Khó khăn tâm lý của phụ nữ trong đấu tranh chống bạo lực gia đình

1 Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN NGHIÊN CỨU KHÓ KHĂN TÂM LÝ CỦA PHỤ NỮ TRONG ĐẤU TRANH CHỐNG BẠO LỰC GIA ĐÌNH .... Tổng quan tình hình nghiên cứu khó khăn tâm lý của phụ nữ trong đấu tranh chốn

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

- -

LÝ THỊ MINH HẰNG

KHÓ KHĂN TÂM LÝ CỦA PHỤ NỮ TRONG ĐẤU TRANH CHỐNG BẠO LỰC GIA ĐÌNH

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÂM LÝ HỌC

Hà Nội -2014

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

- -

LÝ THỊ MINH HẰNG

KHÓ KHĂN TÂM LÝ CỦA PHỤ NỮ TRONG ĐẤU TRANH CHỐNG BẠO LỰC GIA ĐÌNH

Chuyên ngành: Tâm lý học chuyên ngành

Mã số: 62.31.80.05

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÂM LÝ HỌC

Người hướng dẫn khoa học 1: PGS.TS HOÀNG ANH

Người hướng dẫn khoa học 2: TS LÊ VĂN HẢO

Hà Nội -2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Tất cả số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất kì một công trình nào khác

Hà Nội, ngày 15 tháng 01 năm 2014 Tác giả

Lý Thị Minh Hằng

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN NGHIÊN CỨU KHÓ KHĂN TÂM LÝ CỦA PHỤ NỮ TRONG ĐẤU TRANH CHỐNG BẠO LỰC GIA ĐÌNH 6

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu khó khăn tâm lý của phụ nữ trong đấu tranh chống bạo lực gia đình 6

1.2 Một số vấn đề lý luận về khó khăn tâm lý của phụ nữ trong đấu tranh chống bạo lực gia đình 27

Chương 2: TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 62

2.1 Tổ chức nghiên cứu 62

2.2 Phương pháp nghiên cứu lý luận 70

2.3 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn 70

2.4 Phương pháp xử lý tài liệu 73

Chương 3:KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TRẠNG KHÓ KHĂN TÂM LÝ CỦAPHỤ NỮ TRONG ĐẤU TRANH CHỐNG BẠO LỰC GIA ĐÌNH 77

3.1 Thực trạng bạo lực gia đình của khách thể nghiên cứu 77

3.2 Thực trạng khó khăn tâm lý của phụ nữ trong đấu tranh chống bạo lực gia đình 83

3.3 Một số yếu tố ảnh hưởng đến khó khăn tâm lý của phụ nữ trong đấu tranh chống bạo lực gia đình 115

3.4 Một số trường hợp điển hình 128

3.5 Một số biện pháp tác động tâm lý nhằm khắc phục khó khăn tâm lý cho phụ nữ trong đấu tranh chống bạo lực gia đình 135

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 143

1.Kết luận 143

2 Kiến nghị 144

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

BLGĐ : Bạo lực gia đình CLB : Câu lạc bộ CSAGA : Trung tâm Nghiên cứu và Ứng dụng Khoa học

về Giới – Gia đình – Phụ nữ và Vị thành niên ĐTB : Điểm trung bình

ĐLC : Độ lệch chuẩn

HB : Hòa Bình

HN : Hà Nam

HV : Hành vi

HY : Hƣng Yên HPN : Hội phụ nữ KKTL : Khó khăn tâm lý

NT : Nhận thức

TĐ : Thái độ

DANH MỤC BẢNG

Bảng 2.1 Đặc điểm khách thể nghiên cứu 65

Bảng 2.2 Các nhóm điểm của thang đo trong bảng hỏi 73

Bảng 3.1 Tỷ lệ phụ nữ bị bạo lực tinh thần 80

Bảng 3.2 Tỷ lệ phụ nữ bị bạo lực thể chất 81

Bảng 3.3 Tỷ lệ phụ nữ bị bạo lực tình dục 82

Bảng 3.4 Tỷ lệ phụ nữ bị bạo lực kinh tế 83

Bảng 3.5 Tỷ lệ các nhóm phụ nữ bị các hình thức bạo lực gia đình khác nhau 84

Bảng 3.6 Nhận thức không đúng vai trò của người phụ nữ trong gia đình đối với việc đấu tranh chống bạo lực gia đình 86

