Một số phương diện nghệ thuật trong tiểu thuyết chương hồi hoàng lê nhất thống chí

Từ kết cấu, cốt truyện đến nghệ thuật xây dựng nhân vật, không gian và thời gian trong tác phẩm đều được nhóm tác giả thể hiện rất thành công làm nên giá trị đích thực của một tác phẩm k

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC

ĐẶNG THỊ QUYÊN

MỘT SỐ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU

THUYẾT CHƯƠNG HỒI HOÀNG LÊ NHẤT THỐNG CHÍ

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

SƠN LA, NĂM 2016

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC

ĐẶNG THỊ QUYÊN

MỘT SỐ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU

THUYẾT CHƯƠNG HỒI HOÀNG LÊ NHẤT THỐNG CHÍ

CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC TRUNG ĐẠI

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Người hướng dẫn: TS Ngô Thị Phượng

SƠN LA, NĂM 2016

LỜI CẢM ƠN

Đề tài hoàn thành dựa trên sự hướng dẫn khoa học của cô giáo, TS Ngô Thị Phượng Nhân dịp đề tài được công bố em xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới cô giáo, TS Ngô Thị Phượng người đã tận tình chỉ đạo, giúp đỡ em trong suốt quá trình thực hiện đề tài này

Em xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Phòng Khảo thí và kiểm định chất lượng đào tạo Đại học, các thầy cô giáo trong khoa Ngữ văn, thư viện Trường Đại học Tây Bắc và tập thể lớp K53 ĐHSP Ngữ văn A

Em xin chân thành cảm ơn!

Sơn La, tháng 5 năm 2016

Người thực hiện

Đặng Thị Quyên

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng nghiên cứu 5

4 Mục đích nghiên cứu 6

5 Phạm vi nghiên cứu 6

6 Nhiệm vụ nghiên cứu 7

7 Phương pháp nghiên cứu 7

8 Đóng góp của đề tài 7

9 Dự kiến cấu trúc đề tài 8

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 9

1.1 Tiểu thuyết chương hồi và tiểu thuyết chương hồi ở Việt Nam 9

1.1.1 Tiểu thuyết chương hồi 9

1.1.2 Đặc điểm của tiểu thuyết chương hồi ở Việt Nam 10

1.2 Ngô gia văn phái và Hoàng Lê nhất thống chí 13

1.2.1 Ngô gia văn phái 14

1.2.2 Hoàng Lê nhất thống chí 15

1.3 Một số vấn đề lí luận chung 18

1.3.1 Kết cấu cốt truyện 18

1.3.2 Nhân vật văn học 20

1.3.3 Ngôn ngữ nghệ thuật 22

1.3.4 Không gian và thời gian nghệ thuật 23

1.3.5 Thể loại 25

CHƯƠNG II: MỘT SỐ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT HOÀNG LÊ NHẤT THỐNG CHÍ 27

2.1 Kết cấu, cốt truyện 27

2.2 Nhân vật trong Hoàng Lê nhất thống chí 30

2.2.1 Số lượng nhân vật 30

2.2.2 Các tầng lớp nhân vật 31

2.2.3 Nhân vật chính diện và nhân vật phản diện 35

2.3 Ngôn ngữ và bút pháp trào phúng trong Hoàng Lê nhất thống chí 42

2.3.1 Ngôn ngữ trong Hoàng Lê nhất thống chí 42

2.3.1.1 Ngôn ngữ nhân vật 42

2.3.1.2 Ngôn ngữ tác giả 44

2.3.2 Bút pháp trào phúng 46

2.4 Không gian và thời gian 51

2.5 Thể loại 54

KẾT LUẬN 57

TÀI LIỆU THAM KHẢO 59

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Đất nước ta vào thế kỉ XVIII đến đầu thế kỉ XIX có một hiện tượng lịch sử đặc biệt Đó là sự sụp đổ của ba tập đoàn phong kiến Trịnh - Lê - Tây Sơn và sự thiết lập chính quyền phong kiến nhà Nguyễn Đây là thời kì chiến tranh liên miên, đời sống nhân dân vô cùng điêu đứng và cực khổ, báo hiệu sự suy vong không thể cứu vãn được của ý thức hệ Nho giáo Mặc dù tình hình chính trị, xã hội của đất nước bất ổn nhưng văn học lại phát triển một cách rực

rỡ và có nhiều thành tựu Có thể khẳng định trong lịch sử văn học trung đại chưa bao giờ văn học lại phát triển mạnh mẽ và thu được nhiều thành tựu như giai đoạn này xét cả hai phương diện nội dung và hình thức

1.2 Tiểu thuyết chương hồi là một thể loại nổi bật trong nền văn học trung đại, sự ra đời của nó là kết quả của những biến động xã hội những năm cuối thế

kỉ XVIII Từ sự ngoại nhập của nền văn học Trung Hoa, tiểu thuyết chương hồi

đã làm nên những thành tựu đặc sắc và những tác phẩm tiêu biểu

Là một tác phẩm viết bằng chữ Hán tiêu biểu của giai đoạn văn học này

Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô Gia văn phái đã vẽ nên một bức tranh toàn

diện về xã hội phong kiến Nếu Thượng Kinh kí sự ghi lại tâm trạng của một

người cực kì bất mãn với xã hội đương thời, cảm thấy mình chẳng khác nào một người tù, tác phẩm còn phơi bày cho người đọc thấy cảnh chúa Trịnh suốt ngày

ăn chơi xa hoa trụy lạc, còn mạng sống của người dân thì bị coi rẻ hết mức, Vũ

Trung tùy bút được đánh giá là bức tranh thu nhỏ của xã hội phong kiến Việt

Nam, Phạm Đình Hổ đã vẽ nên rất rõ cuộc sống đối lập giữa giai cấp thống trị

và tầng lớp bị trị trong xã hội thì Hoàng Lê nhất thống chí đã dựng lên một bức

tranh rộng lớn, phức tạp và chân thực về xã hội nước ta khoảng trên 30 năm cuối thế kỉ XVIII và mấy năm đầu thế kỉ XIX Đây là giai đoạn khủng hoảng trầm trọng, đen tối, bế tắc nhất của xã hội Việt Nam phong kiến, đồng thời cũng là giai đoạn có nhiều biến động lớn lao nhiều thay đổi long trời lở đất

Tiểu thuyết Hoàng Lê nhất thống chí vừa hội tụ tinh hoa của văn xuôi tự sự

Việt Nam, vừa bộc lộ những mâu thuẫn về quan điểm văn chương của các tác

giả nói riêng, của tiểu thuyết gia Việt Nam trung đại Với dung lượng 17 hồi, Ngô gia văn phái đã làm nổi bật hai mảng của hiện thực xã hội lúc bấy giờ Thứ nhất, bộ mặt thối nát, mục rỗng dẫn đến sự sụp đổ của các tập đoàn phong kiến Thứ hai, sức mạnh và chiến công lừng lẫy của phong trào Tây Sơn Những thành công về phương diện nội dung được thể hiện bằng ngôn ngữ và bút pháp nghệ thuật độc đáo Từ kết cấu, cốt truyện đến nghệ thuật xây dựng nhân vật, không gian và thời gian trong tác phẩm đều được nhóm tác giả thể hiện rất thành công làm nên giá trị đích thực của một tác phẩm kí viết dưới hình thức tiểu thuyết chương hồi

