Tiểu luận kinh tế phát triển: Đô thị hóa tại trung Quốc

Từ nửa sau của thế kỉ 20, thế giới bắt đầu chứng kiến những bước đột phá mạnh mẽ trong lĩnh vực khoa học và công nghệ thông tin. Hàng loạt các phát minh ra đời với tính năng được cải tiến theo từng ngày, không chỉ giúp quá trình sản xuất trở nên dễ dàng hơn mà còn nâng chất lượng cuộc sống con người lên một tầm cao mới. Nền kinh tế phát triển, đi đôi với việc nhu cầu xã hội ngày một cao đã dẫn tới hệ quả là sự mọc lên của vô số các đô thị mới, kèm theo sự mở rộng của các đô thị cũ. Bộ mặt của mỗi nước cũng vì thế mà chuyển biến nhanh chóng, trở nên hiện đại và hào nhoáng hơn. Quá trình đó được gọi là “đô thị hoá”. Có thể thấy, đô thị hoá tạo ra các hệ thống đô thị quốc gia, đóng vai trò to lớn trong công cuộc công nghiệp hoá – hiện đại hoá cũng như phát triển nền kinh tế. Tuy nhiên, đằng sau những toà nhà chọc trời, những con phố sáng đèn tấp nập xe cộ là cái giá phải trả không hề rẻ. Mỗi quốc gia, mỗi nền kinh tế lại có những đặc điểm khác nhau, do đó, quá trình đô thị hoá cũng diễn ra theo nhiều cách thức rất đa dạng. Khó có thể nghiên cứu và phân tích một cách trọn vẹn tác động của quá trình này nếu xét trên phạm vi toàn cầu. Chính vì vậy, sau nhiều lần cân nhắc, nhóm 9 đã quyết định đi sâu vào tìm hiểu quá trình đô thị hoá tại một đất nước cụ thể là Trung Quốc, từ đó làm sáng tỏ đề tài: “...”. Trung Quốc được biết đến là một trong những quốc gia có tốc độ đô thị hoá cao nhất thế giới. Tuy nhiên, ảnh hưởng tiêu cực của quá trình này tại đây cũng lại vô cùng rõ nét, đặc biệt ở thời điểm hiện tại khi Trung Quốc đang bước dần sang nửa sau của kế hoạch đô thị hoá. Mục đích của bài tiểu luận là chỉ ra những mặt trái của quá trình đô thị hoá ở đất nước Trung Quốc, từ đó đề xuất các giải pháp khả thi cụ thể, và sâu xa hơn là nhìn nhận tính 2 mặt của đô thị hoá. Để đạt được mục đích này, phương pháp chúng em sử dụng là tổng hợp thông tin, số liệu thống kê về hoạt động mở rộng đô thị, sau đó dựa vào kiến thức của các môn Kinh tế phát triển, Kinh tế vĩ mô,... để phân tích, rút ra kết luận cho vấn đề. Cụ thể, kết cấu của bài gồm những phần sau: PHẦN 1: Giới thiệu về đất nước Trung Quốc PHẦN 2: Cơ sở lý luận và đặc điểm quá trình đô thị hoá tại Trung Quốc PHẦN 3: Mặt trái của quá trình đô thị hóa tại Trung Quốc PHẦN 4: Đề xuất giải pháp. Dù đã rất cố gắng, song trong quá trình hoàn thành tiểu luận, chúng em chắc chắn không tránh khỏi những sai sót. Hy vọng cô giáo sẽ chỉ bảo và hướng dẫn để chúng em có được cái nhìn chính xác hơn, giúp những công trình nghiên cứu về sau được hoàn hảo hơn. Chúng em chân thành cảm ơn cô

LỜI NÓI ĐẦU

Từ nửa sau của thế kỉ 20, thế giới bắt đầu chứng kiến những bước đột phá mạnh

mẽ trong lĩnh vực khoa học và công nghệ thông tin Hàng loạt các phát minh ra đời vớitính năng được cải tiến theo từng ngày, không chỉ giúp quá trình sản xuất trở nên dễdàng hơn mà còn nâng chất lượng cuộc sống con người lên một tầm cao mới Nền kinh

tế phát triển, đi đôi với việc nhu cầu xã hội ngày một cao đã dẫn tới hệ quả là sự mọclên của vô số các đô thị mới, kèm theo sự mở rộng của các đô thị cũ Bộ mặt của mỗinước cũng vì thế mà chuyển biến nhanh chóng, trở nên hiện đại và hào nhoáng hơn.Quá trình đó được gọi là “đô thị hoá” Có thể thấy, đô thị hoá tạo ra các hệ thống đôthị quốc gia, đóng vai trò to lớn trong công cuộc công nghiệp hoá – hiện đại hoá cũngnhư phát triển nền kinh tế Tuy nhiên, đằng sau những toà nhà chọc trời, những conphố sáng đèn tấp nập xe cộ là cái giá phải trả không hề rẻ

Mỗi quốc gia, mỗi nền kinh tế lại có những đặc điểm khác nhau, do đó, quá trình

đô thị hoá cũng diễn ra theo nhiều cách thức rất đa dạng Khó có thể nghiên cứu vàphân tích một cách trọn vẹn tác động của quá trình này nếu xét trên phạm vi toàn cầu.Chính vì vậy, sau nhiều lần cân nhắc, nhóm 9 đã quyết định đi sâu vào tìm hiểu quátrình đô thị hoá tại một đất nước cụ thể là Trung Quốc, từ đó làm sáng tỏ đề tài: “ ”.Trung Quốc được biết đến là một trong những quốc gia có tốc độ đô thị hoá cao nhấtthế giới Tuy nhiên, ảnh hưởng tiêu cực của quá trình này tại đây cũng lại vô cùng rõnét, đặc biệt ở thời điểm hiện tại - khi Trung Quốc đang bước dần sang nửa sau của kếhoạch đô thị hoá

