Khóa luận Tác động tâm lý trong hoạt động hỏi cung bị can

Khóa luận Tác động tâm lý trong hoạt động hỏi cung bị can Khóa luận Tác động tâm lý trong hoạt động hỏi cung bị can Khóa luận Tác động tâm lý trong hoạt động hỏi cung bị can Khóa luận Tác động tâm lý trong hoạt động hỏi cung bị can Khóa luận Tác động tâm lý trong hoạt động hỏi cung bị can Khóa luận Tác động tâm lý trong hoạt động hỏi cung bị can Khóa luận Tác động tâm lý trong hoạt động hỏi cung bị can Khóa luận Tác động tâm lý trong hoạt động hỏi cung bị can

Mặt khác, trên thực tế vẫn còn hiện tượng một số điều tra viên sử dụngnhục hình, bức cung đối với bị can gây oan sai Để đảm bảo quyền và lợi íchhợp pháp của công dân, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội đã ban hành Nghị quyết388/2003/NQ-UBTVQH ngày 17/3/2003 về bồi thường thiệt hại cho người

bị oan do người có thẩm quyền trong hoạt động tố tụng hình sự gây ra Đồngthời, trong hoạt động hỏi cung các điều tra viên nên sử dụng tác động tâm lýđến bị can Mục đích của việc sử dụng phương pháp này là điều tra viên tạo ratrạng thái tâm lý tích cực nhất để bị can có thể khai về các tình tiết của vụ án

Tuy nhiên trên thực tế, hoạt động này còn chưa đạt hiệu quả cao Nhiềuđiều tra viên còn chưa có một hiểu một cách có hệ thống về các phương phápnày Đồng thời, cũng chưa có một công trình nghiên cứu về đề tài này mộtcách cụ thể và kĩ lưỡng Xuất phát từ những lý do trên đây, chúng tôi lựa chọn

đề tài: “Tác động tâm lý trong hoạt động hỏi cung bị can” là một yêu cầu

cấp bách và cần thiết không chỉ có ý nghĩa về mặt lý luận mà còn có ý nghĩa

về mặt thực tiễn

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Làm sáng tỏ vai trò của những tác động tâm lý trong hoạt động hỏicung bị can, các phương pháp tác động tâm lý hay được điều tra viên sử dụng,qui trình thực hiện tác động tâm lý đến bị can Từ thực tế áp dụng, chúng tôi

đề cập đến một số kiến nghị góp phần nâng cao hiệu quả của tác động tâm lýtrong hoạt động hỏi cung bị can

3 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

- Hệ thống hoá một số vấn đề lý luận cơ bản và thực tiễn về tác độngtâm lý trong hoạt động hỏi cung bị can

- Đề xuất một số kiến nghị góp phần nâng cao hiệu quả của tác độngtâm lý trong hoạt động hỏi cung bị can

4 PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Chúng tôi chỉ tập trung nghiên cứu những vấn đề lí luận về tác độngtâm lý trong hoạt động hỏi cung bị can: Khái niệm, mục đích, nguyên tắc tácđộng tâm lý trong hoạt động hỏi cung bị can Đặc điểm tâm lý của các chủ thểtrong quá trình thực hiện tác động cũng như những phương pháp tác động tâm

lý thường xuyên được sử dụng trong hoạt động hỏi cung bị can. Đồng thờicũng đưa ra một số kiến nghị góp phần nâng cao chất lượng của hoạt động hỏicung Bản khoá luận không nghiên cứu hỏi cung bị can như là một chiến thuật

và phương pháp trong hoạt động hỏi cung bị can của khoa học điều tra hình

sự, đồng thời cũng không nghiên cứu hỏi cung bị can theo góc độ của khoahọc luật tố tụng hình sự

5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Để nghiên cứu đề tài, chúng tôi sử dụng phương pháp nghiên cứu vănbản, tài liệu hồ sơ là chủ yếu

Phương pháp này bao gồm các giai đoạn như phân tích, tổng hợp, sosánh, hệ thống hoá và khái quát hoá những lý thuyết, những nghiên cứu củacác tác giả trong và ngoài nước về các vấn đề có liên quan đến tác động tâm lý

Nghiên cứu hồ sơ: Đây là phương pháp hỗ trợ giúp chúng tôi tìm hiểusâu hơn về tác động tâm lý trong hoạt động hỏi cung bị can Chúng tôi tiếnhành nghiên cứu 20 biên bản hỏi cung bị can của Cơ quan cảnh sát điều tratỉnh Nam Định đã tiến hành năm 2006 và năm 2007.

6 CẤU TRÚC CỦA KHOÁ LUẬN

Ngoài mở đầu, phần kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, khoá luậngồm có 3 chương:

- Chương 1: Khái niệm, mục đích, nguyên tắc của tác động tâm lý tronghoạt động hỏi cung bị can

- Chương 2: Cơ sở của tác động tâm lý trong hoạt động hỏi cung bị can

- Chương 3: Thực trạng của tác động tâm lý trong hoạt động hỏi cung

bị can và một số kiến nghị góp phần nâng cao hiệu quả của tác động tâm lýtrong hoạt động hỏi cung bị can

CHƯƠNG 1 KHÁI NIỆM, MỤC ĐÍCH, NGUYÊN TẮC CỦA TÁC ĐỘNG TÂM LÝ TRONG HOẠT ĐỘNG HỎI CUNG BỊ CAN

1.1 MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN

1.1.1 Khái niệm tác động

Trong xã hội loài người, mỗi cá nhân không thể tồn tại được nếu nhưkhông có những tác động đến cá nhân khác hay đến cộng đồng của mình Sựtác động này diễn ra cũng rất đa dạng, trên nhiều lĩnh vực và bằng những cáchthức khác nhau Tác động tâm lý là một hình thức trong vô số các hình thứctác động qua lại giữa các cá nhân trong quá trình sống và hoạt động của họ.Hoạt động này được tồn tại cụ thể như thế nào, điều đó được qui định bởinhững hình thức, phương tiện giao lưu và còn phụ thuộc vào từng giai đoạntác động

Trong từ điển Tiếng Việt, tác động đựơc hiểu là làm cho một đối tượngnào đó có những biến đổi nhất định [11, tr.851] Vậy tác động là một kháiniệm rộng, bao trùm lên nhiều lĩnh vực, chỉ cần một sự kích thích nào đó gây

ra sự biến đổi (nội dung, hình thức,…) đều có thể được coi là tác động, trong

đó tác động đến con người là hình thức phức tạp nhất

Còn trong Từ điển Tâm lý học do A.V.Petơrovxki và M.G Iarosevxkichủ biên định nghĩa: “Tác động là sự chuyển dịch có định hướng các vậnđộng hoặc thông tin từ thành viên này đến các thành viên khác tham gia tươngtác” [9, tr.58]

Như vậy, con người là chủ thể mang ý thức nên mọi tác động từ bênngoài đều phải thông qua ý thức chủ quan mới gây ra ở họ những biến đổinhất định Tức là, những tác động vào con người không phải theo con đườngtrực tiếp một cách máy móc, mà theo con đường gián tiếp qua hoạt động củanão, thông qua sự nhận thức và sự quyết định lựa chọn của người bị tác động

1.1.2 Khái niệm tác động tâm lý

Tác động tâm lý là một trong các hình thức tác động phức tạp Xungquanh khái niệm này còn có nhiều quan điểm khác nhau, mỗi một tác giả đưa

ra khái niệm tác động tâm lý đã nhìn nhận, nghiên cứu nó ở những góc độkhác nhau Chẳng hạn:

Tác giả L.V.Petrenco cho rằng: “Tác động tâm lý được hiểu là một quátrình, một hoạt động, chứ không đơn thuần chỉ là một vài cử chỉ, tác động đơnđiệu Hoạt động ấy thể hiện bằng các hành động và cách thức tác động vớimục đích cụ thể khác nhau…” [10, tr.89]

Còn theo tác giả Trương Công Am, tác động tâm lý là hoạt động tíchcực và chủ động của con người, biểu thị phương thức tác động của cá nhânhay của một bộ phận khác trên phương diện tâm lý nhằm làm chuyển biến,hình thành hay xóa bỏ những đặc điểm nào đó trong đời sống tâm lý của họ[2, tr.12]