1.3 Sự ra đời của Hoàng Lê nhất thống chí vào cuối thế kỉ XVIII đầu thế kỉ

XIX, được xem là tác phẩm giữ vai trò quan trọng trong dòng tiểu thuyết lịch sử chương hồi Việt Nam Vì vậy, đây là tác phẩm được giảng dạy trong chương trình Đại học Ngữ văn (với số lượng là ba tiết) Với một thực tế giảng dạy và học tập tác phẩm với số lượng lớn như thế thì việc nghiên cứu tiểu thuyết

chương hồi và tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí sẽ là công cụ góp phần quan

trọng trong việc tìm hiểu của sinh viên

Vì những lí do trên, chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài tìm hiểu nghệ thuật

góp phần làm nên vẻ đẹp văn chương của tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí với nhan đề là Một số phương diện nghệ thuật trong tiểu thuyết chương hồi Hoàng

Lê nhất thống chí của Ngô gia văn phái

2 Lịch sử vấn đề

Bàn về nghệ thuật tiểu thuyết chương hồi Hoàng Lê nhất thống chí có một

số ý kiến nhận xét, đánh giá và các công trình nghiên cứu như sau:

2.1 Bàn về thể loại: Trong cuốn Lịch sử Văn học Việt Nam giữa thế kỉ

XVIII đầu thế kỉ XIX, xuất bản năm 1980 có tìm hiểu về nghệ thuật của tiểu

thuyết chương hồi Hoàng Lê nhất thống chí của tác giả Phạm Luận Về thể tài, ông cho rằng: "Cuốn truyện viết theo lối diễn nghĩa, một lối tiểu thuyết xưa của

văn học Trung Hoa" [11; 237]

Tác giả Hà Minh Đức, trong cuốn Lí luận văn học,(1998) cho rằng: "Hình

thức ký sự đã có từ lâu trong văn học Việt Nam như Thượng kinh ký sự của Lê

Hữu Trác, một số bài kí trong Vũ trung tùy bút của Phạm Đình Hổ, Hoàng Lê nhất thống chí là một thiên ký sự lịch sử có giá trị Tính xác thực lịch sử của những sự kiện được tôn trọng Tác phẩm dựng lại được khá rõ và đầy đủ bộ mặt chung của thời đại qua những bức tranh miêu tả sinh động" [3; 288]

Vào năm 1999, Nguyễn Lộc trong cuốn Văn học Việt Nam cuối thế kỉ XVIII

đến hết thế kỉ XIX, đã bàn về Hoàng Lê nhất thông chí như sau: "Hoàng Lê nhất thống chí là một kí sự về lịch sử Có thể nói thành công đầu tiên của tác phẩm này là nhà văn đã kết hợp được tương đối hài hòa chân lí lịch sử và chân lí nghệ thuật" [10; 252]

Trong cuốn Giáo trình văn học trung đại Việt Nam (tập 2), (2007), tác giả Trần Quang Minh đã nhận định: "Với nhan đề Hoàng Lê nhất thống chí, họ Ngô

mặc nhiên khẳng định tác phẩm của mình là sử, bởi lẽ, chí là một trong ba lối viết sử Song, khi ta đọc, ta không khỏi ngạc nhiên nhận thấy, tác phẩm không thuộc loại hình lịch sử Chẳng những thế, đây còn là tác phẩm văn chương đặc sắc" [17; 84]

Như vây, hầu hết các ý kiến đều cho rằng, Hoàng Lê nhất thống chí là tác

phẩm kí lịch sử viết theo lối tiểu thuyết chương hồi

2.2 Bàn về kết cấu, cốt truyện: Trong cuốn Thi pháp Văn học trung đại

Việt Nam (năm 1999), Trần Đình Sử đã cho rằng: "Do vụ việc kể chuyện là lập

sơ đồ, kể lai lịch nhân vật và đầu đuôi sự việc cho nên tác phẩm được kết cấu bằng cách xâu chuỗi liên tục các sự kiện, nhân vật Mỗi sự kiện lại trần thuật theo nguyên tắc cảm thụ toàn vẹn, đầu đuôi đầy đủ, nghĩa là thời gian khép kín trong từng sự việc" [20; 322]

2.3 Bàn về nghệ thuật xây dựng nhân vật: Tác giả Phạm Luận chú ý vào

nghệ thuật xây dựng nhân vật của tiểu thuyết: "Hoàng Lê nhất thống chí không

phải là một cuốn tiểu thuyết tâm lí, nhưng ngòi bút của ông vẫn tỏ ra thông thạo trong việc thể hiện thế giới bên trong của nhân vật, tuy nhiên tâm lí nhân vật thường không được phát triển tới cùng" [11; 241]

Trong cuốn Thi pháp Văn học trung đại Việt Nam (1999), Trần Đình Sử đã khẳng định: "Tiểu thuyết chương hồi Hoàng Lê nhất thống chí các nhân vật đa

dạng là những mảnh khảm lớn nhỏ trong toàn cảnh bức tranh xã hội Không nhân vật nào chi phối toàn bộ cốt truyện" [20; 307] Điều này hợp lí, đối với

một tác phẩm tầm cỡ như Hoàng Lê nhất thống chí phản ánh đất nước trong một

khoảng thời giân dài và không gian rộng lớn thì không thể chỉ có một hoặc một vài nhân vật xuất hiện mà trong khoảng không đấy rất nhiều những nhân vật với những diện mạo khác nhau Ngô gia văn phái không thể nào mà làm nổi bật hết tất cả những nhân vật ấy được

Trong cuốn sách có nhan đề Con đường giải mã văn học trung đại Việt

Nam, (2006), tác giả Nguyễn Đăng Na đã chú ý đến phương diện nhân vật, ông

xem những nhân vật đó như những yếu nhân lịch sử: "Lịch sử do con người tạo

ra, trong đó các yếu nhân lịch sử giữ vai trò gần như quyết định Trong Hoàng

Lê nhất thống chí, những nhân vật quan trọng ở cả hai phía: nhân dân và phong kiến, dân tộc và ngoại xâm, yêu nước và bán nước, chính nghĩa và phi nghĩa, đều góp phần tái hiện diện mạo xã hội Việt Nam những năm cuối thế kỉ XVIII đầu thế kỉ XIX" [15; 504] Từ đó, ông đặt nhân vật trong mối quan hệ tổng hòa

với hoàn cảnh lịch sử để cho nhân vật xuất hiện và làm nổi bật tính cách nhân vật trong mối quan hệ với hoàn cảnh đó