Mục đích của bài tiểu luận là chỉ ra những mặt trái của quá trình đô thị hoá ở đấtnước Trung Quốc, từ đó đề xuất các giải pháp khả thi cụ thể, và sâu xa hơn là nhìnnhận tính 2 mặt của đô thị hoá Để đạt được mục đích này, phương pháp chúng em sửdụng là tổng hợp thông tin, số liệu thống kê về hoạt động mở rộng đô thị, sau đó dựavào kiến thức của các môn Kinh tế phát triển, Kinh tế vĩ mô, để phân tích, rút ra kếtluận cho vấn đề

Cụ thể, kết cấu của bài gồm những phần sau:

PHẦN 1: Giới thiệu về đất nước Trung Quốc

PHẦN 2: Cơ sở lý luận và đặc điểm quá trình đô thị hoá tại Trung Quốc PHẦN 3: Mặt trái của quá trình đô thị hóa tại Trung Quốc

NỘI DUNG

PHẦN 1: Cơ sở lý luận và đặc điểm quá trình đô thị hóa tại Trung Quốc

1 Cơ sở lý luận về đô thị hóa

1.1 Đô thị

1.1.1 Khái niệm chung

- Theo V.I.Lenin: “Đô thị là trung tâm kinh tế, chính trị và tinh thần của đời sốngnhân dân và là động lực của sự tiến bộ”

- V.Gu-Liev định nghĩa: “Thành phố của một chế độ nào đó là một điểm dân cưlớn, giữ vai trò là trung tâm chính trị - hành chính, văn hóa và kinh tế có vai trò hấpdẫn và thúc đẩy vùng phụ cận phát triển”

- Đô thị là một không gian cư trú của cộng đồng người sống tập trung và hoạtđộng trong những khu vực kinh tế phi nông nghiệp (Từ điển Bách khoa Việt Nam,NXB Hà Nội, 1995)

 Như vậy, ta có thể hiểu: Đô thị là một khu dân cư tập trung với quy mô dân số ít

nhất 4.000 người, giữ vai trò trung tâm chính chị, hành chính, văn hóa và kinh tế của cả nước, là động lực cho sự phát triển của cả nước hoặc một vùng lãnh thổ 1.1.2 Định nghĩa “đô thị” theo Trung Quốc

Khái niệm chung được trình bày ở phần trên cung cấp cho ta những hiểu biết cơbản về cụm từ “đô thị” Tuy nhiên, nếu đặt trong bối cảnh mỗi quốc gia khác nhau, “đôthị” lại có những cách định nghĩa khác nhau

Giống như phần lớn các quốc gia khác, thuật ngữ “đô thị” của Trung Quốc cóquá trình thay đổi và phát triển khá phức tạp Từ khi lên nắm quyền vào năm 1949,Chính phủ Trung Quốc đã định nghĩa và tái định nghĩa thuật ngữ này ba lần:

- Lần đầu tiên vào năm tháng 11 năm 1995, khi Quốc vụ viên Trung Quốc đưa ranhững tiêu chí để đánh giá khu vực nông thôn – thành thị Theo quyết định này, cáckhu vực đáp ứng đủ một trong những yêu cầu sau sẽ được coi là thuộc “đô thị”:

+ Khu vực có dân số ổn định đạt trên 100.000 người

+ Khu vực có dân số đạt trên 20.000 người và có các cơ quan cấp quận trở lên.+ Khu vực có dân số ổn định đạt trên 2.000 người, trong đó trên 50% làm việctrong các lĩnh vực phi nông nghiệp

+ Khu vực có dân số ổn định đạt 1.000 – 2.000 người, trong đó trên 75% làmviệc trong các lĩnh vực phi nông nghiệp

Theo đó, các khu vực đáp ứng tiêu chí 1 hoặc 2 chính thức được gọi là “thànhphố”, đáp ứng tiêu chí 3 và 4 chính thức được gọi là “thị trấn”

- Lần thứ hai vào tháng 12 năm 1963, khi Ủy ban trung ương Đảng cộng sảnTrung Quốc và Quốc vụ viên ban chỉ thị điều chỉnh khái niệm “thành phố” và “thịtrấn”, nhằm giảm thiểu số lượng thị trấn và loại bỏ nhiều khu vực ngoại ô khỏi danhsách “thành thị” Theo đó, thành phố được định nghĩa một cách chặt chẽ hơn, và mặc

dù không được công bố trong chỉ thị, song các thành phố diện tích nhỏ với dân số dưới100.000 người, ngoại trừ thủ đô và một vài thành phố đặc biệt quan trọng, được coi là

“thị trấn” Kèm theo chỉ thị này là một lệnh cấm gần như triệt để, ngăn cản các giađình chuyển đổi hộ khẩu từ nông thôn ra thành thị, nhằm giữ ổn định số lượng đô thị

- Lần thứ ba vào tháng 11 năm 1984, một vài biện pháp tiến hành bởi PhòngDịch vụ dân sự đã đơn giản hóa khái niệm “thành phố” và “thị trấn” Theo cách địnhnghĩa mới:

+ Khu vực nơi có cơ quan chính quyền địa phương cấp quận trở lên được coi làkhu vực thành thị, không cần quan tâm tới dân số

+ Những khu vực nông thôn quản lí bởi chính quyền nông thôn với số dân trên20.000 người, địa điểm nào có mật độ dân cư dày đặc và một cơ quan thẩmquyền được đặt được coi là “thị trấn”, nếu tỉ trọng các ngành phi nông nghiệp lớnhơn 10%

+ Những khu vực nông thôn quản lí bởi chính quyền nông thôn với số dân dưới20.000 người, địa điểm nào có mật độ dân cư dày đặc và một cơ quan thẩmquyền được đặt được coi là “thị trấn”, nếu số dân làm việc trong các ngành phinông nghiệp lớn hơn 2.000 người

Không những vậy, những quy định này còn cho phép dân cư thuộc khu vực nôngnghiệp chuyển hộ khẩu của họ từ nông thôn lên các thị trấn (nhưng không phải thànhphố), và cho phép họ tìm kiếm việc làm trong các ngành phi nông nghiệp Những cưdân chuyển hộ khẩu từ lên thị trấn sẽ nằm dưới quyền quản lí của chính quyền nơi đó

Có thể thấy rằng, khu vực thành thị và nông thôn của Trung Quốc luôn chịu sựphân cách rạch ròi về mặt hành chính, với dân số nông thôn chịu sự quản lí của chínhquyền nông thôn, còn dân số thành thị chịu sự quản lí của chính quyền thành phố

 Tham khảo các khái niệm trên, ta có thể rút ra định nghĩa: Đô thị hóa là một

quá trình kinh tế - xã hội mà biểu hiện của nó là sự tăng nhanh về số lượng và quy

mô của các điểm dân cư đô thị, gắn liền với những tiến bộ về khoa học kỹ thuật, trong đó diễn ra sự chuyển dịch cơ cấu lao động, sự chuyển dịch của lối sống ngày càng văn minh hơn.