Theo tác giả Đặng Thanh Nga thì tác động tâm lý được hiểu là sự tácđộng có tổ chức, kế hoạch, hệ thống của cá nhân hay một bộ phận người nàyđến một cá nhân hay một bộ phận người khác nhằm làm thay đổi, hình thànhhay xoá bỏ những đặc điểm tâm lý nào đó của họ, để đạt được mục đích nhấtđịnh [8, tr.26]

Trên cơ sở các quan điểm của các nhà nghiên cứu, chúng tôi cho rằng:Tác động tâm lý là tác động vào tinh thần của người bị tác động, kết quả làmchuyển biến đời sống tâm lý của họ, thay đổi nhận thức dẫn đến thay đổi hành

vi của người bị tác động, dẫn đến làm biến đổi phẩm chất tâm lý của conngười

Tác động tâm lý khác với việc tạo ra áp lực hoặc gây ra sức ép về mặttâm lý đối với người bị tác động Tác động tâm lý cũng không giống như cáchình thức tác động bằng các phương pháp bất hợp pháp như: Tra tấn, đánhđập, nhục hình,…Tác động tâm lý luôn có giới hạn trong phạm vi của sựgiao tiếp tự giác Bởi tác động tâm lý có một sức mạnh to lớn biến một con

người từ thái cực này đến thái cực khác của cuộc sống Bởi vậy, tác độngtâm lý được sử dụng rộng rãi trong nhiều ngành lĩnh vực khác nhau Đặcbiệt, trong hoạt động bảo vệ pháp luật, tác động tâm lý được sử dụng trongnhiều giai đoạn điều tra mà điển hình là hoạt động hỏi cung bị can.

1.1.3 Khái niệm hỏi cung bị can

Khi tiến hành giải quyết một vụ án hình sự, cơ quan tiến hành tố tụngphải tiến hành rất nhiều các hoạt động khác nhau Trong đó, giai đoạn điều trađóng vai trò quan trọng nhằm tìm kiếm chứng cứ, chứng minh tội phạm, màhoạt động hỏi cung bị can là một biện pháp thu thập chứng cứ quan trọng.Hoạt động hỏi cung bị can có mục đích thu thập tin tức, tài liệu về vụ án, giúp

cơ quan điều tra xác minh có hay không có sự kiện phạm tội, nếu có thì tínhchất và mức độ như thế nào

Theo Điều 1 bản “Chế độ công tác xét hỏi bị can” thì hoạt động hỏicung được hiểu là một biện pháp công khai, trực diện đối với bị can nhằm làm

rõ toàn bộ sự thật về hành vi phạm tội của họ và đồng bọn; hoặc những vấn đềkhác mà họ biết [20, tr.3]

Trong Từ điển Luật học, hỏi cung bị can được hiểu là hoạt động tố tụng

do điều tra viên tiến hành khi có quyết định khởi tố bị can để lấy lời khai củangười này về các tình tiết của các hành vi phạm tội [17, tr.371]

Theo giáo trình Luật tố tụng hình sự do tác giả Hoàng Thị Minh Sơnchủ biên có viết: “Hỏi cung là hoạt động điều tra nhằm thu thập chứng cứ từlời khai của bị can” [11, tr.295]

Theo quan điểm của tác giả Trương Công Am, thì hỏi cung bị can làhoạt động điều tra hình sự, do điều tra viên tiến hành bằng cách tác động trựctiếp vào tâm lý bị can nhằm mục đích thu được lời khai trung thực, đúng đắn

và đầy đủ về hành vi của bị can và đồng bọn cũng như những tin tức cần thiếtkhác góp phần làm sáng tỏ sự thật của vụ án [1, tr.11]

Theo tác giả Nguyễn Huy Thuật thì hoạt động hỏi cung bị can là mộtbiện pháp điều tra do những người theo luật định tiến hành nhằm mục đích

thu thập, mô tả theo trình tự tố tụng hình sự lời khai của bị can về nội dung vụ

án, hành vi phạm tội của bị can và đồng phạm về những tin tức, tài liệu khác

mà bị can biết có ý nghĩa đối với hoạt động điều tra và phòng ngừa tội phạm[13, tr.152]

Còn theo quan điểm của tác giả Bùi Kiên Điện thì hỏi cung bị can làbiện pháp điều tra được tiến hành nhằm thu thập lời khai của bị can về cáctình tiết có liên quan đến vụ án, phục vụ công tác điều tra và xử lý đối với vụ

án đó [4, tr.103]

Trong giáo trình Tâm lý học tư pháp do tác giả Đặng Thanh Nga chủbiên có viết: “Hoạt động hỏi cung bị can là một dạng hoạt động điều tra sửdụng các phương pháp tác động tâm lý đến tư duy, tình cảm, ý chí của bịcan trong khuôn khổ pháp luật thông qua giao tiếp bằng ngôn ngữ và cácphương tiện biểu cảm khác như ánh mắt, cử chỉ, nét mặt giữa điều tra viênvới bị can nhằm thu thập chứng cứ do họ đưa ra góp phần giải quyết vụ ánhình sự” [8, tr.162]

Trên thực tế, hoạt động hỏi cung bị can là cuộc đấu tranh quyết liệtgiữa bị can và điều tra viên trong khuôn khổ pháp luật Theo Điều 19 của Bộluật tố tụng hình sự 2003 thì “trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về cơquan tiến hành tố tụng Bị can, bị cáo có quyền nhưng không buộc phải chứngminh mình vô tội”

Dưới góc độ tâm lý học, hỏi cung bị can được hiểu là quá trình nhậnthức gián tiếp của cơ quan điều tra, điều tra viên về vụ án thông qua tài liệu,thông tin mà bị can cung cấp [16, tr.105] Nói cách khác, hoạt động hỏi cung

là một dạng hoạt động phức tạp gồm hai quá trình độc lập tương đối Quá trìnhkhai thác thông tin và quá trình nhận thức đánh giá thông tin của đỉều tra viên [32,tr.46]

Như vậy, hỏi cung bị can là quá trình giao tiếp đặc biệt, ở đó diễn ra sựtương tác giữa điều tra viên và bị can, mà hai chủ thể tâm lý này có vị trí vàquyền lợi trái ngược nhau Tuy nhiên, với trọng trách chứng minh tội phạm

của mình, điều tra viên có ưu thế chủ động sử dụng các phương pháp tác độngtâm lý để bị can có sự nhận thức đúng đắn, từ đó có những lời khai trungthực, chính xác

1.1.4 Khái niệm tác động tâm lý trong hoạt động hỏi cung bị can

Trong hoạt động hỏi cung bị can, việc huy động các nhân tố cần thiết

để tác động tới bị can, giúp bị can vượt qua mọi trở ngại, khai báo đầy đủ,trung thực hành vi phạm tội của mình là nhiệm vụ cơ bản của các điều traviên - được gọi là hoạt động tác động tâm lý bị can

Tuy nhiên, tác động tâm lý trong hoạt động hỏi cung bị can là một quátrình mà ở đó các điều tra viên đã lên kế hoạch, sử dụng đồng bộ các phươngpháp, chiến thuật tác động tới bị can nhằm đạt được mục đích đã đề ra Do đó,

nó không phải là những hoạt động tự phát, đơn lẻ mà là một quá trình đồng

bộ, có sự phối hợp giữa các phương pháp và thủ thuật Khi tiến hành tác độngtâm lý tới bị can, điều tra viên cần dựa vào hệ thống các kích thích và không

có một khuôn mẫu chung nào cho từng bị can

Như vậy, tác động tâm lý trong hoạt động hỏi cung bị can là hệ thốngcác tác động theo kế hoạch của cơ quan điều tra đối với bị can nhằm làmchuyển biến và dẫn đến thay đổi những hiện tượng tâm lý nào đó ở bị can,giúp bị can khai báo trung thực, đầy đủ và chính xác về sự việc phạm tội [1,tr.129]

1.2 MỤC ĐÍCH CỦA TÁC ĐỘNG TÂM LÝ TRONG HOẠT ĐỘNG HỎI CUNG BỊ CAN

1.2.1 Tác động tâm lý nhằm xác định sự thật khách quan của vụ án một cách đầy đủ, toàn diện

Đây là một trong những nhiệm vụ quan trọng hàng đầu không chỉ ởtrong giai đoạn điều tra mà trong suốt quá trình tiến hành tố tụng đối với một

vụ án hình sự Cùng với các vật chứng, kết luận giám định, biên bản đốichất… thì lời khai của bị can là một nguồn chứng cứ quan trọng