Bảng 3.7 Nhận thức không đúng về hành vi bạo lực gia đình 89

Bảng 3.8 Thái độ tiêu cực đối với bản thân trong đấu tranh chống bạo lực gia đình 92

Bảng 3.9 Thái độ từ bỏ đấu tranh chống bạo lực gia đình với mong muốn giữ gìn sự ổn định của gia đình 94

Bảng 3.10 Thái độ thiếu tin tưởng vào sự giúp đỡ của người thân và cộng đồng trong đấu tranh chống bạo lực gia đình 96

Bảng 3.11 Hành vi của phụ nữ trong mối quan hệ với người xung quanh 100

Bảng 3.12 Hành vi giải quyết vấn đề bạo lực gia đình của phụ nữ 102

Bảng 3.13 Đánh giá mức độ khó khăn tâm lý của phụ nữ (tính theo %) 108

Bảng 3.14 Sự khác biệt giữa các nhóm phụ nữ bị các hình thức bạo lực gia đình khác nhau 110

Bảng 3.15 Sự khác biệt giữa các mặt biểu hiện khó khăn tâm lý của phụ nữ tham gia và không tham gia Câu lạc bộ “Cùng chia sẻ” 114

Bảng 3.16 Sự khác biệt về khó khăn tâm lý của phụ nữ thuộc các địa bàn khác nhau 114

Bảng 3.17 Những khác biệt khó khăn về nhận thức trong đấu tranh chống bạo lực gia đình 115

Bảng 3.18 Những khác biệt khó khăn về thái độ trong đấu tranh chống bạo lực gia đình 116

Bảng 3.19 Những khác biệt khó khăn về hành vi trong đấu tranh chống bạo lực gia

đình 117

Bảng 3.20 Tỷ lệ phụ nữ chứng kiến bạo lực gia đình khi còn nhỏ 119

Bảng 3.21 Mức độ hài lòng về cuộc sống 121

Bảng 3.22 Sự hỗ trợ của người thân và cộng đồng đối với phụ nữ 123

Bảng 3.23 Tỷ lệ số con của phụ nữ tham gia khảo sát 126

Bảng 3.24 Dự báo thay đổi về khó khăn tâm lý từ thay đổi trong nhóm yếu tố chủ quan 128

Bảng 3.25 Dự báo thay đổi về khó khăn tâm lý từ thay đổi trong nhóm yếu tố khách quan 129

Bảng 3.26 Cụm các yếu tố dự báo mức độ khó khăn tâm lý của phụ nữ trong đấu tranh chống bạo lực gia đình 131

DANH MỤC HÌNH VẼ - ĐỒ THỊ - BIỂU ĐỒ

Hình 1.1 Nhận diện các giai đoạn trong chu kỳ bạo lực 35

Hình 1.2 Mô hình rào cản đối với phụ nữ 53

Hình 1.3 Mô hình rào cản tìm kiếm sự giúp đỡ (MBHS) 56

Đồ thị 2.1 Phân bố điểm khó khăn tâm lý về nhận thức của phụ nữ trong đấu tranh chống bạo lực gia đình 71

Đồ thị 2.2a Phân bố điểm khó khăn tâm lý về thái độ của phụ nữ trong đấu tranh chống bạo lực gia đình 71

Đồ thị 2.2b Phân bố điểm về khó khăn tâm lý trong thái độ (sau khi đã xử lý) 72

Đồ thị 2.3 Phân bố điểm khó khăn tâm lý về hành vi của phụ nữ trong đấu tranh chống bạo lực gia đình 72

Đồ thị 2.4 Phân bố điểm khó khăn tâm lý của phụ nữ trong đấu tranh chống bạo lực gia đình 73

Biểu đồ 3.1 Nguồn hỗ trợ được phụ nữ bị bạo lực gia đình tìm kiếm 98

Biểu đồ 3.2 Đánh giá mức độ khó khăn tâm lý của phụ nữ 108

Hình 3.1 Tương quan giữa các mặt khó khăn tâm lý 106

Hình 3.2 Tương quan giữa các biểu hiện trong từng mặt khó khăn tâm lý 106

1

MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Bạo lực gia đình đối với phụ nữ là vấn đề có tính chất toàn cầu Hàng năm, trên thế giới có khoảng 20-50% phụ nữ bị bạo lực về thể chất do bạn tình hoặc thành viên gia đình gây ra[86] Trước năm 1993, phần lớn các Chính phủ coi bạo lực gia đình là vấn đề riêng tư của mỗi cá nhân Hiện nay, thông qua các diễn đàn quốc tế và khu vực cho sự bình đẳng, phát triển của phụ nữ, bạo lực gia đình đã được nhìn nhận như một trở ngại cho sự phát triển và là sự vi phạm không thể chấp nhận được đối với nhân phẩm con người[41]