1.2.2 Đặc điểm

Quá trình đô thị hóa gồm có 3 đặc trưng cơ bản sau:

- Có sự gia tăng nhanh về dân số thành thị

[Type text]

- Gắn liền với những tiến bộ khoa học kỹ thuật của loài người.

- Phổ biến “ lối sống thành thị”

- Được đo bằng “mức đô thị hóa”: tỉ lệ phần trăm giữa số dân đô thị hay diện tích

đô thị trên tổng số dân hay diện tích của một vùng/khu vực

1.2.3 Vai trò

Theo hướng phát triển kinh tế thị trường và sự công nghiệp hóa – hiện đại hóađất nước, đặc biệt là đối với các nước đang phát triển và kém phát triển, các đô thị sẽtrở thành các trung tâm công nghiệp thương mại và dịch vụ, là đầu mối giao thông,đầu mối kinh tế quan trọng Chính vì thế, đô thị hóa là quá trình tất yếu của tất cả cácquốc gia Đô thị hóa quyết định tới sự phát triển của một quốc gia trong ngắn hạn cũngnhư dài hạn

2 Quá trình đô thị hóa ở Trung Quốc

Xu hướng toàn cầu đang thúc đẩy quá trình đô thị hoá một cách nhanh chóng tạicác nước chấu Á và châu Phi Khi dân số tập trung ở đô thị cao, các sản phẩm phầnlớn được sản xuất ở đô thị thì sự phát triển tập trung sẽ chủ yếu ở các thành phố Nhậnthức được điều này, Trung Quốc đã tìm cách thúc đẩy các nhân tố cấu thành “đô thịhóa” theo một tiến trình cụ thể, từ đó tạo ra nhiều thành tựu nổi bật

2.1 Các nhân tố hình thành nên đô thị hóa

- Di chuyển dân cư từ nông thôn ra thành thị: Các thành phố, thị trấn là nhữngnơi có chất lượng cuộc sống cao, nhiều công ăn việc làm mang lại mức thu nhập tốthơn so với nghề làm nông ở khu vực nông thôn Đây chính là nguồn động lực chủ yếuthúc đẩy dân cư Trung Quốc di chuyển từ nông thôn lên thành thị Theo khảo sát củaWorld Bank, năm 2000, tỉ lệ dân thành thị ở Trung Quốc là 36%, đến năm 2012, con

số này đã lên tới 53%

Bên cạnh đó, không thể không kể tới các chính sách chủ động của chính phủnhằm chuyển dịch cơ cấu dân số Trước đây, khoảng 60% dân cư Trung Quốc sống ởkhu vực nông thôn và phần lớn trong số họ kiếm sống dựa vào nông nghiệp Tuynhiên, đến năm 1978, quá trình cải cách ở Trung Quốc bắt đầu diễn ra, mục tiêu tái cấutrúc nền kinh tế đi kèm với phong trào công nghiệp hóa – hiện đại hóa được đẩy mạnhhơn bao giờ hết Nhưng để làm được điều này, trước tiên cần phải chuyển dịch cơ cấudân số - yếu tố lao động - từ nông thôn sang thành thị - nơi có đầy đủ các điều kiện cơ

sở vật chất, nguồn vốn cần thiết để phát triển các ngành nghề hiện đại Chính vì vậy,nhiều nông dân được khuyến khích rời quê hương lên thành phố để chuyển sang làmtrong các ngành nghề khác như: giao thông vận tải, may mặc, chế biến thực phẩm, Điều này khiến cho tỉ trọng giá trị ngành nông nghiệp giảm mạnh: từ 50% năm 1970xuống còn 14% năm 2003 và 10.12% năm 2011 (theo thống kê của Federal Reserve –

hệ thống ngân hàng trung tâm Mỹ)

- Tỷ lệ gia tăng tự nhiên của dân số thành thị: Đây là một kết quả tất yếu Ở cácthành phố, thị trấn Trung Quốc, dịch vụ y tế phát triển mạnh với các công nghệ hiệnđại, tiên tiến Chất lượng y tế được cải thiện, khiến cho tuổi thọ của người dân ngàycàng cao, đồng thời tỷ lệ tử vong của trẻ em sinh ra ngày càng giảm Theo số liệu của

World Bank, tỷ lệ này giảm từ 30/1.000 năm 2000 xuống còn 12/1.000 năm 2012 Nếutính theo cấp số nhân trên 360 triệu ca sinh mỗi năm, sự chênh lệch 3 đơn vị có thể dẫntới mức gia tăng rất lớn trong dân số thành thị Trung Quốc từ năm này qua năm khác

- Sự điều chỉnh về biên giới lãnh thổ hành chính của các thành phố: Để tăng quỹđất cho việc xây dựng các nhà máy, chung cư cao cấp, Trung Quốc không ngần ngạiđiều chỉnh biên giới lãnh thổ khu vực thành thị Điển hình nhất là kế hoạch phát triểntrị giá 16 tỷ USD năm 2012, theo đó, Trung Quốc sẽ ồ ạt san lấp các ngọn núi để tạođồng bằng, đất trống Hàng chục cây số vuông mặt bằng mới hiện đã hình thành ở cácthành phố Trùng Khánh, Thập Yển, Nghi Xương, Lan Châu và Duyên An , trong đómột số thành phố dự kiến sẽ tăng gấp đôi diện tích mặt bằng hiện có của họ bằngphương pháp này Cụ thể: ở Lan Châu, 700 ngọn núi đã được san phẳng để tạo ra 250

km2 mặt bằng Hàng chục quả đồi cao 100-150 mét đã được san phẳng Một trong dự

án san núi lớn nhất tại tỉnh Thiểm Tây, bắt đầu tháng 4/2012, sẽ mở rộng gấp đôi diệntích thành phố Duyên An lên 78,5 km2

