Mở đầu bài thơ tác giả viết về nỗi vất vả của bà Tú trong công việc và trong trách nhiệm với gia đình: Quanh năm buôn bán ở mom sông, Nuôi đủ năm con với một chồng Trước hết nhà thơ nói
Trang 1Mở đầu bài thơ tác giả viết về nỗi vất vả của bà Tú trong công việc và trong trách nhiệm với gia đình:
Quanh năm buôn bán ở mom sông,
Nuôi đủ năm con với một chồng
Trước hết nhà thơ nói về nỗi vất vả của vợ trong công việc Công việc của bà Tú là buôn bán Bà buôn bán quanh năm và bà buôn bán ở mom sông Tú Xương sử dụng trạng ngữ chỉ thời gian quanh năm
để chỉ thời gian lao động của bà Tú Bà Tú buôn bán quanh năm có nghĩa là bà không nghỉ ngơi ngày
nào Dù ngày nắng hay ngày mưa, dù ngày nắng chảng hay ngày rét căm căm bà Tú vẫn tần tảo bán buôn
nơi mom sông để kiếm kế sinh nhai cho gia đình bà Bà Tú vất vả và đáng thương quá! Nỗi vất vả của bà chưa hết, bà Tú còn phải chấp nhận cả những hiểm nguy vì nơi buôn bán của bà là ở mom sông Như ta đã
biết, mom sôg là mỏm đất nhô ra dòng sông Mom sông xung quanh là nước và là một địa điểm càng tô đậm thêm cái thế chênh vênh, không vững vàng của công việc làm ăn Nơi mom song mà tg nhắc đến có
lẽ là một địa điểm ở phía Bắc thành phố Nam Định ngày xưa Ngày xưa, đây là nơi trên bến dưới thuyền, người từ các nơi đổ về buôn bán Ở cái mỏm đất chênh vênh ấy, Một mình bà phải xông pha nơi đầu sông ngọn nguồn, bà Tú dường như càng nhỏ bé và cô đơn vất vả tội nghiệp biết bao! Quanh năm, bà Tú làm ăn ở đó để kiếm tiền trang trải cho cuộc sống gia đình gồm hai vợ chồng và 5 đứa con Như vậy chỉ bằng một câu thơ nhưng tg đã tái hiện được đầy đủ thời gian, không gian và cả tính chất công việc làm ăn
buôn bán của bà Tú Qua đây người đọc phần nào cảm nhận được nỗi vất vả của bà Tú cũng như sự chịu thương chịu khó của bà.
Vậy bà Tú vất vả như thế là vì điều gì và vì ai? Bà vất vả như thế là vì trọng trách của bà phải
nuôi đủ 5 con với 1 chồng, vì bà phải gánh trên vai cả một ganh nặng gia đình Trong xã hội phong kiến
đương thời, bổn phận của người phụ nữ đảm nhiệm công việc nữ công gia chánh còn bổn phận của người đàn ông là tề gia trị quốc bình thiên hạ Như vậy, người phụ nữ chỉ thay chồng chăm sóc con cái còn người đàn ông là trụ cột trong gia đình Đó là xã hội phong kiến đương thời còn đối với gia đình nhà tg lại khác Bà Tú, vừa thay chồng là trụ cột lại vừa thực hiện vai trò của người vợ Bà Tú phải cáng đáng hết
công việc gia đình thay chồng từ việc mưu sinh đến việc nuôi dạy con cái Tg sử dụng từ nuôi đủ để giúp
người đọc cảm thấu được những vất vả, những cố gắng của bà Tú Bà Tú cố gắng buôn bán quanh năm cũng chỉ nuôi đủ được chồng và nuôi đủ được con Từ nuôi đủ được dùng rất chính xác Có lẽ chính tg đã cảm nhận được cuộc sống của gia đình ông chỉ đủ ăn, đủ mặc, chứ không dư giả Điều đó cũng phải vì một mình bà Tú bươn trải với công việc buôn bán nhỏ nên chỉ nuôi được đủ mà thôi Nhưng dù sao, bà
Tú cũng đã rất cố gắng Ta như cảm nhận được nỗi bùi ngùi trong câu chữ mà tg sử dụng