2.4 Bàn về ngôn ngữ: Cũng trong cuốn Lịch sử Văn học Việt Nam giữa thế

kỉ XVIII đến đầu thế kỉ XIX, (1980), ngoài chú ý đến nghệ thuật xây dựng nhân

vật, tác giả Phạm Luận còn chú ý đến ngôn ngữ và chất trào phúng trong tiểu

thuyết: "Bằng nghệ thuật châm biếm độc đáo, sâu sắc và kín đáo, tác giả đã

chôn vùi những cảnh tượng, những con người lố lăng của xã hội suy tàn một cách vui vẻ nhưng cay đắng" [11; 247] Từ những việc lớn lao, những cố gắng

của Trịnh Lệ, Trịnh Bồng thay nhau diễn lại đoạn tuồng lên ngôi chúa cho đến những chuyện nhỏ nhặt Thị Huệ khóc ngất, cắt tóc thề bồi bên cạnh lúc chúa Trịnh Sâm lâm nguy, Đinh Tích Nhưỡng khóc lóc để tỏ lòng trung thành với vua Thông qua ngòi bút trào phúng đã tạo nên giá trị phê phán sâu sắc cho tác phẩm

Ngoài ra, tác giả Nguyễn Đăng Na cũng chú trọng đến ngôn ngữ trong tác

phẩm, đặc biệt là ngôn ngữ trào phúng, hài hước "lần đầu tiên trong một tác

phẩm sử thi hoành tráng lại chứa đựng khá đậm chất hài" [15; 510]

2.5 Bàn về nghệ thuật không gian và thời gian: Trong cuốn Văn học Việt

Nam nửa cuối thế kỉ XVIII đến hết thế kỉ XIX, Nguyễn Lộc nhận định: "Tất cả con người, sự kiện, năm tháng ở đây đều có thực, chính xác, tác giả có ý ghi chép trung thực mà không bịa đặt điều gì Trật tự thời gian ở đây được tuân thủ một cách chặt chẽ" [10; 241]

Qua việc khảo sát những công trình nghiên cứu đã trình bày ở trên đây chúng tôi thấy rằng những công trình ấy chủ yếu đưa ra cái nhìn có tính chất đề xuất hoặc mới chỉ đi vào nghiên cứu từng khía cạnh nhỏ Mặc dù vậy đó vẫn là những công trình, những ý kiến, nhận định thực sự đáng quý, đáng trân trọng sẽ giúp ích cho tôi rất nhiều trong quá trình thực hiện đề tài Chắc chắn đó sẽ là những bộ khung, những điểm tựa vững chắc tạo cơ sở định hướng cho những nghiên cứu trong đề tài

3 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu về phương diện nghệ thuật của tiểu thuyết

chương hồi Hoàng Lê nhất thống chí Và lấy bản dịch của Nguyễn Đức Vân và

Kiều Thu Hoạch, được nhà xuất bản Văn học in lần thứ tư có chỉnh sửa Theo

phần giới thiệu văn bản, hiện có 12 dị bản Hoàng Lê nhất thống chí đều ở dạng viết tay: Sáu bản của thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm, mang các kí hiệu:

- A 22/1-2 Tiêu đề Hoàng Lê nhất thống chí Học Tốn Công trứ, Trưng

Phủ Công tục

- A.883 Tiêu đề Lê quý ngoại sứ, in ảnh trên giấy tây Sơn Nam Thanh

Oai huyện Tả Thanh Oai Thiêm thư Ngô Thì Thuyến soạn, Long phi Kỷ Hợi niên (1899) hạ lục nguyệt thập nhất ngũ nhật Hàn lâm viện Thị độc sung Bắc kỳ Thống sứ phủ thực thụ đệ ngũ hạng Lục sự Nguyễn Hữu Thường phụng lục

- Vhv.1542/1-2 Tiêu đề An Nam nhất thống chí, bản này cùng loại với

văn bản do Nguyễn Hữu Thường chép

- Vhv 1296 Tiêu đề Hoàng Lê nhất thông chí

- Vhv 1534/1-2 Tiêu đề Hoàng Lê nhất thống chí, có dấu ấn của Hoàng

Bốn bản của Thư viện Hiệp hội Châu Á Paris mang các kí hiệu:

- HM 2224 Tiêu đề An Nam nhất thống chí chép từ sách Ngô gia văn phái

Tập 7 Quyển 19-20, phần Học Tốn Công di thảo

- HM 2134 Tiêu đề Hoàng Lê nhất thống chí, Học Tốn Công trứ, Trưng

Phủ Công tục Bản này chép từ bản A.22 của Viện Nghiên cứu Hán Nôm

- Ms b.21Tiêu đề Hoàng Lê nhất thống chí, Gia Long tam niên Giáp Tý

(1804) quý đông sóc, Lê Cảnh Hưng Qúy Mùi khoa Tiến sĩ Tả Thanh Oai nhân

Ngô Thì Nhậm biên tập (Tiêu đề An Nam nhất thống chí, Thiên thư bình chương

Học Tốn Công di thảo; đây là sách của Fonds Demieville)

Sách đã được dịch và xuất bản nhiều lần Theo trình tự thời gian có: bản dịch của Cát Thành xuất bản năm 1912; bản dịch của Ngô Tất Tố xuất bản năm

1942, tái bản năm 1958; bản dịch của Nguyễn Đăng Tấn - Nguyễn Công Liên

xuất bản năm 1950 dưới tiêu đề Hậu Lê thống chí; bản dịch của Nguyễn Đức

Vân – Kiều Thu Hoạch xuất bản năm 1964, tái bản vào các năm 1970,1984 Bản dịch được dùng là bản dịch của Nguyễn Đức Vân – Kiều Thu Hoạch

Đã được nhà xuất bản Văn học in lần thứ tư có chỉnh sửa

4 Mục đích nghiên cứu

Việc nghiên cứu nghệ thuật Hoàng Lê nhất thống chí ở các phương diện

như: kết cấu, cốt truyện, nghệ thuật xây dựng nhân vật, ngôn ngữ, không gian và thời gian, nhằm trang bị hiểu biết cho chính mình và cho sinh viên khoa Ngữ văn khi học tập tác phẩm văn xuôi trung đại

5 Phạm vi nghiên cứu

Thực hiện đề tài này chúng tôi tiến hành nghiên cứu và tìm hiểu về phương

diện nghệ thuật của tiểu thuyết Hoàng Lê nhất thống chí, tập trung vào một số

phương diện: kết cấu, cốt truyện, thể loại, nghệ thuật xây dựng nhân vật, ngôn

ngữ, không gian và thời gian

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu toàn bộ tiểu thuyết chương hồi