3 hoạt động cơ bản trong quá trình đô thị hóa Trung Quốc đóng những vai tròkhác nhau trong từng giai đoạn lịch sử - tùy theo chiến lược đề ra của nhà nước Quađây, có thể rút ra một điều rằng: đô thị hóa ở Trung Quốc đã và đang diễn ra theo mộttiến trình có lịch sử lâu đời

2.2 Tiến trình đô thị hóa của Trung Quốc

- Đô thị hóa thực chất đã diễn ra từ rất lâu Khi nhà nước Cộng hòa nhân dânTrung Hoa mới thành lập năm 1949, mức độ đô thị hóa của Trung Quốc chỉ đạt10.6%, được coi là quốc gia nông nghiệp Lịch sử quá trình đô thị hóa ở Trung Quốc

có thể được tóm tắt như sau:

Biểu đồ 3: Lịch sử quá trình đô thị hóa ở Trung Quốc

(Nguồn: NBS các năm)

- Dân số đô thị của Trung Quốc năm 1953 là 77 triệu - xấp xỉ 16% tổng số dân cảnước Năm 1980 dân số sống ở đô thị ở mức 191 triệu dân Đến năm 2007, dân số đôthị lên tới 594 triệu - tức khoảng 45% tổng số cả nước, nếu như tính cả số dân cư di cưvào đô thị, số lượng dân đô thị có thể ở mức 650 triệu hoặc hơn thế nữa Năm 2011, tỷ[Type text]

lệ đô thị hóa ở Trung Quốc đạt tới con số 51,27%, lần đầu tiên số dân đô thị vượt qua

số dân vùng nông thôn

- Đến cuối năm 1940, Trung Quốc có 64 thành phố Số thành phố tăng lên 670vào năm 2007 Hiện nay Trung Quốc có 89 thành phố có dân số từ 1 triệu dân trở lên.(Trong khi đó ở các nước lớn như Mỹ chỉ có 37 thành phố, Ấn Độ là 32 thành phố có

từ 1 triệu dân trở lên) Tân Hoa Xã ngày 27/12/2014 cho biết tỷ lệ đô thị hóa của nướcnày dự kiến sẽ đạt 60% vào năm 2018, sớm hơn 2 năm so với ước tính ban đầu, tạo đàphát triển cho nền kinh tế lớn thứ hai thế giới này

- Dân số ở khu vực đô thị của Trung Quốc đã bùng nổ trong 3 thập kỷ vừa quakhi lần đầu tiên vào năm 2012, hơn một nửa dân số của nước này sống ở các đô thị Cụthể, trong 30 năm qua, dân số đô thị của Trung Quốc đã tăng từ gần 200 triệu ngườilên trên 700 triệu người, tương đương với khoảng 54% dân số Từ nay đến năm 2025,khoảng 200 đến 250 triệu dân sẽ đến các thành phố (cộng thêm dân số luân chuyểnvào khoảng 155 triệu), người ta tính toán rằng nó chiếm tỷ lệ lớn bằng tất cả dân nhập

cư châu Á

Biểu đồ 4: Tốc độ gia tăng dân thành thị Trung Quốc so với các nước khác

(Nguồn: World Bank)

2.3 Những đặc điểm của chiến lược đô thị hoá

- Hòn đá tảng của chiến lược đô thị hoá Trung Quốc là sử dụng hệ thống đăng kýcác hộ gia đình để quản lý dòng người di trú và trong những năm gần đây đang cốgắng hướng chiến lược vào các thành phố nhỏ và vừa Các thành phố lớn nhất đang bắtbuộc quy định hệ thống đăng ký hộ gia đình một cách chặt chẽ, bàn luận vai trò của nótrong tương lai và gợi ra quyền cư trú đến những dịch vụ đô thị

- Kết quả tất yếu của chiến lược hạn chế nhập cư là sự phát triển công nghiệpnông thôn nhằm cung cấp công ăn việc làm tại chỗ Các doanh nghiệp tại các làng vàthị trấn đã cung cấp việc làm cho 143 triệu người năm 2005, đóng góp rất lớn cho xuấtkhẩu Thu nhập của phi nông nghiệp tạo ra 54% tổng thu nhập của các hộ gia đình,

trong đó một bộ phận số tiền có thể bao gồm tiền được chuyển từ những người nhập

cư - theo ước tính từ những nguồn khác nhau thì đó có thể cung cấp hơn 20% thu nhậpbình quân hộ gia đình, mức còn cao hơn nhiều ở một số tỉnh

- Những khoản đầu tư về nhà ở và hạ tầng kỹ thuật đô thị chiếm khoảng 9 - 10%GDP, việc tư nhân hoá mạnh mẽ quỹ nhà ở đô thị (đẩy mạnh từ năm 1998) đã tạo rathị trường thế chấp nhà cửa, tăng thêm sự năng động của thị trường nhà ở Theo nhưước tính đến năm 2005: 82% dân cư đô thị có nhà ở thuộc quyền sử dụng riêng củamình Tài chính thế chấp gồm 10% danh mục tiền đầu tư địa phương của hệthống ngân hàng, tài chính về bất động sản thêm khoảng 5%

2.4 Thành tựu Trung Quốc nhận được từ đô thị hóa

Tiến trình đô thị hoá diễn ra vào thời kỳ bùng nổ ở Trung Quốc về cơ bản là đạtnhiều thành công

- Thứ nhất, Trung Quốc có cách thức quản lý đô thị hoá hài hoà Một phần củakết quả này là do Trung Quốc đã tránh được sự phát triển các khu nhà ổ chuột ở đô thị,ngoại trừ những khu ngoại ô của những thành phố quá lớn Mặc dù lao động nhập cưrất đông đúc, nhưng tỉ lệ sống ở những khu nhà ổ chuột là không cao

