Nguyên lý và quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật

luận,xem xét phân tích nguyên nhân hiện tợng và bản chất sự vật của thế giới trong trạng thái vận động và trong mối liên hệ với những sự vật xung quanh 1.2-Phân biệt phơng pháp biện chứ

Mục lục

lời mở đầu 1

Phần 1: Phép biện chứng và lịch sử phép biện chứng 3

I-Phép biện chứng 3

1.1-Khái niệm phép biện chứng 3

1.2-Phân biệt phơng pháp biện chứng và phơng pháp siêu hình 3

II-Khái quát lịch sử phép biện chứng 4

Phần II: nội dung cơ bản của phép biện chứng duy vật và vai trò của nó đối với hoạt động của con ngời 6

I.Hai nguyên lí cơ bản 6

1.1 Nguyên lí về mối liên hệ phổ biến 6

1.2 Nguyên lí về sự phát triển 8

II.Những cặp phạm trù cơ bản 10

2.1 Phạm trù cái riêng và cái chung 10

2.2Phạm trù nguyên nhân và kết quả 11

2.3Phạm trù Tất nhiên- ngẫu nhiên 13

2.4 Phạm trù nội dung và hình thức: 14

2.5 Phạm trù bản chất và hiện tợng: 15

2.6 Cặp phạm trù khả năng và hiện thực 16

III.Ba quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật 17

3.1.Một số vấn đề về quy luật: 17

3.2.Quy luật chuyển hóa từ những sự biến đổi về lợng thành những sự thay đổi về chất và ngợc lại 17

3.3-Quy luật phủ định của phủ định 19

3.4Quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập 20

Phần III : Kết luận 22

Tài liệu tham khảo 23

1

lời mở đầu

Để đạt đợc những thành qủa cao trong công viêc cũng nh trong mọi hoạt dộng của cuộc sống thì điều kiện quyết định là ở con ngời,với trí tuệ và năng lực cao.Đăc biệt quan trọng là phải có một cơ sở lý luận khoa học,lấy đó làm cơ sở phơng pháp luận để xây dựng và tổ chức công việc có hiệu quả

Chủ nghĩa Mác-Lênin-phép biện chứng duy vật là khoa học và là một trong những đỉnh cao của trí tuệ loài ngời.Không một ai có thể phủ nhận vai trò to lớn và những đóng góp tích cực của việc vận dụng đúng đắn lý luận khoa học này vào mọi hoạt động của thế giới nói chung và của từng con ngời nói riêng

Cùng với sự phát triển không ngừng của xã hội loài ngời,phép biện chứng duy vật ngày càng khẳng định rõ vai trò của nó và con ngời ngày càng linh hoạt,sáng tạo hơn trong việc áp dụng những lý luận đó vào từng hoạt động cua

mình.Đó cũng là lý do em lựa chọn tiểu luận với đề tài: ''Phép biện chứng duy vật và vai trò của nó đối với hoạt động của con ngời.''

Để hoàn thành bài viết này,em xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ tận tình của thầy giáo

Em xin kính cảm ơn thầy!

Phần 1 Phép biện chứng và lịch sử phép biện chứng:

I-Phép biện chứng

1.1-Khái niệm phép biện chứng

Phép biện chứng là những lý luận triết học (lý luận biện chứng) của

ph-ơng pháp biện chứng,phản ánh "biện chứng khách quan"trong sự vận

động,phát triển của thế giới Trong đó:Phơng pháp biện chứng là phơng pháp

luận,xem xét phân tích nguyên nhân hiện tợng và bản chất sự vật của thế giới trong trạng thái vận động và trong mối liên hệ với những sự vật xung quanh

1.2-Phân biệt phơng pháp biện chứng và phơng pháp siêu hình

Khái niệm biện chứng và siêu hình đã xuất hiện rất lâu trong lịch sử triết họcvà đợc hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau.Trong triết học hiện đại,đặc biệt là triết học Macxit thì chúng đợc coi là 2 phơng pháp chung nhất đối lập nhau của triết học