Khi tiến hành tác động tâm lý tới bị can, điều tra viên cần sử dụng cácphương pháp tác động phù hợp với từng bị can nhằm đạt được kết quả tốtnhất Bởi vì, có bị can vì biết rõ hành vi phạm tội của mình nên đã sử dụngnhững thủ đoạn xảo quyệt nhằm lừa dối điều tra viên Mặt khác, việc dựng lạinội dung sự việc phạm tội, các quan hệ phạm tội là một quá trình phức tạp của

tư duy bị can Bằng các tác động tâm lý tới bị can để tái lập chân lý về những

sự kiện quá khứ, về quan hệ nhân quả và các mối liên hệ khác mà sự liên hệnày có thể giúp cho các quá trình tâm lý trở nên tích cực và đảm bảo sự đầy

đủ, đúng đắn hơn Nên khi xem xét lời khai của bị can, các điều tra viên cầnthận trọng, khách quan Và nếu điều tra viên sử dụng phương pháp tác độngtâm lý tới bị can thích hợp, sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc thu nhận thôngtin đầy đủ và chính xác về các sự kiện cần thiết từ bị can Ví dụ: Trong vụ ánNăm Cam và đồng bọn thực hiện hành vi phạm tội có tổ chức Đây là vụ ánđặc biệt nghiêm trọng, với nhiều bị can rất ngoan cố và liều lĩnh Bị can Hải

“bánh” là một trong số những bị can đó Trong suốt 5 tháng 24 ngày ở trạitạm giam, Hải không hề khai báo gì Hải biết với việc bị truy tố về tội gây rốitrật tự công cộng thì thời hạn tạm giam không quá 6 tháng và không được giahạn thêm Bởi vậy, các điều tra quyết định tận dụng 6 ngày còn lại để buộchắn phải khai Mặc dù kế hoạch xét hỏi được xây dựng tỷ mỉ, nhưng qua 2ngày trực diện với Hải "bánh", các điều tra viên vẫn phải đối mặt với thái độ

"không nghe, không thấy, không biết gì về vụ giết Dung Hà…" của Hải

“bánh” Đến khi vận dụng tổng hợp các biện pháp nghiệp vụ để đấu tranh thìhắn kêu mệt và giả bệnh không thể làm việc được Đây là trò “câu giờ” giếtthời gian tạm giam mà Hải "bánh" cố tình gây ra Do nắm bắt được diễn biếntâm lý của Hải “bánh” nên thiếu tá Nguyễn Văn Nên đã quyết định đẩy mạnhkhâu cảm hóa giáo dục, đồng thời đột phá vào những mâu thuẫn của Hải

"bánh" trong vụ giết Dung Hà Nhớ lại lần tiếp nhận Hải "bánh", anh pháthiện ở dưới bụng của hắn có xăm hình phụ nữ lõa thể nằm sõng soài với mộtmũi tên xuyên qua ngực Vì hình xăm là hình màu, đường nét khá công phu,

tinh xảo nên chắc chắn bức hình ẩn chứa những điều uẩn khúc Hơn nữa, từkhi về Trại Tiền Giang, Hải "bánh" chỉ có một bộ quần áo, không hề có đồdùng cá nhân, trong buồng giam lại không có ai giúp đỡ nên Hải tỏ ra đơnđộc Qua nghiên cứu lai lịch, Thiếu tá Nên cùng cộng sự phát hiện Hải "bánh"

là người rất thương con Được sự đồng ý của lãnh đạo, ngay buổi sáng thứ 3(kể từ khi Hải "bánh" chuyển về Trại tạm giam Tiền Giang), Thiếu tá Nên đãmang cho Hải 2 bộ quần áo, chăn màn, kem, bàn chải đánh răng và cho tiềnmua thức ăn thêm Khi thấy người cán bộ tặng quà cho mình, Hải "bánh" vộiquỳ xuống đón nhận, hai tay run run và mắt ngấn lệ Hải "bánh" cảm độngthực sự trước sự đối xử nhân đạo, đầy tình người của cán bộ điều tra Theođúng luật, chỉ còn 72 tiếng đồng hồ nữa là phải trả tự do cho Hải "bánh" Điều

đó càng hối thúc các điều tra viên phải ra sức đấu trí với Hải…Và cuối cùng,

bị can đã quyết định khai báo về hành vi giết Dung Hà và hành vi phạm tộicủa đồng bọn Đây là một chứng cứ quan trọng để từ đó các điều tra viên mởrộng vụ án, thu thập chứng cứ về những hành vi phạm tội của Năm Cam vàđồng bọn [29]

1.2.2 Tác động tâm lý nhằm khắc phục những động cơ tiêu cực, khơi dậy những động cơ tích cực ở bị can tạo điều kiện cho việc xác lập chứng cứ được nhanh chóng, đúng đắn và khách quan

Trong hoạt động hỏi cung bị can, giữa điều tra viên và bị can có sựđối lập về vị trí và quyền lợi Điều tra viên là người đại diện cho pháp luật,

có trách nhiệm chứng minh tội phạm nên muốn biết rõ về sự thật kháchquan của vụ án Còn bị can lại thường có ý định che giấu hành vi phạm tộicủa mình Ngoài ra, có những bị can có thái độ thành khẩn khai báo nhưngkhông thể nhớ hết được các chi tiết của sự việc hoặc nhớ nhầm Chính vìvậy, việc tác động tâm lý tới bị can trong những trường hợp này là vô cùngcần thiết để điều tra viên có thể thu thập được những thông tin khách quan,toàn diện về vụ án

1.2.3 Tác động tâm lý kích thích sự tích cực hoạt động của bị can, giúp cho quá trình xác lập chứng cứ về sự việc phạm tội được chính xác đúng pháp luật

Khi tiến hành điều tra một vụ án, hoạt động hỏi cung là hoạt động quantrọng và cơ bản Hoạt động này là cần thiết và có thể tiến hành được với phầnlớn các loại bị can Do đó, trong quá trình hỏi cung, các điều tra viên cần sửdụng phương pháp tác động tâm lý tới bị can để họ có sự tích cực hoạt động,hạn chế những cảm xúc hay hoạt động tiêu cực trong quá trình hỏi cung Từ

đó, bị can có trạng thái tâm lý tích cực, bình tĩnh suy nghĩ, nhớ lại những tìnhtiết có liên quan đến vụ án, đến hành vi phạm tội của mình hay của đồng bọn.Đồng thời, việc sử dụng những biện pháp này sẽ tạo thuận lợi cho quá trìnhgiải quyết vụ án được nhanh chóng từ những tình tiết đã thu thập được

1.3 NGUYÊN TẮC CỦA TÁC ĐỘNG TÂM LÝ TRONG HOẠT ĐỘNG HỎI CUNG BỊ CAN

1.3.1 Tuân thủ chặt chẽ các qui định của pháp luật

Đây là nguyên tắc cơ bản mà tất cả các hoạt động tố tụng phải tuântheo, gồm cả hoạt động tác động tâm lý trong hỏi cung bị can Trước hết, tácđộng tâm lý trong hoạt động hỏi cung bị can chịu sự điều chỉnh của Bộ luậthình sự 1999 và Bộ luật tố tụng hình sự 2003 Theo qui định tại Điều 6 Bộluật tố tụng hình sự 2003: “Nghiêm cấm mọi hình thức truy bức, nhục hình”

Và khoản 4 Điều 131 Bộ luật này đã qui định: “Điều tra viên và kiểm sát viênbức cung hoặc dùng nhục hình đối với bị can thì phải chịu trách nhiệm hình

sự theo qui định tại Điều 298 và Điều 299 Bộ luật hình sự” Đồng thời,nguyên tắc này cũng được qui định tại Điều 3 của Chế độ công tác xét hỏi bịcan là: “Nghiêm cấm bức cung, mớm cung, dụ cung và mọi hình thức nhụchình, kể cả biến tướng”

Như vậy, trong hệ thống pháp luật hình sự đã có những điều khoản quiđịnh chặt chẽ nhiệm vụ, quyền hạn của điều tra viên trong hoạt động hỏi cung

bị can cũng như trong hoạt động tác động tâm lý bị can Đây là cơ sở pháp lý

quan trọng cho hoạt động của điều tra viên, đồng thời cũng là để bảo vệ choquyền lợi chính đáng của bị can.