- Thứ hai, với sự phát triển nhanh của nền kinh tế, nghèo đô thị được kiềm chế.Theo tính toán các số liệu, nghèo đô thị chiếm khoảng từ 4% đến 6% Thất nghiệp đôthị cũng chiếm tỷ lệ thấp vào khoảng 3% - 4%

- Thứ ba, dịch vụ công cộng đã được phi tập trung hoá cho các chính quyền đôthị cùng với các chức năng hành chính (69% các chức năng được giao cho các cấp,như vậy tương đương với chuẩn quốc tế) Quan điểm của công dân đánh giá năng lựccủa cơ quan quyền lực địa phương từ năm 2003 đến năm 2005 tăng lên 72%, điều đó

là ví dụ chứng minh rằng sự công bằng, phi tập trung hoá là việc làm đang diễn rađược tín nhiệm của dân chúng cao hơn khi so sánh với Mỹ

- Thứ tư, Trung Quốc hoàn toàn tiết kiệm trong việc sử dụng không gian đất chomục đích đô thị (chiếm khoảng 4,4% trong tổng số diện tích đất đai) Tuy vậy, hiệnnay không gian sống bình quân cho một người trong đô thị tăng từ 8 m2 lên đến 28 m2,

do sự phát triển tập trung và phát triển chiều cao của nơi ăn chốn ở Bình quân câyxanh trên đầu người cũng tăng lên từ 1,7 m2 năm 1989 lên 7,4 m2 năm 2004

Mặc dù đạt được những thành công nhất định trong tiến trình Đô thị hóa nhưngmục tiêu đô thị hóa quá nhanh của Trung Quốc (đến năm 2020 có mức độ đô thị hóa là60%) đã khiến chính phủ Trung Quốc buộc phải triển khai nhiều chính sách tồn tại bấtcập và gây ra những hậu quả đáng tiếc

[Type text]

PHẦN 3: Mặt trái của quá trình đô thị hóa tại Trung Quốc

1 Vấn đề xã hội

1.1 Thất nghiệp

Sự mất cân bằng trong cấu trúc việc làm, như là sự mất cân xứng giữa nhu cầu vàcác kỹ năng, sẽ làm phức tạp hoá sự phát triển đô thị, đặc biệt là trong khoảng thờigian phát triển nhanh Khi Trung Quốc thay đổi cấu trúc ngành công nghiệp với cáccuộc cách mạng về công nghiệp và đóng cửa các doanh nghiệp nhà nước, tiếp nhậncông nghệ mới, những thử thách mới có thể đến từ việc sự phát triển không thể tạo ra

đủ việc làm Thất nghiệp hiện là một trong những nguyên nhân chủ yếu đóng góp vào

sự nghèo đói khu vực đô thị

Trong suốt giai đoạn 5 năm lần thứ 12,25 triệu việc làm ở khu vực thành thị cầnđược tạo ra, nhưng chỉ có 9 triệu việc làm được tạo mới trung bình mỗi năm Mặc dùcon số này đã đạt kỷ lục 12 triệu và năm 2011, và Báo cáo Việc làm của Chính phủTrung Quốc năm 2012 cho biết đã tạo ra hơn 9 triệu việc làm năm đó, nhưng nhu cầuvẫn có khả năng việc qua nguồn cung trong những năm tới

Theo Bộ Nhân lực và An sinh xã hội Trung Quốc, tỉ lệ thất nghiệp có đăng kýtrên toàn quốc là 4.1 phần trăm Tuy nhiên sự tính toán về tỉ lệ thất nghiệp này lại bịphê phán là không chính xác Nhiều người không đăng ký cho tình trạng thất nghiệpcủa họ, và tỉ lệ thực tế cao hơn nhiều nếu như những công nhân nhập cư thất nghiệp vàcác sinh viên cũng được tính vào

Số lượng người thất nghiệp đã đăng ký (triệu người)

Tỷ lệ phần trăm số người thất nghiệp đã đăng ký

Biểu đồ 5: Số lượng và tỷ lệ người thất nghiệp có đăng ký từ 1990 đến 2011

(Nguồn: Tổng cụ Thống kê Trung Quốc)

Kể từ năm 1999, khi mà các trường đại học và cao đẳng mở rộng đầu vào, vấn đềthất nghiệp của các sinh viên trở nên ngày càng nghiêm trọng Theo thống kê của BộGiáo Dục Trung Quốc, có khoảng 840.000 sinh viên vào năm 1999 Số liệu gần đâycông bố bởi Bộ Nguồn Nhân lực và An sinh xã hội cho biết số sinh viên mới tốtnghiệp ra trường đã đạt cột mốc mới 6,99 triệu vào năm 2013 Dựa vào tỷ lệ thất

nghiệp của những năm trước, ngay cả khi nếu 80% số lượng sinh viên có được việclàm sau khi ra trường, số lượng người không có việc vẫn lớn Và cũng như các nơikhác trên thế giới, các sinh viên nữ thì phải đối mặt với nhiều khó khăn hơn trong việccạnh tranh việc làm.

1.2 Khoảng cách thu nhập gia tăng

Khoảng cách thu nhập ngày càng gia tăng ở Trung Quốc đã làm suy yếu sự côngbằng và làm chậm lại sự phát triển con người một cách toàn diện Hiện nay, thu nhậptrên đầu người của cư dân khu vực thành thị gấp 3 lần người dân ở khu vực nông thôn.Tổng thu nhập của các cư dân đô thị và nhóm người có thu nhập thấp, bao gồm cáccông nhân nhập cư, cũng đang bị nới rộng

Gần đây, Tổng cục Thống kê Trung Quốc đã so sánh thu nhập các hộ gia đình ởkhu vực thành thị và nông thôn và tính toán được rằng hệ số Gini1 là 0,474 năm 2012.Tuy nhiên, hệ số Gini cho khu vực thành thị thì không được công bố vì những khókhăn trong việc tiếp cận số liệu về thu nhập thật của những công dân có thu nhập cao.Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng hệ số Gini ở các khu vực thành thị cao hơn các khuvực nông thôn, và vượt qua cả con số trung bình của quốc gia Theo Bộ Nội vụ TrungQuốc, hơn 20 triệu công dân thành thị có thu nhập đủ điều kiện để nhận trợ cấp tốithiểu của nhà nước