Nếu nh phơng pháp biện chứng xem xét sự vật hiện tợng trong mối liên

hệ phổ biến và sự vật luôn trong trạng thái vận động biến đổi thì phơng pháp siêu hình lại xem xét sự vật một cách cô lập tách biệt và luôn trong trạng thái tĩnh tại.Phơng pháp biện chứng giải thích nguyên nhân bên trong,do yếu tố bên trong quyết định,vì thế nó cho rằng sự phát triển của sự vật hiên tợng không chỉ là s biến đổi về lợng mà còn bao hàm những biến đổi về chất và làm xuất hiện cái mới.Trái lại phơng pháp siêu hình chỉ giải thích những nguyên nhân bên ngoài,nó cho rằng sự vật hiện tợng không phát triển nếu có cũng chỉ

đơn thuần là sự tăng hay giảm về lơng

Từ những so sánh trên ta thấy trong nghiên cứu khoa học rất cần thiết áp dụng phép biện chứng đặc biệt phép biện chứng ấy phải cho thấy đơc bản chất bên trong của sự vật hiện tơng,để đạt đến độ chính xác cao-đó chỉ có thể là phép biện chứng duy vật

3

II-Khái quát lịch sử phép biện chứng

Phép biện chứng có lịch sử từ thời cổ đại, trải qua 3 hình thức cơ bản là:

Phép biện chứng tự phát thô sơ cổ đại , phép biện chứng duy tâm và phép biện chứng duy vật

*Phép biện chứng cổ đại: Xuất hiện ở ấn Độ vào thế kỉ thứ VI trớc công

nguyên trong t tởng Phật giáo (buddha) thể hiện những luận chứng về nguyên

lí nhân-quả, vô ngã vô thờng ở Trung Hoa vào thế kỉ thứ VIII đến thế kỉ thứ III TCN nó bắt đầu đợc thể hiện trong t tởng triết học âm dơng Còn ở phơng Tây-Hy Lạp (520-460 TCN) Hêraclit là ngời nổi tiếng với t tởng triết học này Đây là hình thức sơ khai nhất của lịch sử phép biện chứng Các nguyên lý, quy luật còn thiếu lí luận chặt chẽ đợc xác lập chủ yếu trên cơ sở quan sát, cảm nhận, kết hợp suy luận phỏng đoán

*Phép biện chứng duy tâm: Ra đời trong giai đoạn triết học cổ điển Đức

(cuối thế kỉ XVIII đầu XIX) mở đầu bởi Emmanuel Kant , đợc phát triển và hoàn thiện bởi Phriederich Heghen Do chịu ảnh hởng của cuộc cách mạng t sản Pháp (1789) nên nảy sinh hệ t tởng có tính chất tiểu t sản, thỏa hiệp

Nhìn chung phép biện chứng đã đạt đến một hệ thống lôgic cơ bản vững chắc Hêghen là ngời đầu tiên trình bày toàn bộ giới tự nhiên , lịch sử và t duy dới dạng một quá trình trong sự vận động , biến đổi và phát triển không ngừng , nhng đều là của bản thân t duy , của ý niệm tuyệt đối hay tinh thần thế giới

*Phép biện chứng duy vật: Là bộ phận quan trọng trong hệ thống t tởng

triết học Mác -Lênin Ra đời vào những năm 40 của thế kỉ XIX do những đòi hỏi thực tiễn chính trị xã hội Đây cũng là qúa trình phát triển hợp quy luật của triết học và nhận thức khoa học Nó đợc hình thành từ 3 tiên đề: Kinh tế-Chính trị -Xã hội, khoa học tự nhiên và lí luận

Đây là phép biện chứng đầu tiên mà các hệ thống quan điểm đợc phân chia rõ ràng và có cơ sở khoa học Phép biện chứng khoa học gồm 2 nguyên lí: Nguyên lí về mối liên hệ phổ biến và nguyên lí về sự phát triển Ba quy luật cơ bản :Quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập, quy luật sự biến đổi về lợng dẫn đến sự biến đổi về chất và ngợc lại , quy luật phủ định của phủ định và sáu cặp phạm trù