Điều đặc biệt trong câu thơ còn được thể hiện ở cách nhà thơ sử dụng số từ 5 và 1 kết hợp với phép đối lập giữa số ít và số nhiều để đồng nhất bản thân mình với 5 đứa con Câu thơ gợi cho ta hình dung được hình ảnh bà Tú mang trên vai minh một ganh nặng gia đinh một bên là 5 đứa con còn một bên
là 1 người chồng Bà phải nuôi 5 đứa con cũng đung vì ông Tú xưa nay vẫn mải mê đèn sách nên không
đỡ đần được bà Nhưng việc bà phải nuôi ông Tú thì thật đáng ngưỡng mộ Cách tg sử dụng số đếm 5 với
1 có vẻ hài hước và hóm hỉnh Ý thơ tựa như một lời tự than của tg minh cũng là một đứa con , một đứa con đặc biệt mà bổn phận của bà Tú phải nuôi Đồng thời ý thơ cũng phần nào thể hiện rõ sự biết ơn chân thanh của tg dành cho vợ, người suốt đời ông phải ăn lương Chưa hết qua ý thơ đó, ta còn cảm nhận được tình cảm đặc biệt của bà Tú dành cho chồng Ông Tú chiếm được tinh cảm và trách nhiệm của bà
bằng 5 đứa trẻ Câu thơ gợi nỗi nhọc nhằn và sự cao cả cũng như tình cảm sâu nặng của bà Tú dành cho chồng cho con So với những người phụ nữ đương thời bà Tú vất vả và đảm đang tháo vát quá!
Người phụ nữ ấy thật đáng nể phục đáng để ông Tú viết văn tế dù bà còn sống Có được người vợ như
bà Tú là hồng phúc của Trần Tế Xương
Nếu ở hai câu đề tg khái quát nỗi vất vả của bà trong công việc buôn bán thì ở hai câu thực
tg đã hiện thực hóa nỗi vất vả ấy khiến ng đọc không khỏi xót xa cho thân bà:
Lặn lội thân cò khi quãng vắng,
Eo sèo mặt nước buổi đò đông.
Bằng từ láy rất thuần Việt như từ lặn lội, Tú Xương đã tái hiện chân thực và sinh động nỗi vất vả của vợ trong việc buôn bán Với từ láy tượng hình lặn lội, tg giúp người đọc hình dung rõ hình ảnh bà Tú
bước cao bước thấp tất tả trên đường Không chỉ vậy tg còn dùng một hình tượng quen thuộc trong ca dao
dân gian là hình ảnh thân cò để viết về vợ Trong ca dao xưa, tg dân gian khi nói về người phụ nữ lao động ngày xưa tg dân gian thường dung hình ảnh con cò: Con cò lặn lội bờ sông…Từ hinh ảnh con cò trong ca dao, tg đã sang tạo nên hình ảnh thân cò Tg không so sánh mà đồng nhất thân phận bà Tú với thân cò Nếu hình ảnh con cò đã gợi cho ta nỗi niềm thương cảm với người phụ nữ xưa thì hình ảnh thân
Trang 2cò trong câu thơ lại càng khiến ta ngậm ngùi xót xa khi hình dung tấm thân mảnh dẻ, yếu đuối của bà Tú
mà phải chịu dãi nắng dầm sương, phải lặn lội khi quãng vắng đường xa Hình ảnh quãng vắng là hình ảnh có sức gợi tả không gian và thời gian sâu sắc Khi quãng vắng gợi không gian vắng vẻ và gợi một
khoảng thời gian muộn với bao bất trắc hiểm nguy Trong không gian vắng vẻ ấy hiện lên một dáng hình
ng phụ nữa bé nhỏ trên vai là một gánh hàng nặng trĩu đang đi những bước đi vội vã Hình ảnh đó chạm vào trái tim ta khiến ta không khỏi xót xa Và đó cũng là nỗi xót xa của cả ông Tú
Đối lập với từ láy tượng hình trong câu thơ trên là từ láy tượng thanh eo sèo Eo sèo là từ láy tái