Đặc biệt tập trung nghiên cứu phương diện nghệ thuật của tác phẩm

Hoàng Lê nhất thống chí

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp thống kê

Đây là phương pháp cơ bản để đưa vào đề tài những khảo sát cụ thể để

minh chứng cho những nhận định, đánh giá về tác phẩm Hoàng Lê nhất thống

chí Tập hợp và phân loại được hệ thống dẫn chứng cung cấp cho các luận điểm

quan trọng trong đề tài

7.2 Phương pháp phân tích, tổng hợp, bình giảng

Đây là phương pháp chủ đạo được sử dụng tích cực nhằm làm sáng rõ

những nội dung mà đề tài quan tâm Phương pháp này giúp chúng tôi phân định

rạch ròi các luận điểm lớn, rồi từ đó đi sâu vào từng chi tiết kết hợp những lí lẽ,

dẫn chứng nhằm thuyết phục cho những luận điểm của đề tài đưa ra

7.3 Phương pháp so sánh, đối chiếu

Phương pháp này giúp chúng tôi đặt các đối tượng nghiên cứu trong mối

quan hệ đối chiếu để bổ sung, hỗ trợ làm nổi bật các khía cạnh muốn nhấn mạnh

trên cơ sở đó làm nổi bật được những phương diện nghệ thuật mà tôi muốn đề

cập trong đề tài

8 Đóng góp của đề tài

Qua việc nghiên cứu một số phương diện nghệ thuật của tiểu thuyết chương

hồi Hoàng Lê nhất thống chí, chúng tôi hi vọng sẽ góp phần giúp bạn đọc có cái

nhìn cụ thể, sâu sắc hơn về thể loại tiểu thuyết chương hồi và một tác phẩm đỉnh

cao của thể loại Tổng hợp và làm sáng rõ thêm phạm vi nghiên cứu tác phẩm

của các học giả đi trước

9 Dự kiến cấu trúc đề tài

Ngoài phần Mở bài và Kết luận, Tài liệu tham khảo thì đề tài gồm có hai

chương:

Chương I: Những vấn đề chung

Chương II: Nghệ thuật tiểu thuyết chương hồi Hoàng Lê nhất thống chí

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1.1 Tiểu thuyết chương hồi và tiểu thuyết chương hồi ở Việt Nam

1.1.1 Tiểu thuyết chương hồi

Thuật ngữ “tiểu thuyết” xuất hiện ở Trung Quốc sớm nhất trong sách của Trang Tử, để chỉ các câu chuyện vặt, không có ý nghĩa là thể loại văn học Đến đời Đông Hán, tiểu thuyết được hiểu là mọi chuyện kể đủ loại tạp nham ngoài phạm vi lục kinh, tuy đã nói tới một đặc điểm quan trọng của tiểu thuyết là ngoài phạm vi kinh sử, nhưng cũng chưa phải là thể loại văn học Phải đến đời Đường Tống mới có hình thức tiểu thuyết thoại bản Khái niệm tiểu thuyết hiện đại phải đến cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX mới có

Ở Việt Nam, đến đầu thế kỉ XX người ta mới sử dụng thuật ngữ “tiểu thuyết” như Trung Quốc Trong văn học hiện đại, người ta dùng thuật ngữ “tiểu thuyết” để chỉ tác phẩm truyện có quy mô lớn, còn quy mô nhỏ và vừa vẫn gọi

là truyện

Tiểu thuyết chương hồi là tiểu thuyết cổ điển của Trung Quốc, xuất hiện rất sớm Chúng bắt nguồn từ những thoại bản - là những chuyện được lưu truyền trong dân gian từ đời nhà Đường (thế kỉ VII- X) về sau được các tác giả hư cấu thêm để liên kết các câu chuyện kể tản mạn trong dân gian thành những bộ tiểu

thuyết hoàn chỉnh như : Tây du kí, Tam quốc diễn nghĩa, Thủy hử Chúng ta có

thể dẫn ra một vài dẫn chứng để thấy được tiểu thuyết được xuất phát từ những

thoại bản Trong chương 15 Truyện giảng sử từ đời Nguyên đời Minh truyền lại

có đề cập đến những nguồn khác nhau về nhân vật Tống Giang Ở đây tác giả có

trích dẫn một số tài liệu xoay quanh nhân vật này: Tống sử (22) chép: năm thứ

ba niên hiệu Tuyên Hòa Huy Tông, bọn cướp sai Tống Giang ở Hoài Nam xúc phạm đến dạo quân Hoài Dương, sai tướng đi bắt lại, lại phạm đến Kinh Đông, Kinh Bắc, vào địa giới Hải Châu đất Sở, khiến cho Tri châu Trương Thúc Dạ chiêu hàng Sự việc sau khi chiêu hàng thế nào sử không nói đến, còn bài sử thì nói: do bắt Phương Lạp có công, được phong Tiết độ sứ (thiên 13) Bắt Phương Lạp là việc của Hàn Thế Trung đối với bọn Tống Giang không có can hệ gì

Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “Tiểu thuyết chương hồi là một thể thuộc

loại tác phẩm tự sự dài hơi của Trung Quốc, thịnh hành vào đời Minh, Thanh”

[5; 280]

1.1.2 Đặc điểm của tiểu thuyết chương hồi ở Việt Nam

Mở đầu với Nam triều công nghiệp diễn chí (1719) của Nguyễn Khoa Chiêm ở Đàng Trong, đạt tới đỉnh cao rực rỡ với Hoàng Lê nhất thống chí (cuối thế kỉ XVIII đầu thế kỉ XIX) ở Đàng Ngoài và kết thúc với Việt Nam xuân thu

(1908) Đặc điểm của thể loại này là thường chia ra các hồi, mở đầu mỗi hồi là một câu đối thâu tóm toàn bộ nội dung của cả hồi, cuối mỗi hồi bao giờ cũng là câu “muốn biết hồi sau ra sao, xin xem hồi sau phân giải”

Tiểu thuyết chương hồi ra đời trong điều kiện lịch sử phức tạp nhất, ở đầu thế kỉ XVIII, Việt Nam là quốc gia bước vào thời kì khủng hoảng của xã hội phong kiến, có nhiều cuộc chiến tranh diễn ra: Đàng Trong - Đàng Ngoài, đất nước lại vừa có vua, vừa có chúa, lại phải chống giặc ngoại xâm (quân Thanh)

Cụ thể: sau chiến thắng giặc Minh, triều Lê được thiết lập Nhà nước Đại Việt chuyển dần từ hệ tư tưởng hòa đồng đa tôn sang độc tôn Nho giáo Nhưng đến khi Lê Hiến Tông qua đời, các Quỷ Vương (Uy Mục), Trư Vương (Tương Dực)

đã làm cho kỉ cương đổ nát Đến Chiêu Tông, Cung Hoàng thì nhà Lê mất, nhà Mạc thay thế Nội chiến Lê - Mạc nổi lên rồi nhà Mạc thất thủ Xã hội lại một lần nữa đổi thay Trong khi nội chiến Lê - Mạc chưa chấm dứt thì chiến tranh Lê