Đó là thế giới quan của giai cấp công nhân với sự kế thừa tinh hoa của các học thuyết triết học trớc đó và sử dụng những thành quả của khoa học đơng thời Thế giới quan không những phản ánh đúng nh chính bản thân nó tồn tại

mà còn là công cụ hữu hiệu giúp những lực lợng tiến bộ trong xã hội cải tạo hiện thực ấy

Phần II: nội dung cơ bản của phép biện chứng duy vật

và vai trò của nó đối với hoạt động của con ng ời

I.Hai nguyên lí cơ bản

1.1 Nguyên lí về mối liên hệ phổ biến

* Khái niệm: Các học thuyết trớc Mác đã có nhiều quan điểm khác nhau về mối liên hệ phổ biến:

Quan điểm siêu hình coi sự vật , hiện tợng tồn tại biệt lập tách rời nhau , không có sự ràng buộc quy định lẫn nhau, nếu có chẳng qua chỉ là những quy định bên ngoài , mang tính ngẫu nhiên Cũng có một số nhà siêu hình thừa nhận mối liên hệ nhng lại phủ nhận khả năng chuyển hóa lẫn nhau giữa các hình thức liên hệ khác nhau

Quan điểm duy tâm cho rằng cái quyết định mối liên hệ , sự chuyển hóa lẫn nhau giữa các sự vật hiện tợng là một lực lợng siêu nhiên hay ở ý thức , cảm giác của con ngời

Những nhà duy vật biện chứng khẳng định tính thống nhất vật chất của

thế giới là cơ sở cho mối liên hệ giữa các sự vật hiện tợng Liên hệ là khái niệm dùng để chỉ sự tác động ràng buộc lẫn nhau quy định và chuyển hóa lẫn nhau giữa các mặt , các yếu tố , các bộ phận trong 1 sự vật hay giữa các sự vật hiện tợng với nhau

Đây là khái niệm nói lên mọi sự vật , hiện tợng trong thế giới dù đa dạng phong phú đến đâu đều nằm trong mối liên hệ với các sự vật , hiện t ợng khác , đều chịu sự tác động quy định của các sự vật hiện tợng ấy đồng thời là cơ sở , điều kiện tồn tại , phát triển của moi sự vật , hiện tợng

*Đặc điểm:

Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng mối liên hệ có ba tính chất cơ bản là: Tính khách quan , tính phổ biến và tính đa dạng phong phú

-Tính khách quan của mối liên hệ biểu hiện ở chỗ các mối liên

hệ là vốn có của mọi sự vât, hiện tợng nó không phụ thuộc vào ý thức con

ng-ời Thế giới hiện thực bao gồm nhiều sự vật hiện tợng khác nhau dù muốn hay không tất cả các sự vật hiện tợng ấy đều quan hệ biện chứng với nhau , chúng nơng tựa ràng buộc quy định lẫn nhau trong quá trình tồn tại vận động và phát triển của chúng

-Mối liên hệ có tính phổ biến : bất kì sự vật hiện tợng nào cũng

đều có những mối liên hệ tác động qua lại với các sự vật hiện tợng khác.Do

bản chất của thế giới là vật chất , các sự vật hiện tợng khác nhau của thế giới vật chất chẳng qua là quá trình vận động , phát triển lâu dài của thế giới vật chất tạo thành, cho nên xét về nguồn gốc thì tất cả các sự vật hiện tợng đều là nhân quả của nhau , đều quan hệ biện chứng với nhau Hơn nữa trong bản thân

sự vật hiện tợng thì các yếu tố bộ phận của nó cũng quan hệ chặt chẽ với nhau

-Mọi sự vật hiện tợng đều tồn tại mối liên hệ phổ biến nhng vị trí vai trò của các mối liên hệ lại khác nhau trong việc quy định sự tồn tại phát triển của chúng.Điều đó làm nên tính đa dạng phong phú của mối liên hệ