hiện chân thực những âm thanh trao đổi mặc cả hay kì kèo của người mua kẻ bán Những âm thanh đó tái hiện phần nào nỗi khó khan trong công việc buôn bán của bà Tú Bà Tú đã từng được ông Tú ca ngợi là người phụ nữa buôn 9 bán 10 Muốn vậy bà cũng phải kì kèo thêm bớt để có them chút lãi cho đảm bảo ngày công để còn nuôi đủ 5 con với 1 chồng Lại một lần nữa tg sử dụng phép đối lập để khắc họa nỗi
gian truân của vợ Ở câu thơ trên tg đã tái hiện hình ảnh người vợ lặn lội nơi quãng vắng với những hiểm nguy thì hình ảnh người vợ ấy lại hiện lên trong một không gian đông đúc đó là buổi đò đông Hình ảnh buổi đò đông có thể hiểu theo hai cách hiểu Có thể hiểu buổi đò đông là hình ảnh một con đò ngang đã
chở đầy người và có thể hiểu theo cách hai là đò từ các nơi tập trung tại mom sông rất đông Nếu hiểu theo cách thứ nhất, nỗi vất vả, sự khó nhọc và những hiểm nguy của bà Tú được nhân lên gấp bội phần
Ca dao có câu để dạy chúng ta tránh xa những hiểm nguy chốn sông nước…Con ơi nhớ lấy câu này-Sông sâu chớ lội đò đầy chớ qua Vậy mà bà Tú thường xuyên phải qua những buổi đò đông ấy Trước
mắt bà Tú bao nỗi hiểm nguy đang rình rập Nhưng bà bất chấp tất cả bà dường như đã quen với những
quãng vắng và những cảnh sông nước hiểm nguy Vì trên vai bà là một trọng trách rất lớn đó là nuôi đủ 5 con với 1 chồng Người phụ ấy dã khiến bao trái tim độc giả thổn thức, trân trọng và ngợi ca chứ không
chỉ có mình ông Tú mới thương Tái hiện được chân thực nỗi vất vả của vợ chứng tỏ ông Tú hiểu thấu công việc làm ăn của bà Tú Dù không theo chân bà Tú một ngày nhưng ông cũng hiểu khi quãng vắng,
buổi đò đông, bà đều vất vả khó nhọc Bà không kể gian nan, không quản thân mình, một lòng vì chồng, vì con Bà biết hi sinh, bà biết bà hi sinh vì điều đáng để hi sinh Sự hi sinh đó đáng được ông Tú viết những dòng thơ thương vợ.
Tái hiện được chân thực nỗi vất vả khó nhọc của vợ, chứng tỏ ông Tú đâu phải người hờ hững như trong tiếng tự chửi mình ở cuối bài thơ Bằng giọng điệu trữ tình kết hợp với nghệ thuật miêu tả, ông
Tú đã chứng tỏ tim ông Tú không phải dửng dưng Ông thương vợ bao nhiêu thì ông tự trách minh trách mình bấy nhiêu Ông không phải chỉ tự coi mình là một miệng ăn để vợ phải nuôi mà còn ngại ngùng khi thấy mình hờ hững Có lẽ ông cũng buồn cho thân ông, ông là chồng, là trụ cột gia đình mà suốt đời ông phải ăn lương vợ để vợ phải nhọc nhằn, gian nan Càng tủi ông càng cố gằng đèn sách những mong thi thố để đền ơn vợ nhưng phận ông không có duyên với chốn quan trường nên ông mãi là gánh nặng trên vai vợ Tú Xương tự trách mình như thế và cũng thương vợ như thế đấy! Có lẽ bà Tú cũng hiểu được cái khó của chồng nên bà cố gắng làm tròn bổn phận của người vợ người mẹ thay chồng Và có lẽ bà cũng hiểu và trân trọng lòng thương của chồng khi chông biết mình vất vả ngược xuôi buôn bán Phải chăng đó
là phúc phận của bà? So với những người phụ nữ đương thời sống trong khuôn khổ gia giáo phu xướng phụ tùy, phải chăng bà Tú có phần hạnh phúc hơn?