- Nguyễn lại bùng lên khiến của hao người tổn, kinh tế kiệt quệ, triều chính đổ nát Đến năm 1872, nội chiến tạm thời lắng Lẽ ra, giai cấp thống trị phải tận dụng thời cơ hòa bình để phát triển kinh tế, bồi dưỡng sức dân Song ngược lại,

họ lại lao vào ăn chơi hưởng lạc Dân cả hai miền đều không chịu nổi nên đã vùng dậy Nhu cầu thống nhất giang sơn trở thành cấp thiết và nóng bỏng Phong trào Tây Sơn đã quét sạch các tập đoàn phong kiến thống trị bấy giờ và trên đà của cuộc cách mạng mang tính chất dân chủ đã hoàn thành sứ mệnh lịch

sử của cuộc cách mạng dân tộc, đập tan quân Thanh xâm lược Bức tranh lịch sử

xã hội rộng lớn ở các thế kỉ XVI, XVII, XVIII như một thôi thúc nội tại cần phản ánh Từ đó tiểu thuyết chương hồi xuất hiện

Tiểu thuyết chương hồi ở Việt Nam được viết bằng chữ Hán, dưới dạng biền ngẫu Nếu ở Trung Quốc, tiểu thuyết chương hồi thường viết về các đề tài

thần ma (Tây du kí, ), thế sự, lịch sử (Tam quốc diễn nghĩa, Thủy hử, ), tình yêu

(Kim Bình Mai), thì người Việt chỉ tiếp thu duy nhất đề tài lịch sử để sáng tác vì

tư duy của con người Việt Nam thời bấy giờ chỉ phù hợp với đề tài này

Tiểu thuyết chương hồi ở Việt Nam trải qua các giai đoạn với những đại biểu tiểu biểu như sau:

Nam triều diễn chí của Nguyễn Khoa Chiêm hoàn thành năm 1719 khi ông

đang giữ chức Cai bạ kiêm Phó đoán sự thời chúa Nguyễn Phúc Chu Nguyễn Khoa Chiêm (1659 - 1736) gốc Hải Dương, đã ba đời định cư tại Hương Trà, Thừa Thiên Với nhan đề Diễn chí, Nguyễn Khoa Chiêm khẳng định rằng đây là tác phẩm văn học Diễn chí thực chất là lối diễn sử, giảng sử giống kiểu diễn nghĩa Trung Hoa Lần đầu tiên và có lẽ là trường hợp duy nhất trong văn học trung đại Việt Nam có một tác giả tự nhận mình viết văn chứ không phải viết lịch sử Tác phẩm ra đời chưa được một năm thì gặp phải biến cố, vua Gia Long

thống nhất đất nước, một số nhà nho bảo thủ đã đổi tên tác phẩm thành Việt Nam

khai quốc chí truyện Dù mới ra đời ở thế kỉ XVIII, diễn chí vẫn mang đậm sắc

thái, bản sắc người Việt và mang sự độc đáo, sáng tạo của tác giả Cái độc đáo

đó thể hiện ở chỗ, trước hết Nam triều công nghiệp diễn chí không viết về quá

khứ xa xăm, không dựa trên một tác phẩm lịch sử có sẵn Các sự kiện, các nhân vật trong tác phẩm chưa trải qua quá trình dân gian hóa, truyền thuyết hóa Vì vậy, tác giả phải tự mình tạo ra tất cả cốt truyện, nhân vật, tình tiết, sự kiện Tác giả vừa phải trung thành với sự thực lịch sử vừa phải có trình độ khái quát hóa

nghệ thuật sao cho đảm bảo nhân vật của mình sinh động Tác giả của Nam triều

diễn chí đã làm được như vậy và tác phẩm của ông giữ vai trò mở đầu cho tiểu

thuyết chương hồi ở Việt Nam trung đại, đặt nền móng cho toàn bộ tiểu thuyết Việt Nam nói chung

Thiên Nam liệt truyện ra đời khoảng giữa thế kỉ XVIII đầu XIX, đến nay

chưa biết tác giả là ai Ngày nay, ta chỉ còn giữ được hai quyển với nhan đề

Hoan Châu Nguyễn Cảnh kí và Nam Đường phiếm thoại Nét đặc sắc của tác

phẩm là tác giả đã dung nạp gia phả trong hình thức của tiểu thuyết chương hồi Thứ hai là lần đầu tiên duy nhất xuất hiện một tiểu thuyết về chiến tranh Lê – Mạc kéo dài từ 1536 đến 1645, cộng 109 năm Nếu so sánh với Diễn chí thì Liệt truyện thua về nhiều mặt Song dẫu sao, đây vẫn là tiểu thuyết chương hồi đầu tiên của Bắc Hà và nếu thiếu nó, nền tiểu thuyết sẽ trống vắng một mảng hiện thực khó mà san lấp được

Hoàng Lê nhất thống chí ra đời cuối thế kỉ XVIII đầu XIX Đây là tác

phẩm đưa thể loại tiểu thuyết chương hồi đạt đến độ hoàn thiện, đỉnh cao Dòng

họ Ngô đã né tránh những quan niệm coi tiểu thuyết là thứ văn chương rẻ mạt Đây cũng là một tác phẩm phá bỏ được lối kể chuyện theo trật tự tuyến tính Chọn thời điểm nóng bỏng trong vòng ¼ thế kỉ, tác giả lại tập trung dồn nén vào khoảng bảy, tám năm là thời điểm xung đột xảy ra gay gắt nhất Ngô gia đã đưa vào tác phẩm của mình một không gian rộng lớn từ Đàng Trong ra Đàng Ngoài,

từ đồng bằng đến miền núi, thâu tóm được tất cả những yếu nhân trong lịch sử đương thời, đồng thời đưa chất trào phúng vào trong văn chương Điều này xin nói kĩ ở phần sau

Sau Hoàng Lê nhất thống chí là hai bộ tiểu thuyết có tên tuổi là Hoàng Việt

long hưng chí của Ngô Giáp Đậu và Việt Lam tiểu sử chưa rõ tác giả Ngô Giáp

Đậu đã hoàn thành bộ tiểu thuyết vào năm 1904 tác phẩm này ra đời không

giống Nam triều diễn chí và Hoàng Lê nhất thống chí Hoàng Việt long hưng chí

hình thành trên cơ sở tác phẩm văn học có trước và trên cơ sở những tác phẩm

sử học Tuy có những nhược điểm, song Hoàng Việt long hưng chí vẫn là một

cống hiến đáng kể vào tiểu thuyết chương hồi của Việt Nam của Ngô Giáp Đậu

Về phương diện nội dung Ngô Giáp Đậu đã bổ sung mặt thứ hai mà Hoàng Lê

nhất thống chí chưa đề cập tới: quá trình tan rã của phong trào Tây Sơn Sự sụp

đổ là một tất yếu và đối lập với nó là thắng lợi của Thế Tổ Cao hoàng đế Tiếp nối truyền thống của dòng họ, Ngô Giáp Đậu đã duy trì lối viết tiểu thuyết chương hồi vào buổi xế chiều trung đại Tuy ít chú ý đến việc xây dựng tính cách nhân vật nhưng tác giả cũng khá thành công trong một số trường hợp, tiêu biểu là đoạn kể về cái chết của Võ Tánh Các đoạn hay như vậy tuy không