1.3.2 Chú ý tới đặc điểm tâm lý bị can

Đây là một trong những nguyên tắc quan trọng mà điều tra viên phảinắm vững khi tác động tâm lý tới bị can Bởi vì, mỗi bị can có một đặc điểmtâm lý riêng biệt và đặc điểm tâm lý này còn phụ thuộc vào rất nhiều yếu tốnhư: Tính cách, hoàn cảnh phạm tội, điều kiện phạm tội,…Do đó, khi thựchiện tác động tâm lý tới bị can, điều tra viên cần phải sử dụng các phươngpháp tác động tâm lý hết sức linh hoạt và đa dạng, phù hợp với từng đốitượng, từng hoàn cảnh Các phương pháp tác động tâm lý chỉ có hiệu quả khi

áp dụng chúng điều tra viên phải thường xuyên tính đến mọi thay đổi của cácphẩm chất nhân cách nói chung và các trạng thái tâm lý của bị can trong thờiđiểm bị tác động nói riêng [ 3, tr.109]

Do vậy, các điều tra viên cần nắm vững những động cơ tâm lý cản trở

sự hợp tác và những yếu tâm lý tích cực có thể khai thác khi áp dụng tác độngtâm lý đến bị can

1.3.3 Đảm bảo tính tích cực tâm lý ở bị can

Tính tích cực, tự giác của bị can luôn được coi là một yếu tố cần thiết,một điều kiện đặc biệt đảm bảo cho sự tác động tâm lý đạt hiệu quả cao Khitiến hành tác động tâm lý trong hoạt động hỏi cung bị can, không những điềutra viên phải chủ động, mà bị can cũng phải có sự tích cực hoạt động tâm lýmới đảm bảo cho sự thu nhận các thông tin, phân tích đánh giá được tốt Khitác động tâm lý trong hỏi cung bị can, các điều tra viên tạo điều kiện, hướngdẫn bị can tích cực lựa chọn mục đích và phương thức hành động, giúp họthấy được sự cần thiết phải làm thế này mà không nên làm thế khác Tác giảA.V Đulôp chỉ ra rằng: “Khi tiến hành tác động tâm lý, điều tra viên khôngchỉ chú ý phát hiện các trạng thái tâm lý của đối tượng, mà còn phải cố gắngkhêu gợi cho được những trạng thái tâm lý tích cực” [5, tr.84] Mặt khác,nguyên tắc này còn đặc biệt quan trọng trong giai đoạn đầu của quá trình hỏi

cung bị can để thúc đẩy tạo ra các trạng thái hưng phấn của bị can trướcnhững tác động của điều tra viên.

1.3.4 Nội dung và phương pháp tác động tâm lý phải phù hợp với từng

bị can

Nội dung của tác động tâm lý là những thông tin cần tác động đến nhậnthức, tình cảm, ý chí… của bị can Đó là những thông tin về vụ án, về hoạtđộng tội phạm của đối tượng và đồng bọn, những tài liệu cần thiết về nhânthân, về quan hệ gia đình, xã hội,… những thông tin về dư luận xã hội, chínhsách của Đảng và Nhà nước Tuy nhiên, nội dung tác động phải phù hợp vớitừng bị can Nghĩa là, những thông tin dùng để tác động tới bị can phải lànhững vấn đề mà bị can đang quan tâm Khi bị can tiếp nhận được nhữngthông tin này, họ sẽ phải suy nghĩ mà thay đổi nhận thức hay quan điểm, thayđổi trạng thái tâm lý hoặc có sự nỗ lực nhất định trong việc khai báo, trìnhbày với điều tra viên Bên cạnh đó, điều tra viên phải sử dụng lượng thông tinđúng mức, không quá ít hoặc nhiều cả về nội dung và phương pháp tác động.Đồng thời, điều tra viên phải theo dõi, nắm bắt các phản ứng ngược chiều của

bị can để từ đó có những điều chỉnh phù hợp

Khi tiến hành tác động tâm lý tới bị can, điều tra viên có thể sử dụngnhiều phương pháp tác động khác nhau Các phương pháp cơ bản và thườnghay được sử dụng như: Phương pháp thuyết phục; Phương pháp truyền đạtthông tin; Phương pháp ám thị gián tiếp…Mỗi phương pháp tác động cónhững ưu điểm và nhược điểm khác nhau, áp dụng phù hợp với từng trườnghợp cụ thể Để có thể sử dụng các phương pháp tác động tâm lý đến bị can đạthiệu quả cao, điều tra viên phải nắm vững nội dung, điều kiện, hoàn cảnh ápdụng cho mỗi phương pháp, đồng thời hiểu được các đặc điểm tâm lý của bịcan Ở mỗi giai đoạn trong quá trình tác động, điều tra viên cần xem xét, đánhgiá tác dụng của từng phương pháp nhằm điều chỉnh cho phù hợp với diễnbiến tâm lý ở từng bị can

1.3.5 Chú ý những điều kiện, hoàn cảnh tiến hành tác động tâm lý

Điều kiện, hoàn cảnh bên ngoài luôn luôn là cơ sở kích thích sự hưngphấn của quá trình nhận thức ở bị can Những yếu tố này có thể tạo ra thuậnlợi hay cản trở việc tác động của cơ quan điều tra cũng như khả năng tiếp thuthông tin của bị can

Điều kiện, hoàn cảnh bên ngoài có ảnh hưởng tới tác động tâm lý trongquá trình điều tra vụ án bao gồm: Thời gian; Chế độ giam giữ; Số lượngngười tham gia trong quá trình tác động tâm lý….Các yếu tố này có thể tạođiều kiện thuận lợi nhưng cũng có thể gây ra những khó khăn nhất định choquá trình tiến hành tác động tâm lý tới bị can

Vì vậy, trong quá trình điều tra vụ án, đặc biệt là trong khi hỏi cung bịcan, điều tra viên cần phân tích và chủ động khai thác các yếu tố có lợi, hạnchế ảnh hưởng của các yếu tố bất lợi làm giảm hiệu quả của tác động tâm lýtới bị can

1.3.6 Điều tra viên là người có phẩm chất chính trị tư tưởng, nắm vững chuyên môn nghiệp vụ

Điều tra viên là người đóng vai trò chủ đạo, điều khiển trong quá trìnhtác động tâm lý trong hoạt động hỏi cung bị can Hoạt động này thành cônghay thất bại, có được hiệu quả cao hay không là phụ thuộc rất nhiều vào điềutra viên Do đó, để thực hiện được hoạt động này có kết quả thì đòi hỏi điềutra viên có kiến thức sâu rộng không chỉ ở lĩnh vực chuyên môn, mà cần cóbản lĩnh vững vàng, có sự hiểu biết xã hội và đặc biệt có khả năng sử dụngcác phương pháp tác động tâm lý một cách hợp lý

CHƯƠNG 2

CƠ SỞ CỦA TÁC ĐỘNG TÂM LÝ TRONG HOẠT

ĐỘNG HỎI CUNG BỊ CAN

2.1 ĐẶC ĐIỂM TÂM LÝ CỦA ĐIỀU TRA VIÊN VÀ ĐẶC ĐIỂM TÂM

LÝ CỦA BỊ CAN TRONG TÁC ĐỘNG TÂM LÝ

2.1.1 Đặc điểm tâm lý của điều tra viên

Tác động tâm lý trong hoạt động hỏi cung bị can được thực hiện chủyếu bởi điều tra viên Trong hoạt động này, điều tra viên nắm vai trò chủ đạo,quyết định tới sự thành công hay thất bại Tuy nhiên với tư cách là một chủthể cụ thể, điều tra viên thường có một số đặc điểm khi tiến hành tác độngtâm lý trong hoạt động hỏi cung bị can Những đặc điểm tâm lý đó là:

- Điều tra viên thường có trạng thái tâm lý căng thẳng Đây là một đặc

điểm tâm lý thường thấy ở các điều tra viên khi tiến hành hỏi cung bị can nóiriêng, trong khi giải quyết vụ án nói chung Bởi vì, trong mỗi buổi hỏi cungthực sự là cuộc đấu tranh gay go, quyết liệt giữa điều tra viên và bị can Điềutra viên có mục đích tìm kiếm chứng cứ, chứng minh tội phạm thông qua lờikhai của bị can Còn bị can lại ngoan cố che giấu hành vi phạm tội của mình.Đồng thời, trong quá trình hỏi cung, điều tra viên luôn phải huy động tối đakhả năng tri giác, trí nhớ, ý chí, … của mình để thu thập khối lượng thông tinlớn về vụ án Mặt khác, trong quá trình tác động tâm lý tới bị can, điều traviên cần phải quan sát đánh giá thái độ của bị can để có thể điều chỉnh đượcphương pháp tác động cho phù hợp

- Khi hỏi cung bị can, điều tra viên thường có trạng thái bão hoà cảm xúc Đây là trạng thái tâm lý của con người bị mất tính nhạy cảm đối với kích

thích, mất khả năng phản ứng linh hoạt Nguyên nhân của sự bão hoà cảm xúcnày ở điều tra viên là do:

+ Điều tra viên có sự căng thẳng tâm lý Điều tra viên phải giải quyếthàng loạt các nhiệm vụ có liên quan đến việc tháo gỡ những vướng mắc trongquá trình tiếp xúc với bị can như đánh giá lời khai, sàng lọc tài liệu hay nhanhchóng ra quyết định có liên quan tới hoạt động ngăn chặn, bắt giữ…Do đó, điềutra viên luôn ở trong tình trạng nỗ lực ý chí cao nhất với tinh thần trách nhiệm cao.

+ Điều tra viên thường xuyên tiếp xúc đối với các sự kiện phạm tội,tiếp xúc với người phạm tội Đó có thể là những người lưu manh, xảo quyệt,côn đồ, hung hãn….Hay do điều tra viên thường xuyên tri giác hậu quả củatội phạm như sự đau đớn về thể xác của nạn nhân, trạng thái tinh thần bịhoảng loạn của họ

Nếu điều tra viên gặp phải trạng thái bão hoà cảm xúc, thì họ sẽ làmviệc máy móc, không hưng phấn Bởi vậy, tất yếu là trạng thái tâm lý này củađiều tra viên sẽ ảnh hưởng đến chất lượng của hoạt động hỏi cung bị can cũngnhư hoạt động nhận thức của điều tra viên đối với vụ án Vì vậy, trong trườnghợp này, điều tra viên cần được nghỉ ngơi, thay đổi công việc để vượt lênkiểm soát hoạt động của bản thân, trở lại trạng thái cân bằng tâm lý

-Điều tra viên thường có tâm thế định hướng vào những thông tin phù hợp với dự kiến và mong muốn của mình trong quá trình điều tra vụ án Với

những thông tin ban đầu thu thập được về sự kiện phạm tội, các điều tra viênthường xây dựng mô hình tâm lý (bằng hình ảnh, bằng biểu tượng,…) về diễnbiến của hành vi phạm tội cũng như những thông tin cần phải thu thập Chính

vì vậy, trước mỗi buổi hỏi cung, điều tra viên thường có kế hoạch giải quyếtmột nhiệm vụ, một vấn đề nào đó liên quan đến vụ án Từ đó, điều tra viên cóthể chủ động sàng lọc các thông tin thu được, xây dựng hệ thống các câu hỏi

để bị can khó có thể khai nhỏ giọt, dài dòng Tuy nhiên, tâm thế này của điềutra viên có thể dẫn đến những hạn chế sau:

+ Điều tra viên có thể kém tinh nhạy với những thông tin mới bị cankhai, mà những thông tin này không liên quan đến vụ án Tuy nhiên, nhữngthông tin này có thể có ý nghĩa quan trọng trong việc giải quyết vụ án

+ Tâm thế này của điều tra viên có thể ảnh hưởng đến không khí củabuổi hỏi cung Khi bị tâm thế này chi phối, điều tra viên thường có xu hướngchờ đợi những thông tin mình mong muốn Tuy nhiên bị can lại nói tới nhữngthông tin mà điều tra viên không quan tâm hay không quan trọng Do đó, điềutra viên có thể có những hành động hay cử chỉ làm cho bị can sợ sệt, hẫng hụthay tỏ ra ngang bướng trong buổi hỏi cung Ngược lại, nếu điều tra viên nhậnđược thông tin mà mình mong muốn, thì thường có thái độ hài lòng, thoảmãn Nếu bị can nhận thấy được thái độ này của điều tra viên, thì họ sẽ có sựtính toán trong lời khai nhằm dẫn dắt tư duy của điều tra viên Do vậy, tronghoạt động hỏi cung bị can, điều tra viên tuyệt đối không để lộ thái độ củamình cho bị can nhận thấy.

- Điều tra viên có tâm thế khai thác thông tin buộc tội bị can Điều tra

viên thường có tâm thế này là do:

+ Bị can là người đã bị cơ quan điều tra khởi tố Việc làm này của cơquan điều tra là có cơ sở Bởi vậy, điều tra viên thường có ý nghĩ rằng hỏicung bị can là hỏi cung người có tội

+ Khi hỏi cung bị can, giữa điều tra viên và bị can có sự trái ngượcnhau về quyền lợi và vị thế Điều tra viên là đại diện của pháp luật, có tráchnhiệm chứng minh tội phạm Còn bị can lại thường có thái độ che giấu hành

vi phạm tội của mình Xuất phát từ cơ sở đó, điều tra viên thường hay có tâmthế hướng vào việc khai thác những thông tin buộc tội bị can Do đó, nhữngthông tin có ý nghĩa giảm nhẹ trách nhiệm của bị can thường ít được điều traviên quan tâm

2.1.2 Đặc điểm tâm lý của bị can

Theo Điều 49 Bộ luật tố tụng hình sự thì “Bị can là người đã bị khởi tố

về mặt hình sự” Đó là những người có hành vi vi phạm pháp luật, xâm hạiđến khách thể nào đó được pháp luật hình sự bảo vệ, bị cơ quan điều tra khởi

tố và áp dụng biện pháp ngăn chặn cần thiết để tiến hành điều tra Tuy nhiên,

bị can cũng là con người cụ thể với những đặc điểm tâm lý nhất định Vànhững đặc điểm tâm lý này cũng chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố Những yếu

tố chi phối tới đặc điểm tâm lý của bị can gồm:

- Tính chất của hành vi phạm tội Hành vi phạm tội của bị can thường

để lại hậu quả nhất định Hành vi phạm tội của bị can xâm hại đến khách thểnào, với lỗi cố ý hay vô ý, …đều được ghi dấu trong tâm lý cũng như ảnhhưởng đến thái độ, trạng thái tâm lý của họ Bị can sẽ thành khẩn khai báonếu họ phạm tội trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh, với lỗi vô ý,khung hình phạt thấp,…vì họ nhận thức được rằng họ có cơ hội được hưởng

sự khoan hồng của pháp luật Ngược lại, nếu bị can thực hiện tội phạm với lỗi

cố ý, hành vi phạm tội gây hậu quả nghiêm trọng,…thì bị can sẽ ngoan cố,nhất định không chịu khai báo Thực tế cho thấy, hỏi cung bị can trong các vụ

án buôn bán, tàng trữ trái phép chất ma tuý thường gặp khó khăn Bởi vì,khung hình phạt của loại tội này rất nghiêm khắc nên bị can thường khai báongoan cố, nhỏ giọt Ví dụ, trong vụ án bị can Trịnh Nguyên Thuỷ và đồng bọnphạm tội sản xuất và buôn bán trái phép chất ma tuý thì nếu tính cả giai đoạnthứ nhất của vụ án, thì đây đã là ngày thứ mấy trăm các anh phải "lặn ngụp"với các đối tượng ma túy - những người vốn dĩ liều lĩnh, ngoan cố và cókhông ít thủ đoạn đối phó như chối tội, gạ gẫm hối lộ, "câu giờ" hỏi cung,nghe ngóng…[30] Hay đối với những vụ án xâm phạm an ninh quốc gia, dotính chất nghiêm trọng của khách thể thì 81,3% bị can ngoan cố không chịukhai báo [2, tr.94] Bởi vậy, khi tiến hành hoạt động hỏi cung bị can, các điềutra viên phải linh hoạt, xác định được những yếu tố chi phối đến đặc điểm tâm

lý tiêu cực của bị can

- Tình huống bị bắt và bị giam giữ Đây là một trong những yếu tố có

ảnh hưởng lớn đến tâm lý của bị can Bị can bị bắt ở đâu, vào thời điểm nào,lúc đó bị can đang thực hiện tội phạm hay đã thực hiện xong…Sau khi bị bắt,

bị can bị giam giữ ở đâu, chế độ giam giữ ra sao, …tất cả đều tác động tới

tâm lý của bị can Những bị can bị bắt trong trường hợp quả tang, bị bắt trongtrường hợp truy nã, …đều có đặc điểm tâm lý đặc trưng Bởi vì, những yếu tốnày đều là những biến cố lớn trong cuộc đời bị can.