Tình thương vợ của tg không chỉ thể hiện ở việc tg tái hiện chân thực nỗi vất vả của vợ trong công việc bản buôn hàng ngày mà tình thương ấy còn được bộc lộ qua sự khâm phục của tg trước sự cam chịu tự nguyện của vợ trong cuộc sống:
Một duyên hai nợ âu đành phận,
Năm nắng mười mưa dám quản công.
Theo quan niệm của đạo Phật, vợ chồng lấy nhau là do có duyên với nhau từ kiếp trước Nếu tốt đẹp thì đó là duyên còn nêu không tốt đẹp thì đó là nợ Nếu hiểu nnuw vậy thì bà Tú lấy ông Tú cũng là
do duyên trời định như bao cặp vợ chồng khác chỉ có điều duyên thì chỉ có 1 mà nợ những 2 Tú Xương
đã vận dụng thêm một thành ngữ, một câu ca dân gian khác: Vợ chồng là duyên là nợ, Một duyên hai nợ
ba tình…để nói về duyên phận của bà Tú cũng chính là duyên phận của mình Bà Tú lấy Tú Xương là do
ông Tơ bà Nguyệt sắp đặt từ kiếp trước Cuộc hôn nhân của bà theo cảm nhận của người chồng là duyên
ít nợ nhiều, điều tốt đẹp, hạnh phúc, đến với bà thì ít mà nỗi đau khổ thì cả một đời Chung sống với bà
Tú mấy chục năm ông Tú hiểu được điều đó hơn ai hết nên ông đã cảm thông sâu sắc hơn và thương vợ
hơn Câu thơ nặng trĩu nỗi buồn bởi kết thúc câu thơ là một sự phó mặc cho thân phận âu đành phận Vì
chủ động thay chồng gánh vác công việc gia đình, vì chủ động hy sinh để chồng yên tâm theo nghiệp đèn
sách nên bà Tú âu đành phận, bà chấp nhận số phận vất vả của minh và bà không hề phàn nàn điều gì Sự chấp nhận của bà Tú coi như việc đã rồi nhưng trong cái đã rồi ấy ta luôn nhìn thấy sự cố gắng vươn lên để giữ gìn cái duyên ít ỏi của bà Đó mới là điều đáng để ta trân trọng
Trang 3Và bà Tú càng khiến ta trân trọng hơn bởi sự chịu thương chịu khó của bà Như trên đã nói, bà Tú rất vất vả, bà phải thay chồng làm trụ cột gia đình bằng công việc buôn bán khó nhọc và hiểm nguy Để nuôi đủ được 6 miệng ăn và cả thân bà, bà Tú phải vất vả chốn đường vắng, buổi đò đông Chưa hết dù nắng hay mưa bà cũng không một ngày nghỉ, bà đâu dám quản công Cứ thế việc buôn bán của bà diễn ra quanh năm Một lần nữa tg vận dụng sáng tạo thành ngữ dân gian để tái hiện nỗi vất vả của bà cũng như
sự chịu thương chịu khó của bà Ở con người bà Tú hội tụ tất cả vẻ đẹp của một người lao động chân chính, hội tụ tất cả vẻ đẹp tâm hồn của một người vợ, người mẹ Việt Nam, một đời tần tảo xây đắp niềm vui cho người thân yêu Hiểu được điều đó tg càng thương và càng trân trọng biết ơn sâu sắc
người vợ hiền của tg Ông không hẳn đã hờ hững khi viết được những câu chữ giản dị mà ý nghĩa mà đẹp đến như vậy Có lẽ ông đã làm được một việc mà không phải người đàn ông nào trong xã hội cũ cũng dám làm
Từ chỗ thấu hiểu đến thương và biết ơn chân thành sự hi sinh của vợ, tg đã tự thấy mình hổ thẹn và chưa đỡ đần cho vợ nên kết thúc bài thơ là một tiếng chửi đau đớn của TTX dành cho thói đời và dành cho chính mình:
Cha mẹ thói đời ăn ở bạc
Có chồng hờ hững cũng như không