Giống như nhiều quốc gia khác trên thế giới, Việt Nam cũng phải đối mặt với vấn đề bạo lực gia đình Những năm qua, tình trạng bạo lực gia đình đã diễn ra khá phổ biến ở mọi tầng lớp nhân dân và đã có mặt ở hầu hết các vùng khác nhau trên đất nước Kết quả từ nghiên cứu quốc gia về bạo lực gia đình đối với phụ nữ ở Việt Nam (2010) cho thấy: Tỉ lệ bị bạo lực thể xác do người chồng gây ra cho phụ

nữ từng kết hôn chiếm 32%, bạo lực tinh thần là 54% và bạo lực tình dục là 10%[50] Bạo lực gia đình đã tước đi của người phụ nữ sức khoẻ, tình thương yêu, lòng tự tôn, làm gia đình tan nát Không chỉ làm kiệt quệ kinh tế gia đình, bạo lực gia đình còn gây thiệt hại cho cộng đồng, xã hội, đất nước ở nhiều mức độ khác nhau Nó làm giảm khả năng sản xuất của người phụ nữ trong gia đình và cộng đồng, làm suy giảm nguồn lực từ các dịch vụ xã hội, làm giảm khả năng học tập và giáo dục toàn diện, khả năng vận động và sáng tạo của phụ nữ, con cái và cả người gây ra bạo lực

Trong chiến lược phát triển kinh tế- xã hội của đất nước ta hiện nay, cùng với việc phát triển kinh tế, cải cách hành chính, giảm nghèo, thực hiện các chính sách về công bằng xã hội, Đảng và Nhà nước ta rất quan tâm đến việc giải quyết nạn bạo lực gia đình Việt Nam đã chứng tỏ cam kết của mình đối với vấn đề chấm dứt bạo lực đối với phụ nữ thông qua việc phê chuẩn một số Hiệp định quốc tế cơ bản về quyền con người Những cam kết này đã tạo cơ sở tiền đề cho việc xây dựng các khung pháp lý và chính sách quốc gia nhằm giải quyết bạo lực đối với phụ nữ tại Việt Nam Năm 2006, Luật bình đẳng giới ra đời và tiếp theo là Luật Phòng, Chống bạo lực gia đình được Quốc hội thông qua năm 2007 Mặc dù Việt Nam đã

2

thể hiện cam kết cao trong việc xây dựng Luật và các chính sách đối phó với bạo lực gia đình nhưng vẫn tồn tại khoảng trống giữa lý thuyết và thực tế triển khai

Xã hội văn minh ngày càng giải phóng người phụ nữ, công nhận quyền của người phụ nữ nhưng trong khá nhiều gia đình, bạo lực với người phụ nữ vẫn chưa chấm dứt Để xây dựng một nền văn hóa mới, đạo đức mới, công bằng và dân chủ, tự chủ và văn minh thì phải đấu tranh chống lại bạo lực gia đình Tiếc rằng, phần lớn những phụ nữ bị bạo lực thường không dám đối diện với vấn đề này Họ vẫn thường dấu kín, e ngại bày tỏ, không dám tìm kiếm sự trợ giúp Họ cố gắng chịu đựng với mong muốn có được sự bình yên trở lại trong gia đình Chính vì vậy mà hậu quả của bạo lực thường rất nghiêm trọng Nguyên nhân chính của tình trạng này là do sự thiếu hiểu biết của người phụ nữ cũng như thiếu sự hỗ trợ của cộng đồng trong phòng chống bạo lực gia đình Vì vậy, cần thiết phải thay đổi nhận thức và thái độ của xã hội từ quan niệm cho rằng bạo lực gia đình là chuyện riêng tư, chuyện nội bộ trong mỗi nhà sang nhìn nhận bạo lực gia đình là một sự vi phạm quyền con người và ảnh hưởng nghiêm trọng đến nhân phẩm con người