- Những chứng cứ chứng minh hoạt động tội phạm của bị can mà cơ

quan điều tra đã thu thập được Những chứng cứ mà cơ quan điều tra thu thập

được về hành vi pham tội của bị can cũng có tác động rất lớn đến tâm lý của

bị can Trong hoạt động điều tra nói chung và trong hoạt động hỏi cung nóiriêng, trách nhiệm của điều tra viên là thu thập chứng cứ, chứng minh hoạtđộng tội phạm của bị can Tuy nhiên, nếu bị can nhận thức được rằng tiếntrình điều tra của các điều tra viên đang gặp khó khăn thì sẽ không chịu khaibáo hoặc khai báo nhỏ giọt Nhưng ngược lại, nếu điều tra viên đã thu thậpđược đầy đủ chứng cứ buộc tội bị can thì họ sẽ thành khẩn khai báo Ví dụ,trong vụ án phạm tội mua bán trái phép chất ma tuý của Nguyễn Văn Tám vàđồng bọn Bị can Nguyễn Văn Quyết biết rằng, cơ quan điều tra còn thiếuthông tin về hành vi phạm tội của mình nên suốt hai tháng đầu đã thách thức

và trả lời với điều tra viên rằng: “Các ông bắt tôi mà không có căn cứ, đố cácông làm gì được tôi Còn những lời khai của đứa khác, tôi không tin” [24]

- Các chỗ dựa bên ngoài của bị can Đây là một trong những yểu tố chi

phối sâu sắc tới đặc điểm tâm lý của bị can Đó là những mối quan hệ cá nhânđược hình thành trước đây khi bị can còn tự do ngoài xã hội: Quan hệ giađình, thân quen, ô dù, cũng có thể không có mối quan hệ nào nhưng bị canvẫn hi vọng có thể mua chuộc điều tra viên hoặc cán bộ có quyền để họ canthiệp Đặc điểm này đặc biệt được thể hiện rõ ở các bị can phạm tội thamnhũng, phạm tội kinh tế, …Ví dụ, trong vụ án Năm Cam, trong suốt thời giangần 7 tháng, bị can Hải “bánh” luôn tin vào lời hứa của Năm Cam trước đó:

“Nếu có chuyện gì dính dáng đến pháp luật anh Năm sẽ lo”, nên Hải “bánh”kiên quyết không khai báo Nhưng sau đó, Hải biết rằng, anh Năm không locho mình được, mà còn nói rằng : “Anh không dính dáng gì đến việc này, chú

mày làm được thì chú mày tự lo” Lúc này, Hải hết hi vọng vào sự trợ giúpcủa các thế lực bên ngoài Lợi dụng tình thế lúc này, điều tra viên đã tiến hành tácđộng tâm lý đến Hải và làm cho Hải chuyển đổi thái độ khai báo [29].

Chính vì vậy, khi tác động tâm lý trong hoạt động hỏi cung bị can, điềutra viên cần đập tan thái độ ảo tưởng, hi vọng của bị can vào những mối quan

hệ bên ngoài Đồng thời, trong từng trường hợp cụ thể, điều tra viên có thể sửdụng các mối quan hệ cá nhân tích cực của bị can để tác động đến họ làmchuyển biến thái độ khai báo của bị can

- Đặc điểm nhân cách của bị can Hệ thống các quan niệm, lí tưởng

sống, khí chất, tính cách, và cảm xúc của bị can cũng có ảnh hưởng tới đặcđiểm tâm lý của họ Mỗi bị can có đặc điểm nhân cách khác nhau Có bị can

có khí chất ưu tư thì thường có tâm trạng lo sợ, thất vọng cho rằng mìnhkhông còn tương lai, cuộc đời như vậy là chấm dứt Kết quả điều tra cho thấy25,8 % các bị can phạm tội xâm phạm an ninh quốc gia khai báo tốt do khêugợi tình cảm đối với những người thân trong gia đình và 31,5% số bị cankhông khai báo là do động cơ này chi phối [2, tr.207]

Trong vụ án phạm tội ma tuý của Nguyễn Văn Tám và đồng bọn, bịcan Đinh Thị Dung là người đặc biệt cứng rắn, nhất định không khai báo sợliên lụy đến gia đình Nhưng bị can là người rất thương con Hiểu được điềunày, nên điều tra viên đã nói với bị can Đinh Thị Dung: “Chị có thương bacon của chị, thương bố mẹ hai bên không? Tôi xin phổ biến để chị biết, hành

vi mua bán vận chuyển hêrôin của chị, nếu chị ra toà thuộc khung hình phạtnào chắc chị đã rõ Vì thế chị nên nghĩ đến các con mà thành khẩn khai báo

để sớm về nuôi các cháu…” Không ngờ ngay sau khi nghe điều tra viên nóithế, Đinh Thị Dung bưng mặt khóc to, gọi tên các con và buổi chiều hôm ấyDung bắt đầu khai ra hành vi buôn bán 31 bánh hêrôin bằng 10,850g

- Kinh nghiệm tiếp xúc với cơ quan điều tra Thực tế cho thấy những bị

can có tiền án, tiền sự, những đối tượng phạm tội có tính chất chuyên nghiệp,

thường có thái độ bàng quan, trâng tráo thậm chí là thách thức điều tra viên.Còn những đối tượng phạm tội lần đầu, thường không làm chủ được hành vicủa mình nên dễ dàng khai báo hơn.

- Thái độ, phong cách, năng lực hỏi cung bị can của điều tra viên.

Trong điều kiện bị giam giữ, bị can luôn ở trong tâm thế cảnh giác Khi tiếpxúc với điều tra viên, bị can luôn ở trong tình trạng quan sát, tìm hiểu đánhgiá phong cách và trình độ của điều tra viên Từ đó, bị can có thể điều chỉnhđược thái độ cũng như lời khai của họ Do đó, các điều tra viên cần rèn luyệncho mình phong cách đàng hoàng, thái độ xét hỏi nghiêm túc, trôi chảy, đưa

ra chứng cứ đúng lúc và phù hợp với trình độ của bị can Theo số liệu khảosát thực tế cho thấy, đối với các tội xâm phạm an ninh quốc gia thì có tới 18,3 %

số bị can khai báo thiếu tích cực do cảm thấy bị xúc phạm trong khi hỏi cung [2,tr.208]

Do các yếu tố trên đã chi phối rất nhiều đến tâm lý của bị can nên trongnhiều trường hợp khi tiếp xúc với điều tra viên, bị can thường có đặc điểmtâm lý sau đây:

- Bị can thường có tâm trạng hoang mang, lo lắng, tâm lý không ổn

định Theo kết quả trưng cầu ý kiến của 103 điều tra viên thì có 76,4 % số

điều tra viên được hỏi cho rằng, biểu hiện này là phổ biến nhất [16, tr.111] Ởnhững bị can có trình độ, phạm tội lần đầu, phạm tội với lỗi vô ý,… thườngnhận thức được sai lầm của họ nên họ cảm thấy rất ân hận và mong muốnđược sửa chữa sai lầm của mình Nhưng cũng có không ít bị can lại bi quan,chán nản cho rằng mình không có tương lai, nên họ có thái độ bất cần, phómặc cho số phận Trong hoàn cảnh khó khăn, mọi suy nghĩ, hành động của bịcan luôn diễn ra trong trạng thái tâm lý tiêu cực Dù rơi vào trạng thái nào, bịcan cũng đều bị mất ổn định về tâm lý, giảm sút khả năng tự kiểm soát thái độ

và hành vi của mình Các trạng thái tâm lý tiêu cực này cũng gây ra nhiều trởngại cho việc tiếp xúc tâm lý giữa điều tra viên và bị can trong quá trình hỏicung, làm giảm hiệu quả của các biện pháp tác động tâm lý mà điều tra viên