Ng-ời ta có thể phân chia các mối liên hệ theo những căn cứ khác nhau thành các kiểu khác nhau nh: Mối liên hệ bên trong, bên ngoài ; mối liên hệ trực tiếp, gián tiếp; mối liên hệ chủ yếu, thứ yếu để ta thấy đợc tầm quan trọng của từng mối liên hệ

*Vai trò:

Vì mọi sự vật hiện tợng đều tồn tại trong mối liên hệ phổ biến và vị trí vai trò các mối liên hệ khác nhau trong viếc quyết định sự tồn tại hoạt động phát triển của nó nên trong nhận thức hoạt động thực tiễn phải có quan điểm toàn diện tránh nhữnh xem xét phiến diện một chiều Tức là đòi hỏi chúng ta khi nhận thức về sự vật phải đặt nó trong mối liên hệ tác động qua lại với các

sự vật hiện tợng khác và phải nhận thức đợc mối liên hệ qua lại giữa các bộ phận , các yếu tố , các mặt của chính sự vật Vận dụng quan điểm toàn diện và quan điểm lịch sử-cụ thể của phép biện chứng duy vật vào quá trình đổi mới ở nớc ta , đảng ta đã xác đinh một phơng châm rất cơ bản là phải đổi mới một cách toàn diện trên tất cả các lĩnh vực nhng trọng tâm là đổi mới kinh tế:"Xét trên tổng thể Đảng ta bắt đầu công cuộc đổi mới từ đổi mới về t duy chính trị trong việc hoạch định đờng lối và chính sách đối nội , đối ngoại Không có sự

đổi mới đó thì không có mọi sụ đổi mới khác.Song, Đảng ta đã đúng khi tập trung trớc hết vào việc thực hiện thắng lợi nhiệm vụ đổi mới kinh tế , khắc phục sự khủng hoảng kinh tế xã hội , tạo tiền đề càn thiết và tinh thần để giữ vững ổn định chính trị xây dựng và củng cố niềm tin vào nhân dân, tao thuận lợi để đổi mới các mặt khác nhau của đời sống xã hội" (Đảng cộng sản Việt Nam: Văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII)

1.2 Nguyên lí về sự phát triển

*Khái niệm

Quan điểm siêu hình cho rằng sự phát triển chỉ là sự tăng lên hay giảm đi thuần túy về lợng không có sự thay đổi về chất , không có sự nảy sinh nhữnh cái mới

7

Quan điểm duy tâm thì quy nguồn gốc sự phát triển là do lực lợng siêu nhiên hay ở ý thức con ngời , phi vật chất, đến quan điểm duy vật biện chứng

đã khẳng định:''Phát triển là một phạm trù triết học để chỉ khái quát quá trình vận động tiến lên từ thấp tới cao , từ kém hoàn thiện tới hoàn thiện hơn của sự vật ''

*Đặc điểm:

Theo quan điểm này thì nguồn gốc của sự phát triển nằm trong bản thân

sự vật, do mâu thuẫn của bản thân sự vật quy định Phát triển là quá trình tự thân của mọi sự vật , hiện tợng khách quan và độc lập với ý thức con ng-ời.Phát triển bao hàm nhiều hình thức vận động theo chiều từ thấp đến cao Phát triển có tính kế thừa và nó dờng nh lặp lại cái cũ nhng trên cơ sở cao hơn Nh vậy phát triển bao hàm nhiều bớc quanh co phức tạp chứ không phải theo đờng thẳng một chiều.Phát triển không chỉ biến đổi về lợng mà còn bao hàm cả sự biến đổi về chất đồng thời có sự xuất hiện của những cái mới

*Vai trò:

Chính vì những lí do trên mà phát triển đã thực sự trở thành khuynh h -ớng chung chi phối mọi sự vật hiện tợng