nhiều, song vẫn là những điểm sáng, tạo nên sắc màu cho Hoàng Việt long hưng

chí

Tác phẩm Việt Lam tiểu sử lấy bối cảnh 30 năm đầu thế kỉ XV làm nền, tác

phẩm kể về triều đại nhà Trần mất vai trò lãnh đạo, nhà Hồ lên thay cùng với đó

là cuộc xâm lược của quân Minh vào quốc gia Đại Việt với một quy mô chưa từng thấy Cho đến thế kỉ XIX, chưa có một tác phẩm nào phản ánh giai đoạn lịch sử này Như vậy, sự ra đời của tác phẩm đã đáp ứng nhu cầu của thời đại,

lấp đi một khoảng trống trong văn học Việt Lam tiểu sử gồm 60 hồi, còn được đương thời gọi bằng những tên khác như Việt Lam xuân thu hay Hoàng Việt

xuân thu

Mặc dù ra đời trên cơ sở tiếp nhận và kế thừa nền tiểu thuyết chương hồi Trung Hoa, các tiểu thuyết gia Việt Nam luôn ý thức tự tìm cho mình một hình thức thể hiện sao cho phù hợp với hiện thực Việt Nam và lối tư duy của người

Việt Phải thừa nhận rằng, trong giai đoạn đầu gần một trăm năm từ Nam triều

công nghiệp diễn chí đến Hoàng Lê nhất thống chí, các tác giả đã tìm thấy cho

mình hướng đi đúng đắn: bám sát lịch sử đất nước, đứng về phía dân tộc, vượt qua thiên kiến cá nhân, phản ánh chân thực những sự kiện lịch sử, những con người đang tác động đến hành trình lịch sử của dân tộc Do đó, về cơ bản tiểu thuyết chương hồi Việt Nam đã thoát khỏi sự vay mượn của những hình thức thể

hiện của Trung Hoa Có thể nói, đến Hoàng Lê nhất thống chí, họ Ngô đã xây

dựng xong truyền thống riêng cho tiểu thuyết chương hồi Việt Nam Bước vào thế kỉ XX, các tác giả đã không tiếp tục giữ được ngọn cờ ấy và có thể coi

Hoàng Việt long hưng chí, Việt Lam tiểu sử là hai đại biểu cuối cùng của tiểu

thuyết chương hồi Việt Nam thời trung đại

1.2 Ngô gia văn phái và Hoàng Lê nhất thống chí

Hoàng Lê nhất thống chí là tiểu thuyết lịch sử viết theo thể chương hồi xuất

sắc nhất của văn học Việt Nam Tác phẩm phản ánh một giai đoạn lịch sử đầy biến động nhưng có nhiều thành tựu rực rỡ trong cuộc đấu tranh giai cấp và sự nghiệp chống ngoại xâm của xã hội Việt Nam nửa cuối thế kỉ XVIII đầu thế kỉ XIX

1.2.1 Ngô gia văn phái

Về tác giả của tiểu thuyết đang là một vấn đề được giới nghiên cứu quan

tâm vì có nhiều tài liệu và ý kiến khác nhau Căn cứ vào các tư liệu như Ngô gia

thế phả, Vũ trung tùy bút của Phạm Đình Hổ (1768 - 1839), Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú (1782 - 1840), lời tựa trong Hoàng Việt long hưng chí của Ngô Giáp Đậu (1853 - ?) và một số văn bản tác phẩm, có thể

khẳng định Ngô Thì Chí viết bảy hồi đầu Hoàng Lê nhất thống chí (ông mất năm 1788) Người viết tiếp là Ngô Thì Du như gia phả và lời tựa Hoàng Việt

long hưng chí của Ngô Giáp Đậu đã chỉ rõ Theo một số nhà nghiên cứu thì Ngô

Thì Du chỉ viết đến hồi 14 còn ba hồi cuối do Ngô Thì Thiến viết Nhưng trong

lời tựa của Ngô Giáp Đậu lại không hề nói đến việc Ngô Thì Thiến viết Hoàng

Lê nhất thống chí

Theo cuốn Ngô gia thế phổ thì ở tập Hoàng Lê nhất thống chí: “Ngô Thì

Du có viết bảy hồi Hoặc giả Thì Du là tác giả cuốn tục biên này chăng Nhưng

mà cuốn đó có cả thảy mười hồi, nếu của Thì Du bảy hồi, thì ba hồi nữa của ai,

và hồi nào do Thì Du viết và hồi nào do ai viết Hiện nay chưa thể biết rõ”

Về mười hồi tục biên, ý kiến cũng có chỗ khác nhau Theo Ngô Tất Tố thì cho rằng “mười hồi tục biên rõ ràng là của hai tác giả, viết ra trong hai thời kì;

từ hồi thứ tám đến hồi thứ mười bốn viết khi Tây Sơn còn mạnh, cho nên đối với triều ấy vẫn có lễ độ, mỗi khi chép đến vua Quang Trung đều gọi là “ Vương” hay “Bắc Bình Vương”; từ hồi thứ mười lăm trở đi, thì đến sau khi triều Nguyễn làm vua mới viết, vì vậy thỉnh thoảng đã dùng những chữ như “Tây tặc”, “Tây ngụy” Hơn nữa, hồi thứ mười bảy, lời văn rất giản lược, từ khi Nguyễn Quang Toản lên ngôi, đến khi vua Gia Long lấy xong Bắc Hà, công việc trong mười mấy năm chỉ chép vào hơn mười tờ giấy, hình như tác giả đã viết một cách vội cho chóng đến cuộc thống nhất để nói về việc an táng di hài ông vua cuối cùng

nhà Lê Có lẽ vì thế mới có cái tên An Nam nhất thống chí

Trên đây là những ý kiến xoay quanh về tác giả Hoàng Lê nhất thống chí

và thời điểm ra đời tác phẩm Ý kiến chưa nhất trí, nhưng chiều hướng chung

vẫn cho rằng Hoàng Lê nhất thống chí không phải do một tác giả mà do một

nhóm tác giả và viết trong những thời điểm khác nhau Vậy mà tác phẩm về cơ

bản vẫn nhất quán Điều đó sở dĩ có được là vì các tác giả của Hoàng Lê nhất

thống chí có một quan niệm tương đối giống nhau trong việc phản ánh lịch sử,

hiện thực Đó là thái độ tôn trọng lịch sử, cho dù sự thật ấy có trái với chính kiến của mình