áp dụng đối với họ Ví dụ: Khi tiến hành hỏi cung bị can Nguyễn Văn Tám,phạm tội mua bán trái phép các chất ma tuý, các điều tra viên cho biết có haigiai đoạn vất vả nhất Giai đoạn lúc Tám bị bắt khoảng 1 tháng, tư tưởng Támlúc đó rất nặng nề Sau một thời gian dài kiên quyết không khai, một hômtrong buổi hỏi cung Tám lại khai rất nhiều Bằng linh cảm nghề nghiệp, ngaylập tức điều tra viên trở lại phòng giam Khi tới nơi thì phát hiện Tám đã xé

áo bện thành dây treo lên song sắt cửa sổ định tự sát [24]

Trong quá trình tác động tâm lý tới bị can, điều tra viên cần chú ý, xemxét ảnh hưởng của các trạng thái tâm lý tiêu cực này đến hành động khai báocủa bị can Một mặt, điều tra viên nên lợi dụng sự hoang mang dao động, thúcđẩy bị can nhanh chóng đi đến quyết định khai báo Mặt khác, điều tra viêncần tìm cách để tác động tâm lý tới bị can đạt hiệu quả nhất, tạo cho bị cantrạng thái thoải mái, hưng phấn, giúp bị can tích cực lĩnh hội và giải quyết cácnhiệm vụ của cuộc hỏi cung

- Bị can thường sợ bị trừng phạt và muốn tìm cách trốn tránh hay giảm nhẹ trách nhiệm hình sự Đây là đặc điểm tâm lý bao trùm, chi phối các đặc

điểm khác của bị can Khi bị hỏi cung, hầu hết các bị can đều có thái độ giấudiếm, hoặc khai sai nhằm đánh lạc hướng điều tra của điều tra viên

Tâm lý sợ tội nặng làm cho bị can hoang mang, căng thẳng Tâm lý nàykìm hãm sự khai báo của bị can, làm bị can không dám thú nhận tội lỗi củamình mà luôn quanh co, chối tội hoặc khai báo nhỏ giọt Điều này thể hiện ởviệc bị can thường có thái độ thận trọng khi khai báo các vấn đề liên quan đếnviệc xác định vai trò, vị trí của mình trong tổ chức nên thường hay đổ lỗi chođồng bọn Cũng vì lo sợ tội nặng, nên bị can thường lẩn tránh những vấn đề

có tính chất mấu chốt, những tình tiết dẫn đến tăng nặng hình phạt Bị canthường khai những vấn đề mà điều tra viên đã biết, những vấn đề mà chúngtin rằng đồng bọn của chúng đã khai rõ Theo số liệu điều tra cho thấy, đốivới các tội xâm phạm an ninh quốc gia thì có 83% bị can không dám khai báo

là do sợ bị trừng phạt và muốn tìm cách trốn tránh hay giảm nhẹ trách nhiệmhình sự [1, tr.94]

- Bị can thường muốn tiếp xúc với điều tra viên Khi bị tam giam, bị

can thường có hai khuynh hướng đối lập nhau Một mặt, bị can thường muốntiếp xúc với điều tra viên để thăm dò, tìm hiểu về quá trình điều tra của điềutra viên Mặt khác, bị can lại cố tình né tránh điều tra viên vì họ muốn có thờigian để tìm cách đối phó với điều tra viên Tuy nhiên, trong một số trườnghợp bị can mong muốn tiếp xúc, gặp gỡ điều tra viên để tìm hiểu tâm lý điềutra viên nhằm bàn bạc thoả thuận với điều tra viên về cách giải quyết nhữngvấn đề của bị can Bị can có thể tạo ra kế hoạch gặp gỡ điều tra viên một cách

tự nhiên, để rồi biến điều tra viên thành nguồn cung cấp thông tin cho họ

Đối với các vụ án xâm phạm an ninh quốc gia thường có đặc điểmchung là được tổ chức chặt chẽ, có nhiều người tham gia Vì vậy, khi bị can bịbắt, họ rất muốn biết kế hoạch của họ bị lộ ở giai đoạn nào nên bị can rấtmuốn tiếp xúc nhằm thăm dò về sự hiểu biết của cơ quan điều tra [1, tr.39]

2.2 CÁC PHƯƠNG PHÁP TÁC ĐỘNG TÂM LÝ TRONG HOẠT ĐỘNG HỎI CUNG BỊ CAN

2.2.1 Phương pháp thuyết phục

Phương pháp thuyết phục là dùng những lời lẽ để phân tích, giải thíchcho bị can nhằm giúp họ nhận thức được đúng, sai, phải, trái, thiệt hơn vềnhững vấn đề có liên quan đến họ Từ đó, làm cho bị can thay đổi thái độ,hành vi phù hợp với yêu cầu của hoạt động hỏi cung Đó là sự giải thích,khuyên nhủ bằng lí lẽ, lập luận bằng logic và trong một số trường hợp có thể lôikéo đối tượng bị tác động vào khuôn khổ nhất định của sự tranh luận vấn đề đó

Phương pháp thuyết phục được thực hiện chủ yếu thông qua ngôn ngữcủa điều tra viên nhằm giải quyết tư tưởng của bị can, giúp họ thay đổi cáchnhìn, thay đổi thái độ và hình thành cách nhìn mới phù hợp với yêu cầu củapháp luật tố tụng hình sự Bởi vậy, phương pháp này được xác định là cơ bản

và quán triệt với mọi trường hợp, với mọi bị can Ví dụ: Bị can L trong tổ

chức Lực lượng phục hưng Tổ quốc Việt Nam, do có nhiều tội ác nên khi bịbắt, L cho rằng chắc chắn sẽ bị chết, xác định thái độ thà chết không khai.Điều tra viên đã dùng nhiều biện pháp khác nhau để tác động như đối xử tử

tế, nhân đạo, lấy chính sách khoan hồng để phân tích, giáo dục Đặc biệt, điềutra viên đã lấy những điển ví dụ thực tế để chứng minh rằng một số tên có quátrình chống đối cách mạng quyết liệt, có tội ác phải nghiêm trị nhưng cáchmạng vẫn khoan hồng và giải quyết cho sống tự do cùng với gia đình bởi họbiết nhận ra lẽ phải Từ thực tế sinh động cùng với sự phân tích có tình có lícủa điều tra viên giúp cho bị can L có nhận thức mới làm cơ sở thay đổi thái

độ khai báo của L [2, tr.227]

Tuy nhiên, để thay đổi bản chất cũng như thái độ của bị can là một việclàm không hề đơn giản Nó là một cuộc tấn công tích cực, chủ động, có mụcđích và có kế hoạch Bởi vậy, khi sử dụng phương pháp thuyết phục, đòi hỏiđiều tra viên phải đảm bảo các yêu cầu sau:

- Tìm hiểu rõ các đặc điểm tâm lý của bị can, đặc biệt là những động cơchi phối sự khai báo hoặc khai báo gian dối của bị can Mỗi bị can đều có néttâm lý riêng biệt được hình thành và chịu sự tác động của nhiều yếu tố như:Điều kiện và hoàn cảnh sống, điều kiện và hoàn cảnh phạm tội, tính chất vàhậu quả của hành vi phạm tội …Thông thường, bị can từ chối khai báo là domột số nguyên nhân: Sợ mất uy tín, sợ đồng bọn trả thù, chưa tin vào chínhsách khoan hồng của Đảng và Nhà nước,….Vì vậy, việc thuyết phục bị cankhông nên tiến hành một cách máy móc, mà phải thực hiện một cách linhhoạt, sáng tạo phù hợp với đặc điểm tâm lý của từng bị can Đồng thời, điềutra viên phải dùng nhiều cách, vừa công khai, vừa bí mật, có thăm dò thửthách hoặc dùng cách toạ đàm tự do để bị can bộc lộ tâm tư tình cảm củamình Ngoài ra, điều tra viên phải phối hợp với các chủ thể khác trong việcgiáo dục, cảm hoá bị can như cán bộ trại tạm giam hay người thân của bị can