Trước năm 1990, đói nghèo được nhìn nhận như là vấn đề của khu vực nông thônkhi nơi đây là đối tượng của các chính sách của chính phủ Ở các thành phố, sự chú ýchỉ được dồn chủ yếu vào “ba không”, bao gồm những người không có khả năng laođộng, những người không có thu nhập ổn định và những người không có người cấpdưỡng hợp pháp Hiện nay, sự đói nghèo của những người nhập cư đang nhận được sựquan tâm ngày càng lớn Sự khác biệt lớn trong việc tiếp cận việc làm, giáo dục, cácdịch vụ y tế và an ninh xã hội đã phân chia người dân thành những người đã đượcđăng ký hộ khẩu ở những đô thị và những người không được đăng ký

1.3 Bài toán di dân

Một trong những hệ quả nghiêm trọng ảnh hưởng lớn đến xã hội Trung Quốctrong công cuộc đô thị hóa chính là bài toán di dân Có rất nhiều cách lý giải cho vấn

nạn này Thứ nhất, những dự án đô thị hóa đã đẩy nhiều nông dân vào cảnh không việc

làm, năm 2012 ở Trung Quốc có 236 triệu người dư thừa ở nông thôn kéo vào thành

thị kiếm việc Thứ hai, hiển nhiên mức sống, mức thu nhập và cơ hội việc làm ở các

thành phố rộng mở hơn Tại Trung Quốc, năm 2012 Bắc Kinh tạo thêm tới 440.000việc làm, Thượng Hải 500.000 việc làm chính thức, lương tối thiểu ở thành phố nàymột tháng là 2.500 Nhân dân tệ, nếu cộng thêm các khoản thu nhập phụ khác có thểlên tới hơn 5.000 Nhân dân tệ, cao hơn nhiều so với các địa phương Công trả chonhững người làm tạp vụ cũng cao hơn ở nơi khác Bởi vậy, dân chúng đều đua nhau

kéo vào thành phố kiếm việc làm Thứ ba, dịch vụ ở thành phố lớn cũng tốt hơn,

trường học cũng nhiều hơn và tốt hơn Các học giả Trung Quốc cho biết chi tiêu bìnhquân đầu người cho các dịch vụ ở Bắc Kinh năm 2010 là 18.892 Nhân dân tệ, cao hơn

từ 3,5 lần tới 4 lần so với các địa phương khác như tỉnh Hà Bắc, tỉnh Sơn Đông, tỉnh

1Hệ số Gini (hay còn gọi là hệ số Loren) là hệ số dựa trên đường cong Loren (Lorenz) chỉ ra mức bất bình

đẳng của phân phối thu nhập giữa cá nhân và hệ kinh tế trong một nền kinh tế.

[Type text]

Hà Nam Cả nước có 50 trường đại học nổi tiếng thì ở Bắc Kinh tới 9 trường Bệnhviện loại tốt cũng tập trung đông Đó cũng là nguyên nhân làm dân chúng đổ về thànhphố Từ đây nảy sinh những vấn xã hội cấp thiết như đảm bảo quyền lợi dân sinh, dịch

vụ công cộng, y tế sức khỏe, gánh nặng bảo hiểm, an ninh và thủ tục pháp lý

Ngoài ra, từ việc đô thị hóa với tốc độ chóng mặt ở Trung Quốc, dân cư nôngthôn ra thành thị đã trở nên thường xuyên hơn bao giờ hết, với đa số dân di cư không

có khát vọng quay trở lại khu vực nông thôn (theo Cai&Wang, 2010) Thêm vào đó,một thế hệ thứ hai của người di cư sinh ra và lớn lên ở thành phố không có gắn bó vớiquê hương nguồn cội nơi bố mẹ họ ra đi, từ đó rào cản về tâm lý và mâu thuẫn ngàycàng phình to và trở nên trầm trọng trong xã hội Trung Hoa

1.3.2 Vấn đề an sinh

Những người di dân mặc dù được chính phủ Trung Quốc xếp vào diện thường trútại các thành phố và thị trấn, nhưng về thực chất họ khó lòng hội nhập cũng như đượchưởng cuộc sống đúng nghĩa của cư dân thành thị trên nhiều phương diện như dịch vụcông cộng, bảo hiểm xã hội, y tế, giáo dục, nhà ở…

Thứ nhất, điều kiện khám và chữa bệnh rất khó khăn Tỷ lệ tham gia bảo hiểm cơbản không cao, lao động làm thuê ở các thành phố của Trung Quốc hầu như khôngđược hưởng dịch vụ khám chữa bệnh đúng tiêu chuẩn tại những cơ sở y tế chính quy.Trong khi đó, họ lại thường xuyên làm việc ở những vị trí nguy hiểm, tiếp xúc vớinhiều nguồn dịch bệnh phức tạp trong điều kiện trang bị phòng hộ kém, nên tỷ lệ mắcbệnh tương đối cao Theo số liệu thống kê, trong những năm gần đây lao động làmthuê chiếm tới trên 80% tổng số bệnh nhân ở Trung Quốc

Thứ hai, điều kiện về nhà ở không đảm bảo Lao động làm thuê tại các thành phố

và thị trấn của Trung Quốc hiện nay hầu như không mấy người thuộc diện được bảohiểm về nhà ở Thêm vào đó, những chính sách về cho vay hoặc hỗ trợ về tài chính đốivới các lao động làm thuê của Trung Quốc vẫn còn thiếu hụt… Trong bối cảnh đó,phần lớn lao động làm thuê đều phải sống trong các tầng hầm, công xưởng hoặc nhàkém chất lượng

Thứ ba, chưa đảm bảo đủ điều kiện giáo dục cho con em của các lao động làmthuê Kết quả điều tra xã hội cho thấy đại đa số con em của các lao động làm thuê tạithành phố của Trung Quốc ở bậc mầm non đều học ở các cơ sở có điều kiện giáo dụctương đối kém, 20% ở bậc tiểu học và trung học cơ sở không vào được các trườngcông

