỷ như sau:

“Phủ Thái Ninh về miền Phụ Dực

Danh tiếng đồn náo nức gần xa

Đào Động đền phủ nguy nga

Tối linh tối thượng mấy tòa uy nghi

Đôi bên ngựa đứng voi quỳ

Nhởn nhơ phượng múa, long ly chầu vào

Nọ chim hót,nọ hoa chào

Một vùng cổ thụ ngất cao như thành

Bốn bề sông lượn bao quanh

Bồng lai tiên cảnh như tranh họa đồ”

Cho đến nay, chốn “Bồng lai tiên cảnh như tranh họa đồ” ấy vẫn còn nguyên

cảnh sắc xưa Đền Đào Động với tổng diện tích là 20.520m2, diện tích nội tự là 6000m2, tổng thần điện là 18 mẫu được thiết kế theo kiểu “tiền nhị hậu đinh” như một

lâu đài trung cổ gồm 13 tòa, 66 gian liên hợp chặt chẽ

Quần thể kiến trúc đền chia thành 4 tiểu khu, phía trước là 3 tòa Đại tiền môn,

tả hữu gồm 6 tòa nhà lính, phía sau là 2 tòa của thủ từ và nhân viên trị sự Ba khu vực

trên bao quanh 7 cung thờ thánh như khuôn viên chữ “quốc” lấy tâm tòa Trung Môn

và Cấm Điện làm trục thần đạo Đền xây đựng đối xứng từng vì, từng tòa Khu vực trung tâm thì cao đẹp, khu vực ngoại biên và hành lang khiêm nhường liên kết thành một tổ hợp kiến trúc chặt chẽ làm nổi bật điểm sáng nơi thờ tự

Toàn bộ kiến trúc khu đền chính chỉ có tòa Bái Đình (cung thờ Công Đồng) và cung Cấm là có hệ thống cửa ra đóng vào mở, còn các cung khác chỉ có lối cửa mạch phía hồi đi xuống sân hành lang Không gian trong đền hầu như thông suốt, khách lễ

có thể đi qua từng cửa từ thấp đến cao, từ cửa trình Cô, trình Cậu rồi vào cửa Công Đồng, qua tứ phủ Quan Hoàng,rồi lên cửa Chầu Bà, Tôn Ông đến nơi thâm nghiêm nhất là Cửa Mẫu và điện Vua Cha Khách lễ có thể vào cửa tả, ra cửa hữu, vào cổng Đông, ra cổng Tây, thuận đường sông đi tiếp các đền đài xung quanh đền thờ chính.Việc phân cung là căn cứ vào cấu trúc bộ mái, còn trên mặt nền là một mặt thảm phẳng tiện lợi cho việc đi lại, lễ bái thông giữa các tòa, tạo điều kiện cho khách tham quan từ một điểm có thể phóng tầm nhìn bao quát được toàn bộ kiến trúc nội tự

Tổng thể kiến trúc đền đồ sộ, được bố trí khoa học Theo thuyết phong thủy, thế đất của đền biểu thị cho sự bền vững và phồn thịnh Vị trí địa lý linh thiêng như vậy cùng với cách bài trí trong đền đã làm tôn thêm sự thanh toát, hư ảo nhưng cũng hết sức bề thế, uy nghiêm của thần điện mà các di tích khác khó sánh được

2.3.2 Một số kiến trúc tiêu biểu

*Nghi môn

Từ trục thần đạo vào đền Đào Động có theo 3 cổng, đó là đại tiền môn (3 tòa cổng chính), Đông môn và Tây môn Đại tiền môn là cổng dẫn chính vào tâm của đền.Đông môn dẫn khách vào hành lang tả.Tây môn dẫn khách vào hành lang bên hữu.Các cổng trên được thiết kế như sau:

-Hai cổng Đông môn và Tây môn

Đi từ dốc cầu Vật, theo 300m đường dải nhựa, theo sông Đại Lẫm, đi hết đoạn đường râm mát bóng cây ta gặp một sân lớn, giữa đào hồ tròn đường kính 16m, nước trong xanh, xưa gọi là ao rồng xung quanh được xây gạch, giữa hồ đắp núi ngũ nhạc Bốn mặt trồng cây cảnh hoa bốn mùa.Theo lệ xưa, khách thập phương dùng nước hồ rửa mặt, tẩy trần cho sạch sẽ trước khi vào bái vọng Đức Vua Cha Đứng ở đó ta có thể thấy được tòa Nghi Môn bề thế, cổng đền là một công trình kiến trúc hoành tráng kiểu Đại Môn của cung đình nhà Nguyễn