Ví dụ: Trong vụ án bị can Bình phạm tội cướp tài sản, các điều tra viên đã sửdụng phương pháp thuyết phục đến bố mẹ của bị can Và việc sử dụng

phương pháp này rất hiệu quả Sau khi thực hiện xong hành vi phạm tội, Bình

đã bỏ trốn lên Hà Nội Vừa ráo riết tiến hành truy bắt, Công an huyện KiếnXương đã sử dụng biện pháp tâm lý, tác động đến gia đình đối tượng Bởi quatìm hiểu, các anh được biết, bố mẹ Bình đều là những người nông dân chấtphác, yêu thương con Các anh đã đến phân tích cho họ thấy rằng, con đườngtốt nhất dành cho con trai họ là ra đầu thú để hưởng khoan hồng của phápluật Lúc đầu, gia đình Bình im lặng Sau đó, chính người mẹ nông dân luônmột nắng hai sương còng lưng nơi đồng ruộng ấy đã chủ động tìm đến cơquan Công an để xin được cùng các anh lên Hà Nội tìm con trai Từ sáng8/11, tổ công tác của Công an huyện Kiến Xương cùng với mẹ của Bình đãlên Hà Nội thông qua một số bạn bè của Bình để tìm cậu ta Đến đêm 8/11 thì

mẹ Bình đã điện thoại được cho con Nước mắt chan chứa trên gương mặtđang hằn những nếp nhăn của người mẹ nhưng bà vẫn tìm đủ các lý tình đểkhuyên con trở về đầu thú [27]

- Thông tin dùng để thuyết phục bị can phải xuất phát từ đường lối,chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước cũng như phải gắn với tình hìnhthực tế xã hội Khi điều tra viên giải thích chính sách, pháp luật của Nhà nướcphải chính xác, thuyết phục và không mâu thuẫn với thái độ xử sự của mình.Đồng thời, nội dung thuyết phục phải phù hợp với trình độ, nhận thức, kinhnghiệm của từng bị can, tương ứng với động cơ kìm hãm sự khai báo của bịcan cũng như gợi được những suy nghĩ mới ở họ

- Điều tra viên phải là người có trình độ chuyên môn vững vàng, nắmvững đường lối chính sách của Đảng, pháp luật của nhà nước liên quan đếncông tác điều tra và xử lý tội phạm, biết vận dụng sáng tạo nó khi hỏi cung bịcan Điều tra viên phải là người có trình độ học vấn cao, có vị trí nhất địnhtrong xã hội, có khả năng lí giải, phân tích các vấn đề một cách logic, mạchlạc Đồng thời, bị can phải là người biết lắng nghe, giải đáp các thắc mắc, cácthông tin ngược chiều từ phía bị can

2.2.2 Phương pháp truyền đạt thông tin

Phương pháp truyền đạt thông tin là phương pháp, mà điều tra viên đưa

ra những thông tin có liên quan tới sự kiện phạm tội Từ đó làm xuất hiện ở bịcan những cảm xúc nhất định hoặc làm thay đổi động cơ, giúp bị can khai báothành khẩn mọi chi tiết của sự việc phạm tội Những thông tin mà điều traviên sử dụng tác động tâm lý có thể là những dấu vết, vật chứng thu được ởhiện trường, các tài liệu do người bị hại cung cấp, hỏi cung đồng bọn hoặc sự

tố giác của quần chúng nhân dân

Phương pháp truyền đạt thông tin được sử dụng trong các trường hợp sau:

- Thay đổi hướng tư duy của bị can khi họ cung cấp những thông tinkhông đúng pháp luật;

- Nhằm tăng sự hiểu biết, kiến thức của bị can;

- Giúp bị can khôi phục lại trí nhớ về những sự kiện hoặc tình tiết mà bịcan quên hoặc nhầm lẫn;

- Làm thay đổi xúc cảm, tình cảm, trạng thái tâm lý của bị can Trongtrường hợp này, phương pháp truyền đạt thông tin được sử dụng kèm theophương pháp thuyết phục Việc điều tra viên cung cấp một số thông tin làm bịcan mất tự tin, nghi ngờ lập trường của mình dễ bị thuyết phục

Ví dụ: Trong vụ án giết người, cướp tài sản ngày 2/4/2006 xảy ra tạicửa hàng Biti’s, 25 phố Chùa Bộc, Hà Nội Trong quá trình hỏi cung, bị canTrương Ngọc Hoa tỏ ra ngoan cố lì lợm Chỉ đến khi chiếc điện thoại di độngcủa anh Quảng ( nạn nhân) được giơ trước mặt hắn, cùng hàng loạt chứng cứtrực tiếp khác hắn mới thừa nhận là kẻ giết anh Quảng rồi cướp tài sản [33, tr.12]

Để đảm bảo việc sử dụng phương pháp này có hiệu quả, cần đảm bảocác yêu cầu sau:

- Điều tra viên cần phải hiểu được tâm lý bị can trước khi tác động, đặcbiệt là các động cơ đang kìm hãm sự khai báo của bị can để lựa chọn nhữngthông tin có sức công phá lớn sự ổn định trạng thái tâm lý của bị can Khi bị

can đang ở trạng thái liều lĩnh cao độ, đang phản ứng quyết liệt hoặc đang biquan, chán nản thì không sử dụng phương pháp này Nếu điều tra viên truyềnđạt thông tin lúc này có thể bị can ngồi ỳ không đáp hoặc trả lời liều lĩnh:

“Cái đó đúng thì đúng với các ông thôi còn tôi không biết” Gặp nhữngtrường hợp này, tốt nhất điều tra viên nên nói chuyện thoải mái, giải thíchthuyết phục đưa bị can trở lại cuộc sống hiện tại

- Thông tin tác động phải đảm bảo tính chính xác, có liên quan trực tiếpđến việc phạm tội và hành vi che giấu tội phạm của bị can, buộc bị can khôngthể thờ ơ mà phải suy nghĩ Hoặc thông tin mà điều tra viên đưa ra phải làmcho bị can có những phản ứng cần thiết Để làm được điều này, điều tra viênkhông được sử dụng thông tin giả để tác động, vì nó sẽ phá vỡ mối quan hệtâm lý đang được xây dựng giữa điều tra viên và bị can, gây cho bị can sựnghi ngờ, không tin tưởng điều tra viên

- Đảm bảo tính bất ngờ trong truyền đạt thông tin cần thiết tới bị can,

về thời điểm tác động cũng như nội dung tác động Khi bị bất ngờ, bị can phảinhanh chóng đi đến quyết định hoặc là khai báo thành khẩn hoặc là khai báogian dối Nhưng vì bị can không đủ thời gian để nghĩ lời khai gian dối logicnên sẽ rất dễ bị điều tra viên phát hiện, khiến bị can phải khai báo trung thực.Ngược lại, nếu những thông tin mà điều tra viên dùng để tác động đã được bịcan biết trước hoặc đoán được thì bị can sẽ có sự chủ động đối phó

- Những thông tin điều tra viên dùng để tác động phải đầy đủ về chất vàlượng Bởi vì, khi điều tra viên sử dụng những thông tin này sẽ làm bị can

“giật mình”, bị can sẽ thay đổi thái độ mà khai báo thành khẩn Ví dụ: Trong

vụ án bị can Trịnh Minh Thực phạm tội giết người và hiếp dâm Điều tra viên

sử dụng phương pháp này đã đạt hiệu quả cao Ban đầu, bị can chỉ thừa nhậnrằng, mình đã thực hiện hành vi phạm tội trong trạng thái tinh thần bị kíchđộng mạnh Tuy nhiên, các điều tra viên không bằng chấp nhận kết quả đó.Chỉ qua ngày mùng 1 Tết cho đối tượng nghỉ ngơi, các điều tra viên củaPhòng, mà trực tiếp là Đội trưởng Hoàng Văn Học, lại tiếp tục những ngày ăn