Thứ tư, chế độ hưu trí, bảo hiểm xã hội chưa thỏa đáng kèm theo sự phức tạp cũ

kỹ của thủ tục hành chính Để tham gia vào xã hội thành thị và được hưởng các quyềnlợi công cộng một cách công bằng, những người di dân từ nông thôn phải trải quanhững thủ tục pháp lý cồng kềnh và khó khăn Điển hình có thể kể đến là thủ tục hộkhẩu, ví dụ, ở Trung Quốc thực hiện chế độ đăng ký và thi đại học theo hộ khẩu gốc ởtừng địa phương riêng biệt nên buộc lòng nếu bố mẹ từ nông thôn lên thành phố làmviệc thì con của họ đến bậc trung học phổ thông hoặc trước khi thi đại học lại phảiquay trở về quê cũ để tiếp tục con đường học tập Những phiền toái liên quan đến giảiquyết hộ khẩu cho dân nhập cư vẫn còn là một thách thức lớn với giới chức

2 Vấn đề kinh tế

2.1 Lao động – sản xuất

Dòng di cư đặc biệt từ nông thôn ra thành thị tăng theo hàng năm Hiện nay,công nghiệp hoá càng phát triển, các dự án công nghiệp phát triển ở tất cả các tỉnh,thành phố Một đất nước muốn phát triển khi có điều kiện không thể không côngnghiệp hoá, hiện đại hoá Nhờ nó làm cho năng suất, chất lượng và khả năng cạnhtranh cao trong mỗi sản phẩm Quá trình này giúp cho sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế từlạc hậu sang tiến bộ Hay nói cách khác, chuyển một nước nông nghiệp lạc hậu sangcông nghiệp Tuy nhiên, hiện nay trong quá trình chuyển đổi ban đầu, mặt trái tácđộng rất mạnh mẽ Các nhà đầu tư, các chủ dự án chưa quan tâm đầy đủ đối với nôngdân, mặc dù họ đang ở trình độ thấp, chưa đáp ứng được yêu cầu của kinh tế thịtrường Dự án phát triển đến đâu nông dân mất đất đến đó Là người người suốt đời nọsang đời kia chỉ sống bằng nghề nông nghiệp, trong điều kiện nông nghiệp lạc hậu,nhiều người lớn tuổi càng ít có khả năng chuyển đổi Một mặt nền kinh tế đang chuyểnmạnh sang thương mại dịch vụ và công nghiệp càng làm cho sự "lạc hậu tương đối"của nông dân trở thành lạc hậu tuyệt đối Mặt khác, nền kinh tế ngày càng cạnh tranhgay gắt, bản thân công nghiệp và dịch vụ phải chống đỡ Tự trong nền sản xuất đó đòihỏi người làm việc ngày càng phải được đào tạo, trang bị kiến thức thích hợp và luônluôn đòi hỏi cao hơn Trong hoàn cảnh đó, một trong những con đường có hy vọngtrong hoàn cảnh nghiệt ngã của mình, nông dân phải hướng về thành phố để kiếm sốngnhư phu hồ, thợ xây dựng, chạy chợ "nằm vùng", lang thang khắp phố phường bándạo Chắc chắn, nông dân đi về thành phố ngày càng nhiều hơn Áp lực xã hội lên đờisống đô thị ngày càng nặng

Nền kinh tế thị trường trong điều kiện toàn cầu hoá và chủ động hội nhập đã thểhiện cuộc cạnh tranh gay gắt Cuộc cạnh tranh đó, chiến thắng cho ai có điều kiện khi

cơ cấu giá trị hàng hoá, giá trị do lao động sống thấp, giá trị do lao động trí tuệ tạo racao, càng cao càng tốt Nhật Bản hiện lao động chất xám chứa trong hàng hoá xấp xỉ80% và đang phấn đấu chiếm 90% trong thế kỷ XXI Người lao động nhập cư vào đôthị chủ yếu chưa qua đào tạo, lao động vẫn là cơ bắp, giản đơn Họ đi về thành phốtrong hoàn cảnh hụt hẫng không còn ruộng đất, thất nghiệp, lo lắng về tương lai Họchủ yếu vẫn là sản phẩm của nền sản xuất nhỏ, giản đơn, phụ thuộc chủ yếu vào thiênnhiên Nền sản xuất măng nặng tính tự cung, tự cấp, ít cho họ khả năng ứng phó nhưngười sản xuất trong cơ chế hàng hoá Họ là người tự do, ít bị nền sản xuất buộc phảitheo một quy trình nghiêm ngặt, họ bước vào kinh tế đô thị với đòi hỏi khắt khe củanền sản xuất hàng hoá Người sản xuất hàng hoá không còn được tự do như trong nềnsản xuất tự cung, tự cấp, nơi họ đã làm việc Những bỡ ngỡ này không phải khắc phục[Type text]

được trong một thời gian ngắn Do vậy, họ tìm công việc đáp ứng nhu cầu mới có tínhgiản đơn, cá thể của cư dân đô thị yêu cầu.

Sự gia tăng của dân số nhập cư ngày càng cao, nhưng hơn 80% trong số đó chỉ

có trình độ phổ thông Ngay những người trong khu đô thị hoá, theo khảo sát thì gần53% lao động chỉ ở trình độ cấp I Trong khi nhân lực lao động phổ thông dư thừa, nềnkinh tế đòi hỏi nhân lực cao, nhiều ngành không đáp ứng được như công nghệ thôngtin, hay tài chính, ngân hàng Những cơn sốt nhân lực chưa vào giờ dứt, các cơ sở đàotạo của Trung Quốc như các trường Đại học, viện nghiên cứu, không đào tạo đủ sảnphẩm chất lượng cao cho thị trường Mỗi năm có cả triệu sinh viên ra trường, nhưng

để tìm một quản trị viên cao cấp ngành tài chính ngân hàng với mức lương 5000

-7000 USD/tháng, một chuyên viên phân tích tài chính bậc trung với mức lương 1000USD/tháng cũng là không thể Mâu thuẫn giữa nhân lực trong nền kinh tế Trung Quốc

và đô thị ngày một gay gắt Nền giáo dục đào tạo cùng lắm mới đào tạo ra nhân lựcphổ thông, đóng góp của giáo dục chủ yếu là nâng cao dân trí chứ không thoả mãnđược một phần tất yếu của nền kinh tế thị trường hội nhập