Cổng Đông và Tây tuy gọi là cổng song kiến trúc hai tòa phụ này khá đơn giản

Đó là hai cột trụ vuông, trên đắp trụ đấu vuông 2 tầng Cánh gà một bên ăn vào tường sân đền, một bên bắt vào hồi hành lang, phía trong phát triển thành cửa cuốn tò vò, trên trán xây một biển văn, đỉnh đắp văn hiệu, thành bên dưới soi chỉ thành một bảng văn Trụ cột cổng soi chỉ kép, dưới đắp tảng vuông, hai mặt trước sau cẩn câu đối chữ

Hán Bảng văn cổng phía Đông đề hai chữ lớn “Tả Môn”, cổng phía Tây đề hai chữ

“Hữu Môn” Cả hai cửa đều đắp hai cánh gỗ kiểu thượng sơ hạ mật, dưới bưng kín,

sơn son, trên chạy sóng con bài Khách sắp lễ thường qua cửa này, còn khách tham quan vãn cảnh đi theo cửa Đại Tiền Môn

- Đại Tiền Môn

Gọi là cổng, song Đại Tiền Môn là 3 ngôi lầu lớn trải dài 24m, lòng rộng 2m, trung môn cao 8m, tả môn và hữu môn cao 6m Riêng hai cột đồng trụ góc cánh gà cao tới 5,6m, gương tảng thắt cổ bong cao 1,08m, mỗi mặt rộng 1,2m Phần quả găng cao tới 0,8m, vươn rộng 0,6m Lồng dền cao tới 1,1m, rộng 0,9m Thân trụ cao 2,4m, bề mặt mỗi chiều rộng 1m tạo dáng đứng vững chãi, bề thế không đâu bằng

Phần thân cổng xây bằng 4 cột trụ lớn: cao 5m, bản rộng 0,6m trên chạy bao lượn hoa, dưới cuốn vòm trổ, tổng cộng 2,4m cao 3m, đủ tầm cao khi rước kiệu không cần phải xuống đòn

Nghi Môn có tới 252 Hán tự như một bản tóm tắt giới thiệu về đền trước khi chúng ta vào thăm nội tự nổi tiếng kỳ vỹ của di tích đền Đào Động

Hai tòa Tả môn, Hữu môn cách Trung môn 1,35m (ngăn bằng hai tượng phù điêu võ sĩ kim cương) được xây theo kiểu cổng thành lũy, trên có lầu canh, dưới có tường vây bọc Bốn góc xây cột trụ bản rộng 0,8m, cửa cuốn vòm, đóng cánh then bài thượng sơ hạ mật

Qua nghi môn, là khoảng sân chính của nội tự Đây là một khu sân rộng, lát gạch vuông to từ cổ, là nơi đại tế, là nơi diễn ra những đêm chèo trong lễ hội cổ xưa

Ở hai góc sân rộng có hai bệ thờ lộ thiên thờ quan Hổ Theo thần tích Vĩnh Công Đại Vương và Tản Viên sơn thánh đều là tướng của vua Hùng Tản Viên lĩnh ấn tiền quân, Vĩnh Công đảm nhận vai trò của trung quân Hai tướng hợp sức cầm quân đánh Thục, tình thân như huynh đệ Người vùng biển luôn nhớ về quê gốc núi rừng, dân Đào Động đã lập một ban thờ trước hiên trái hồi Đông để thờ mãnh hổ, biểu tượng sức mạnh của chúa Sơn lâm

Truyền thuyết đã lý giải vì sao trước cửa đền ngự ban thờ Hổ nhưng chúng ta thấy rằng thờ quan Hổ từ lâu đã trở thành biểu tượng thờ tự trong các thần điện Hổ linh đã dược thần thánh thu nạp, giáo hóa theo chính đạo thành lính canh cửa, đồng thời là sứ giả của thưởng thiện, phạt ác Thờ quan Hổ là một ảnh hưởng của đạo giáo Qua thềm đá cổ, ta bước vào khu nội tự chính của đền Khu điện thờ đền Đào Động gồm 7 công trình kiến trúc lớn, bố cục liên hoàn

*Tòa đại sảnh

Hiên trước: 7 chạm long vân, tứ quý hóa rồng Bảy cột hiên tiền thửa toàn bằng

đá phiến, đấu thượng soi 2 tầng, tảng chạm mặt hổ phù Toàn bộ hệ thống của thềm tam cấp được lát bằng 45 tấm đá xẻ bản rộng với diện tích mỗi tấm là 0.4mx 1,2m ghép sít mạch Ngưỡng cửa, bao ngạch cửa liền tảng đá dài kín mỗi gian, cao 0.5m, bản dày 0.2m soi sọt đúng như ngưỡng ngạch gỗ, soi vỏ măng, chỉ mớ, chạm hoa cúc, hoa sen, vân mây…