Trong tiến trình chung của công cuộc phòng chống bạo lực gia đình, mỗi cá nhân, cơ quan, tổ chức cần có những nỗ lực trong hoạt động của mình để góp phần cải thiện tình trạng này Đặc biệt, cần xây dựng một cơ sở dữ liệu nhằm giải quyết vấn đề bạo lực gia đình ở Việt Nam Thông tin và những dữ liệu từ các ban ngành liên quan có thể tạo nên một cơ sở bằng chứng vững chắc cho việc xây dựng các hoạt động nâng cao nhận thức, vận động chính sách, phát triển chương trình, can thiệp và theo dõi, đánh giá công tác phòng chống bạo lực gia đình

Trước đòi hỏi này, nghiên cứu ứng dụng rất có giá trị để giải quyết các vấn đề đang đặt ra cho khoa học và thực tiễn Thời gian qua, nghiên cứu Xã hội học đã có nhiều đóng góp trong công tác Phòng, chống bạo lực gia đình Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra thực trạng mức độ, nguyên nhân và hậu quả của bạo lực gia đình Tuy nhiên,

để giảm thiểu và chấm dứt hành vi bạo lực, vấn đề cốt lõi là cần phát hiện và chỉ rõ nguyên do của những khó khăn tâm lý mà phụ nữ đang gặp phải Vì vậy, việc nghiên

cứu đề tài: “Khó khăn tâm lý của phụ nữ trong đấu tranh chống bạo lực gia đình ”

là rất cần thiết

3

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Phát hiện những khó khăn tâm lý của phụ nữ trong đấu tranh chống bạo lực gia đình và những yếu tố tác động đến khó khăn tâm lý này Trên cơ sở đó, đề xuất một

số biện pháp giúp phụ nữ khắc phục những khó khăn tâm lý đã được xác định

3 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Biểu hiện và mức độ khó khăn tâm lý của phụ nữ trong đấu tranh chống bạo lực gia đình

4 KHÁCH THỂ NGHIÊN CỨU

Khảo sát bằng bảng hỏi 150 phụ nữ và phỏng vấn sâu 30 phụ nữ Bên cạnh đó, chúng tôi còn trưng cầu ý kiến của 5 chuyên gia Tâm lý học, 8 cán bộ hoạt động trong lĩnh vực phòng chống bạo lực gia đình, 12 cán bộ quản lý xã, thôn (Hội phụ

nữ, Hội nông dân, Trưởng thôn )

5 GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU

5.1 Khó khăn tâm lý của phụ nữ trong đấu tranh chống bạo lực gia đình biểu hiện trên cả ba mặt: Nhận thức, thái độ và hành vi, trong đó khó khăn về thái độ trong đấu tranh chống bạo lực gia đình được thể hiện rõ nét nhất

5.2 Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến khó khăn tâm lý của phụ nữ trong đấu tranh chống bạo lực gia đình như: Chứng kiến bạo lực gia đình khi còn nhỏ, trình độ học

vấn, mức độ hài lòng về cuộc sống, sự hỗ trợ của cộng đồng…trong đó sự hỗ trợ của cộng đồng có ảnh hưởng nhiều nhất đến các mặt biểu hiện của khó khăn tâm lý

5.3 Xây dựng niềm tin- Nâng cao nhận thức – Tạo sức mạnh hành động tích cực cho phụ nữ sẽ giúp họ hạn chế và khắc phục những khó khăn tâm lý trong đấu tranh chống bạo lực gia đình

6 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

6.1 Xây dựng cơ sở lý luận nghiên cứu khó khăn tâm lý của phụ nữ trong đấu tranh chống bạo lực gia đình Cụ thể: Làm rõ khái niệm công cụ: “Khó khăn tâm lý”, “Bạo lực gia đình đối với phụ nữ", “Đấu tranh chống bạo lực gia đình”, “Khó khăn tâm lý của phụ nữ trong đấu tranh chống bạo lực gia đình”; Xác định biểu hiện khó khăn tâm lý, tiêu chí đo và yếu tố tác động đến khó khăn tâm lý được nghiên cứu

6.2 Làm rõ thực trạng khó khăn tâm lý của phụ nữ trong đấu tranh chống bạo lực gia đình, các yếu tố ảnh hưởng đến khó khăn tâm lý và mối tương quan giữa chúng