Mỗi sự vật hiện tợng đang tồn tại là nó đã xuất hiện trong đó những tiền

đề mầm mống của cái mới và trong những điều kiện nhất định cái mới đó sẽ

ra đời thay thế cái cũ Ví dụ nh qúa trình thay thế liên tục diễn ra giữa các sự vật hiện tợng tạo thành sự phát triển vận động của thế giới vật chất

Thấy rõ đợc điều này thì trong nhận thức hoạt động thực tiễn đòi hỏi phải có quan điểm phát triển.Tức là khi nghiên cứu xem xét bất kì một sự vật hiện tợng nào ta cũng phải phát hiện đợc cái tơng lai trong hiện tai, nhận thức

đợc những tiền đề mầm mống của cái mới đang nảy sinh ở trong nó và phải

đấu tranh cho cái mới ra đời thay thế cái cũ

Ngày nay xu thế phát triển đến chủ nghĩa xã hội đòi hỏi mỗi nớc đều phải tìm tồi khám phá và xây dựng cho mình một mô hình , một con đờng phát triển đặc thù , phù hợp với hoàn cảnh kinh tế xã hội ở nớc đó Từng cá nhân con ngời cũng phải tự khái quát những biến đổi để vạch ra khuynh hớng chính cho mọi sự vật hiện tợng Trên cơ sở ấy tìm ra phơng pháp nhận thức và cách tác động phù hợp nhằm thúc đẩy sự vật phát triển nhanh hơn hoặc kìm hãm tùy theo sự phát triển đó có lợi hay có hại đối với đời sống con ngời Thực tế lịch sử đã chứng minh rằng các nớc có nền kinh tế phát triển hiện nay

nh nớc Mĩ và các nớc trong khối liên minh châu Âu EU đã từng đi theo mô hình phát triển công nghiệp hóa trong khoảng thời gian từ 150 đến 200 năm Ngợc lại con đờng phát triển công nghiệp hóa cảu các nớc trong khối

công nghiệp mới NIC tìm cho mình mô hình rút gọn chỉ trong vòng 30 đến 40 năm

Càng ngày ngời ta càng thấy rõ vai trò của con ngời trong sự nghiệp phát triển đất nớc Việc đào tạo ra những doanh nhân thời đại mới rất đợc các nớc chú trọng và xem đây là động lực của phát triển kinh tế Vấn đề dặt ra là phải tạo điều kiện cơ sở vật chất để những ngời có khả năng có trí tuệ đóng góp sức lực của mình Quan điểm phát triển góp phần khắc phục t tởng bảo thủ , trì trệ , đinh kiến trong hoạt động nhận thức và thực tiễn của con ngời

Kết luận:

Hai nguyên lí về mối liên hệ phổ biến và sự phát triển đã góp phần định hớng chỉ đạo hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn để cải tại hiệnt hực

và cải tạo chính bản thân con ngời Mỗi ngời cần nắm chắc cơ sở lí luận để vận dụng chúng một cách sáng tạo trong hoạt động của mình

II.Những cặp phạm trù cơ bản

* Phạm trù triết học là những khái niệm chung nhất , phản ánh những mặt , những mối liên hệ bản chất của các sự vật hiện tợng trong tự nhiên , xã hội và t duy

2.1 Phạm trù cái riêng và cái chung

*Khái niệm

Theo quan điểm của phép biện chứng duy vật thì : phạm trù cái riêng là phạm trù chỉ một sự vật , một hiện tợng , một quá trình nhất định Mỗi cái

riêng là một kết cấu vật chất , một chỉnh thể tồn tại độc lập (t ơng đối) với cái riêng khác Tuy vậy nếu xét sự vật ở phơng diện cấu trúc thì mỗi yếu tố cấu thành sự vật cũng là một cái riêng phân biệt với các yếu tố khác