Tòa đại sảnh gồm 5 gian đồ sộ, dài 19m, kiến trúc đao tầu chéo góc Hai bờ đắp nổi hoa chanh, hồi nóc xây trụ đấu, đắp ngạc long, bờ cánh soi 2 tầng chỉ mớ, góc hồi đắp lân, ly Đao cất 3 tầng gồm: long phục, rồng chầu, phượng mớm

Giường chạm văn mây, lá lật, đấu chạm hoa sen, 12 đầu dư chạm đầu rồng Đại sảnh là nơi diễn ra đại tế trong những ngày khai hội cổ xưa Đây là một công trình kiến trúc đời Nguyễn, mạnh nét đặc trưng của kiến trúc thế kỉ XIX Nhận biết được niên đại xây dựng tòa đại sảnh là do câu đối ở cột đá ghi rõ:

“Khải Định xuất thập niên tu tập

Hùng Triều thiên vạn cổ anh linh”

Vế trên của câu đối chỉ rõ niên đại kiến tạo cung Đệ Tam và cung Đại Bái, vào

đời vua Khải Định, năm thứ 10 Hoàng Lịch (1925) Vế sau của câu đối giải thích vì

sao xây dựng công trình này, đó là để ghi nhớ một trang sử hiển hách, một nhân vật anh hùng từ thời Hùng triều mà hàng vạn năm sau còn vang danh, được người đời

ngưỡng vọng

Bước vào cung Đại Bái, khách lễ sẽ choáng ngợp trước những tầng tầng lớp lớp hoành phi, cuốn thư, câu đối, cửa võng, y môn rực rỡ vàng son, chạm khắc tinh sảo đạt đến độ hoàn mĩ tới từng chi tiết Dọc hàng cột quân lậu lắp 3 tòa cửa võng lớn Gian trung tâm cửa dài 3m, diềm cao chia thành 2 phần: trán cửa và diềm võng, diềm võng lại chia thành 3 mảng: thân, võng và diềm Trán võng gắn trên mặt xà trung trạm lưỡng long chầu nguyệt Thân chia làm 5 ô chạm tùng, cúc, trúc, mai Dạ cá chạm lưỡng phượng chẩu đỉnh Trên thân đỉnh chạm chữ vạn Hai diềm chạm mai lão, trúc lão hóa rồng: Gốc trúc thành đầu rồng, rễ trúc, rễ mai kết thành râu, thành tóc, thành bờm, lá trúc thành vuốt, hoa mai thành mây, thân lão, mai lão cúc uốn khúc thành thân rồng uốn lượn làm thành đường biên cửa võng Chính giữa cung là tấm hoành phi cỡ

lớn đề: “Phúc du đồng” (Dịch ý: Đây là nơi mọi người cùng mong phúc kéo dài mãi

mãi) Nhận xét: Với những hoành phi, câu đối, cửa võng, y môn được chạm khắc cầu

kì, bằng đủ nghệ thuật chạm rỗng, chạm bóng, khắc nổi, sơn son thếp vàng đã đạt đến trình độ tuyệt mĩ của nghệ thuật, kết hợp với cách bài trí trong đền, đây xứng đáng là một bảo tàng nghệ thuật điêu khắc gỗ có niên đại lâu năm hiếm có nơi nào sánh đươc

* Cung đệ tam

Nếu như cung Đệ Tứ nguy nga, được trang trí lộng lẫy khiến ta như lạc vào chốn cung đình thì cung Đệ Tam bài trí tự nhiên, toát lên sự thanh hư, thoát tục, là cõi tâm linh để tĩnh tại mà chứng nghiệm cái chân, thiện, mỹ Cung dài 5 gian, cùng chung khẩu độ giàn như tòa Bái Đính Ba gian giữa làm kiểu lòng thuyền nhị trụ, 2 gian hồi gác mái bằng Cốn gỗ trổ cuốn hình khánh, chạm hổ phù, long, phụng hoặc hoa lá cách điệu Nếu hàng cột ở cung Đại Bái làm bằng gỗ lim trăm tuổi thì hai hàng cột ở cung

Đệ Tam làm bằng đá xanh, gồm 6 cột tròn và 6 cột vuông 6 cột tròn chạm long vân, long giáng 6 cột vuông thì chạm thêm câu đối, có thể nói đây là công trình kiến trúc

đá quý hiếm ở Thái Bình mà đến nay vẫn còn được bảo lưu nguyên vẹn Hai tường hồi Đông và Tây bị ép giữa hệ đao hai tòa tiền tế và cung Đệ Tam nên được xây bao lượn thấp chạy song song con tiện, dưới chạy chỉ Mỗi hồi trổ một cửa mạch đóng cánh cửa khay thượng sơ hạ mật, xây bậc tam cấp để đón khách giữa đền và khu hành lang