Dòng họ Ngô Thì ở làng Tả Oai, huyện Thanh Oai, nay thuộc huyện Thanh Trì, Hà Nội Đây là dòng họ được biết đến là có truyền thống về khoa cử, trước

tác, trong đó có một số là tác giả của Hoàng Lê nhất thống chí:

Ngô Thì Chí (1752 – 1788) là con của Ngô Thì Sĩ, em của Ngô Thì Nhậm làm quan đến chức Thiêm thư bình chương Khi Nguyễn Huệ diệt Nguyễn Hữu Chỉnh, ông chạy theo Lê Chiêu Thống được vua Lê cử đi Lạng Sơn chiêu tập những kẻ lưu vong chống lại Tây Sơn Trên đường đi ông bị bệnh và mất Ngô

Thì Chí còn để lại Học Phi văn tập và Học Phi thi tập trong Ngô gia văn phái

Ngô Thì Du là con của Ngô Thì Đạo, từng gọi Ngô Thì Sĩ bằng bác ruột Ông sinh năm 1772 mất năm 1840, từng làm Đốc học tỉnh Hải Dương Tác

phẩm còn để lại của ông là Trưng Phủ công thi văn tập trong Ngô gia văn phái

1.2.2 Hoàng Lê nhất thống chí

Hoàng Lê nhất thống chí đã dựng lên một bức tranh rộng lớn phức tạp và

chân thực về xã hội nước ta khoảng trên 30 năm cuối thế kỉ XVIII và mấy năm đầu thế kỉ XIX Đây là giai đoạn khủng hoảng trầm trọng, giai đoạn đen tối, bế tắc nhất của xã hội phong kiến Việt Nam, đồng thời cũng là giai đoạn có nhiều biến động lớn lao, nhiều thay đổi long trời lở đất

Hiện còn lưu giữ được 12 văn bản Hoàng Lê nhất thống chí Được chia thành hai loại: loại in và loại chép tay Loại in ghi tên sách là An Nam nhất

thống chí (tên người viết là Ngô Thì Thuyến, gồm 17 hồi) Loại chép tay, đa số

các bản ghi nhan đề Hoàng Lê nhất thống chí (về tác giả đều ghi chung chung là

Ngô gia văn phái)

Mở đầu tác phẩm, tác giả viết về sự lục đục trong phủ chúa Trịnh Sâm mê Đặng Thị Huệ, bỏ con trưởng lập con thứ Hoàng Đình Bảo về phe Đặng Thị Huệ Tiếp theo là việc Trịnh Tông dựa thế kiêu binh giết Hoàng Đình Bảo, tiêu

diệt phe đối lập, truất ngôi Trịnh Cán Rồi kiêu binh đến lộng hành, Nguyễn Huệ trong nam kéo ra bắc dưới danh nghĩa “phù Lê diệt Trịnh” đánh tan kiêu binh, đưa Lê Chiêu Thống lên ngôi Khi Nguyễn Huệ kéo quân về nam, Trịnh Bồng lại nhảy lên làm chúa Mâu thuẫn vua Lê chúa Trịnh lại tái diễn Nguyễn Hữu Chỉnh được Nguyễn Huệ cử ra bắc đánh đuổi Trịnh Tông, nắm giữ chính quyền Đàng Ngoài Vua Lê dựa thế Nguyễn Hữu Chỉnh đốt sạch cơ nghiệp chúa Trịnh

đã xây dựng ngót 200 năm Rồi Nguyễn Hữu Chỉnh lộng quyền, Nguyễn Huệ sai Vũ Văn Nhậm ra bắc diệt Nguyễn Hữu Chỉnh, Lê Chiêu Thống hoảng sợ bỏ chạy, cho người cầu cứu nhà Thanh Vua nhà Thanh nhân cơ hội ấy cất quân sang đánh chiếm nước ta Dưới sự chỉ huy thiên tài của Nguyễn Huệ, quân đội nhà Thanh bị đánh tan tác, bỏ chạy Lê Chiêu Thống cùng bọn quan lại tay chân cuốn gói chạy theo tàn quân của nhà Thanh sang Trung Quốc, về sau chết luôn ở

đó Nguyễn Huệ lên ngôi vua, nhưng triều đại Tây Sơn quá ngắn ngủi Sau khi Quang Trung mất, nội bộ nhà Tây Sơn bị chia rẽ và suy yếu Nguyễn Ánh nhờ thế lực ngoại viên trở lại tấn công lật đổ nhà Tây Sơn, lập nên triều đại nhà Nguyễn Mấy năm sau di hài của vua Lê Chiêu Thống được đưa về nước để chôn cất Vua nhà Nguyễn cho lập đền thờ những tên quan đã bỏ mạng vì vua

Lê Chiêu Thống

Bản dịch của Nguyễn Đức Vân- Kiều Thu Hoạch đã được nhà xuất bản văn

học in lần thứ tư có chỉnh sửa được sử dụng trong đề tài gồm 17 hồi như sau:

Hồi thứ nhất [7 - 22]

Đặng Tuyên phi được yêu dấu, đứng đầu hậu cung

Vương Thế tử bị truất ngôi, ra ở nhà kín

Hồi thứ hai [23 - 50]

Lập Điện Đô, bảy quan nhận di chúc

Giết Huy Quân, ba quân phò Trịnh Vương

Hồi thứ ba [51 - 78]

Dương Nguyên cữu bèn chém kiêu binh,

Nguyễn Quốc sư mưu trừ nội loạn

Hồi thứ tư [79 - 109]

Nhờ ngoại viên, Hữu Chỉnh rửa thù thầy

Tỏ lòng trung, Trần Quán chết theo chúa

Hồi thứ năm [110 - 129]

Phò chính thống, Thượng công vào điện

Kết duyên lành, Công chúa lên xe

Hồi thứ sáu [130 - 167]

Chúa Tây Sơn lẻn rút quân về nước

Quân Đông Giang mưu khởi nghĩa phò Vương

Hồi thứ bảy [168 - 194]

Phò Lê đế, đạo Vũ Thành lại ra quân

Đốt Trịnh cung, chúa Án Đô phải bỏ nước

Hồi thứ tám [195 - 217]

Dương Trọng Tế bị dâng tù trước nhà Thái học

Hoàng Phùng Cơ phải tự tử ở ngoài Tây thành

Hồi thứ chín [218 - 245]

Tướng Tây Sơn Võ Văn Nhậm đem quân lấn ngoài bờ cõi

Quan Bình chương Trần Công Sán vâng mệnh bàn việc biên cương

Hồi thứ mười [246 - 276]

Lân Dương hầu phò chúa vượt biển đến Yên Quảng

Bằng công Chỉnh mời vua qua sông đi Lạng Sơn

Hồi thứ mười một [277 - 308]

Tây Sơn lại kéo vào thành chiếm giữ đất nước

Chiêu Thống ba phen tính chước khôi phục Kinh đô

Hồi thứ mười hai [309 - 327]