Cái chung là phạm trù triết học dùng để chỉ những mặt , những thuộc tính không những có ở một kết cấu vật chất nhất định mà còn đợclặp lại trong nhiều sự vật hiện tợng hay quá trình riêng lẻ khác.Nói cách khác cái

chung là cái đợc lặp lại trong nhiều cái riêng Bản chất quy luật cũng là những cái chung và chính những cái chung bản chất này đợc khái quát thành các khái niệm , phạm trù của các lĩnh vực khoa học

*Mối quan hệ giữa cái riêng và cái chung

Trớc hết cái riêng và cái chung đều tồn tại một cách khách quan nghĩa

là tự nó tồn tại không phụ thuộc ý thức con ngời Tuy nhiên cái chung chỉ tồn tại trong cái riêng , thông qua cái riêng mà biều hiện sự tồn tại của nó Còn cái riêng tồn tại trong mối liên hệ dẫn đến cái chung và bất kì cái chung nào cũng thông qua hàng nghìn lần sự chuyển hóa mà liên hệ với cái riêng thuộc loại

9

khác Nh vây, trong nhận thức con ngời phải đi từ những cái riêng để phát hiện

ra cái chung của chúng

Mặt khác , cái chung cũng là một bộ phận của cái riêng Cái riêng không gia nhập hết vào cái chung Cái chung bản chât sâu sắc hơn cái riêng còn cái riêng thì phong phú hơn cái chung

*Vai trò thực tiễn của phạm trù

Trong hoạt động thực tiễn xã hội việc phát hiện ra cái chung nhất là cái chung bản chất , quy luật của một sự vật hiện tợng là yếu tố rất quan trọng Nó là yếu tố đầu tiên đảm bảo sự thành công của hoạt động thực tiễn vì cái chung , quy luật chi phối hầu hết khuynh hớng phát triển của những cái riêng lẻ Đúng nh V.I.Lênin đã khẳng định"Ngời nào bắt tay vào những vấn đề riêng trớc khi giải quyết những vấn đề chung, thì kẻ đó trên mỗi bớc đi sẽ không sao tránh khỏi những vấn đề chung đó một cách không tự giác Mà mù quáng vấp phải những vấn đề đó trong từng trờng hợp riêng thì có nghĩa là đa chính sách đến chỗ có những sự dao động tồi tệ nhất và mất hẳn tính nguyên tắc." -V.I.Lênin toàn tập

Việc nhân rộng các sáng kiến trong sản xuất kinh doanh ,nghiên cứu khoa học là một tất yếu khách quan trong sự phát triển,đặc biệt trong việc ứng dụng những thành tựu khoa học kĩ thuật vào đời sống sinh hoạt hằng ngày.Lúc

đầu ta phải triển khai ở một địa phơng nhất định.Qua biểu hiện thực tiễn ở từng địa phơng đó ta phải đánh giá,tổng kết cân nhắc giữa cái lợi và hại từ đó

có thể triển khai hay không triển khai đồng bộ.Tuy nhiên địa phơng chon thí

điểm phải phù hợp tức là phải đáp ứng những điều kiện tơng đối của quá trình triển khai

Có những cái chung không hợp lý sẽ thoái hóa mất đi dẫn đến cái riêng chỉ áp dụng ở một vùng nhất định tạo thành đặc trng thậm chí là thế mạnh của vùng đó.Trong chiến lợc phát triển kinh tế nếu việc phát triển thế mạnh từng vùng đợc chú trọng sẽ đem lại những hiệu quả kinh tế cao

2.2Phạm trù nguyên nhân và kết quả

*Khái niệm:

Nguyên nhân là là phạm trù chỉ s tác động lẫn nhau giữa các mặt trong một sự vật hay giữa các sự vật với nhau,gây ra một biến đổi nhất định nào đó.

Kết quả là phạm trù chỉ những biến đổi xuất hiện do tác động lẫn nhau giữa các mặt trong một sự vật hay giữa các sự vật với nhau gây ra.

Nh vậy theo quan điểm của phép biện chứng duy vật thì nguyên nhân chính là sự tác động lẫn nhau chứ không phải là môt sự vật ,một quá trình nào

đó xét một cách riêng biệt,tách rời