2.2 Nợ xấu

Các định chế này nhà nước được biết đến là đối tác có uy tín chuyên cung cấp tàichính cho các dự án bất động sản Quy trình cho vay ở đây ít bị kiểm soát hơn so vớicác ngân hàng chính thống Đây cũng là mối quan hệ điển hình cho cái mà StephenGreen của ngân hàng Standard Chartered gọi là "hoạt động ngân hàng trong bóng tối" Giới phân tích đã nhiều lần cảnh báo về mối nguy mà "ngân hàng trong bóng tối"

sẽ gây ra cho hệ thống tài chính Chính quyền trung ương chứ không phải chính quyềnđịa phương mới là bên phải lo lắng nhất vì họ sẽ không bao giờ cho phép tình trạng vỡ

nợ xảy ra

Rủi ro chắc chắn sẽ ngày càng tăng cao Standard & Poor’s cho biết nhiều dự án

có tầm nhìn khả thi lúc đầu có thể bị tạm dừng do tăng trưởng đang có dấu hiệu chậmlại Nó thậm chí đưa ra viễn cảnh khi các sản phẩm quản lý tài sản WMPs thất bại, cácnhà đầu tư sẽ ngừng mua các sản phẩm mới, và các tổ chức tín dụng ngoài ngân hàng

sẽ gặp rắc rối Đầu tư suy yếu và các tài sản liên tiếp mất giá Số lượng các khoản vaykhông hiệu quả tăng lên, gây áp lực lên ngân hàng Tín dụng giảm điểm khiến cho tốc

độ tăng trưởng bị ảnh hưởng Tuy nhiên, trong trường hợp một cuộc khủng hoảng nhưvậy xảy ra, chính quyền trung ương có thể sẽ đưa các khoản nợ xấu ra khỏi hệ thốngngân hàng và gây sức ép để tiếp tục cho vay Việc này sẽ làm rối loạn thêm các khoảnchi tiêu của chính phủ Các biện pháp không thể giải quyết tận gốc vấn đề nhưng có

thể ngăn chặn một cuộc khủng hoảng ở thời điểm nguy cấp

2.3 Vấn đề nhà ở và giao thông

2.3.1 Vấn đề nhà ở

 Sự xuất hiện của những “Thành phố ma”

"Thành phố ma" là một hậu quả của quá trình đô thị hóa nhanh chóng và sự đầu

tư nóng vội vào các dự án bất động sản mà Trung Quốc đang theo đuổi Hiện rất nhiều

dự án phát triển quy mô lớn được tiến hành nhanh chóng tại quốc gia này, bỏ quanhững bước nghiên cứu về kinh doanh và tiếp thị cần thiết “Rất nhiều dự án xây dựng

lỡ dở hiện nay là kết quả của việc tiếp cận quá dễ dàng với nguồn vốn, đồng thời là sựkết hợp của suy nghĩ ảo tưởng và hành động đầu cơ hơn là các tính toán kinh doanh lýtrí'', theo nhận định của giáo sư kinh tế Victor Teo thuộc Trường Đại học Hồng Kông

"Thành phố ma" mà giới buôn bán bất động sản hay nói đến, hiểu theo nghĩa đơngiản nhất, là những thành phố mới được xây dựng nhằm mục đích là đô thị hóa, nhưnggần như không có ai hoặc doanh nghiệp nào tới sinh sống và buôn bán Đáng lẽ, ở đấtnước "đất chật người đông" như Trung Quốc, các tòa nhà cao tầng và khu dân cư mớixây dựng phải là nơi thu hút người dân tới sinh sống, đặc biệt là trong bối cảnh thịtrường bất động sản đang suy yếu như hiện nay Tuy nhiên, rõ ràng, nhiều khu đô thịmới xây tại Trung Quốc lại tịnh không một bóng người bất chấp những nỗ lực thu hút

cư dân mới

Trong con mắt của các nhà phê bình, làn sóng bùng nổ nhà ở của Trung Quốc đãtrở thành một thảm họa Nhiều người dân bỏ tiền đầu tư vào bất động sản nhưng cuốicùng bị trắng tay Những tòa nhà hiện đại mọc lên nhưng không bán được khiến nhiềuchủ đầu tư phải bỏ của chạy lấy người

Tính đến nay, Trung Quốc có khá nhiều dự án xây dựng thành phố mới, nhưZhengdong (Hà Nam), Chenggong (Vân Nam), Ordos và Erenhot (Nội Mông),Changsha (Hồ Nam), Yujiapu (Thiên Tân) và nhiều dự án phát triển nhà, khu đô thị tạicác tỉnh Xinyang, Chengsha, Giang Tô, Vân Nam, Xương Bình Tuy nhiên, phần lớncác dự án xây dựng thành phố, khu đô thị mới của Trung Quốc không hề xuất hiệnbóng dáng của con người hay dấu hiệu của xe cộ qua lại bất chấp vẻ bề ngoài lộng lẫymột cách đầy khoa trương, mà thay vào đó là tình trạng ngổn ngang của những côngtrình bị bỏ dở giữa chừng

Sự xuất hiện của nhiều “thành phố ma” như vậy đặt câu hỏi lớn cho vấn đề sửdụng hiệu quả nguồn vốn để đầu tư đúng nơi đúng chỗ, để quá trình đô thị hóa khôngchỉ thể hiện ở mặt số lượng mà còn thể hiện ở mặt “chất lượng”

 Hiện tượng “bong bóng nhà đất”

Thị trường nhà ở Trung Quốc đang phải đối mặt với những mặt trái của tốc độphát triển nhanh chóng, đặc biệt là quá trình đô thị hóa quá nhanh, dấy lên nhiều longại rằng thị trường này sắp sửa bước vào thời kỳ đổ vỡ Bong bóng bất động sảnthường kéo dài lâu hơn dự kiến Tờ Wall Street Journal đã từng cảnh báo đúng trướckhi bong bóng cổ phiếu internet và nhà ở của Mỹ bị sụt giảm không phanh Những dấuhiệu bất thường về bong bóng nhà đất của Trung Quốc không nằm ở sự tăng giá liên

[Type text]