Lê sứ thần qua đất Bắc xin quân

Tôn Đốc bộ tới ải Nam truyền hịch

Hồi thứ mười ba [328 - 349]

Khiếp thanh thế, giặc mạnh rút lui,

Nhờ viện binh, vua xưa trở lại

Hồi thứ mười bốn [350 - 364]

Đánh Ngọc Hồi, quân Thanh bị thua trận

Bỏ Thăng Long Chiêu Thống trốn ra ngoài

Hồi thứ mười năm [365 - 379]

Dẹp yên cõi Bắc, Nguyễn Huệ được phong

Đánh phá Cao Bằng Duy Chi bị hại

Hồi thứ mười sáu [380 - 391]

Tế Linh đường, sứ Thanh bị lừa

Chết Yên Kinh, vua Lê nuốt hận

Hồi thứ mười bảy [392 - 411]

Mất thành Thăng Long vua Cảnh Thịnh bị bắt

Táng lăng Bàn Hạch, Nguyễn hoàng phi chết theo

Với 17 hồi, Ngô gia đã thu trọn một giai đoạn đầy phong ba, kịch tính nhưng cũng đầy đau thương của xã hội Việt Nam từ giữa thế kỉ XVIII đên đầu thế kỉ XIX

1.3 Một số vấn đề lí luận chung

1.3.1 Kết cấu cốt truyện

Kết cấu là một phương tiện cơ bản của sáng tác nghệ thuật Trên một mức

độ lớn có thể nói sáng tác tức là kết cấu Nhiệm vụ của nhà văn là nhào nặn vốn sống của mình để xây dựng thành những sinh mệnh nghệ thuật, nghĩa là phải tái hiện những bức tranh đời sống giàu tính khái quát, tổ chức lại các chất liệu sống,

bỏ bớt những cái thừa, phát triển thêm cái chưa có, nối liền cái xa nhau, tạo thành một chỉnh thể mang giá trị nghệ thuật Đấy chính là nhà văn đang tạo ra một cái kết cấu phù hợp cho đứa con tinh thần của mình

Theo cuốn Lí luận văn học của Phương Lựu: "Kết cấu là toàn bộ tổ chức

tác phẩm trong một tính độc đáo, gợi cảm của nó Cách tổ chức của thể loại, bố cục chung của một thể văn, nguyên tác của một luật thơ cụ thể và cả mô hình tư duy của một tác giả cố nhiên là rất quan trọng, nhưng kết cấu tác phẩm trong phần sâu sắc nhất của nó không phải là sự liên kết theo những công thức, biện

pháp có sẵn, mà là liên kết theo sự phát hiện đời sống và suy nghĩ của nhà văn, tạo thành một hệ thống liên kết, tạo ra hiệu quả tư tưởng và thẩm mĩ" [12; 296]

Theo cuốn Lí luận văn học của Hà Minh Đức (chủ biên) thì: “Kết cấu là sự

tạo thành và liên kết các bộ phận trong bố cục của tác phẩm, là sự tổ chức, sắp xếp các yếu tố, các chất liệu tạo thành nội dung của tác phẩm trên cơ sở đời sống khách quan và theo một chiều hướng tư tưởng nhất định Kết cấu là một yếu tố của hình thức, vì thế vai trò của nó chủ yếu được khẳng định trong việc thực hiện nhiệm vụ đối với các yếu tố của nội dung tác phẩm như chủ đề, tư tưởng, tính cách, cốt truyện, các yếu tố ngoài cốt truyện ” [3; 179]

Kết cấu luôn luôn là phương tiện tổ chức hình thức nghệ thuật và khái quát

tư tưởng - cảm xúc Vì vậy, khi lựa chọn kết cấu phải phù hợp với thể loại Mỗi

thể loại có một kết cấu riêng Kết cấu của thơ: “Đó là sự tổ chức quá trình vận

động bên trong các trạng thái cảm xúc, là sự phân bố các đoạn thơ, các khổ thơ, các câu thơ, là cách thức sử dụng các hình ảnh, các hình tượng thơ trên cơ sở một tứ thơ nhất định, qua đó nêu bật chủ đề - tư tưởng của tác phẩm" [3; 183]

Khác với thơ, kết cấu của kịch: “Là sự tổ chức mối liên hệ giữa các tính

cách, tổ chức một cốt truyện tương ứng với chủ đề - tư tưởng của tác phẩm, đồng thời phân bố các chương, các lớp, các cảnh trong một chỉnh thể thống nhất để dựng lên một bức tranh về đời sống, qua đó đặt ra và giải quyết một vấn đề nào

đó của xã hội".[3; 181]

Theo quan điểm truyền thống, cốt truyện đóng vai trò quan trọng trong tác phẩm tự sự Cốt truyện là đơn vị nghệ thuật trong tiểu thuyết, gắn bó chặt chẽ với các đơn vị nghệ thuật khác Khi bàn về một tác phẩm tự sự không thể không nói đến cốt truyện

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, cốt truyện được hiểu: "Hệ thống sự kiện cụ

thể, được tổ chức theo yêu cầu tư tưởng và nghệ thuật nhất định, tạo thành một

bộ phận cơ bản, quan trọng nhất trong hình thức động của tác phẩm văn học thuộc các loại hình tự sự và kịch" [5; 88]

Cốt truyện có ý nghĩa vô cùng quan trọng, nó vừa là phương diện để bộc lộ

nhân vật, vừa là phương diện để tái hiện xung đột xã hội: "Cốt truyện vừa góp

phần bộc lộ hiệu quả đặc điểm tính cách, tổ chức tốt hệ thống nhân vật, lại vừa trình bày một hệ thống sự kiện phản ánh trung thực xung đột xã hội, có sức lôi cuốn và hấp dẫn người đọc" [5; 88]

Đối với cốt truyện, nhiệm vụ chủ yếu là bố trí, sắp xếp các chi tiết, các sự kiện thành những bộ phận hữu cơ chặt chẽ với nhau

1.3.2 Nhân vật văn học

Con người là đối tượng miêu tả chủ yếu của văn học Dù là tác phẩm tự sự, trữ tình, dù gián tiếp hay trực tiếp thì văn học đều miêu tả con người Nhân vật

văn học là "con người được miêu tả trong văn học, bằng phương tiện văn học"

[12; 227] Đó có thể là con người được miêu tả đầy đủ về ngoại hình lẫn nội tâm, có tính cách, có tiểu sử như chúng ta thường thấy trong tác phẩm tự sự hay kịch Đó có thể là những nhân vật có tên như Tấm, Cám, Thạch Sanh, Thúy Kiều, Chí Phèo Đó cũng có thể là nhân vật không tên như thằng bán tơ, một

mụ mối trong Truyện Kiều Đó là những nhân vật trong truyện cổ tích, đồng

thoại bao gồm thần linh, quái vật, ma quỷ, những con vật mang ý nghĩa và nội dung như con người

Nhân vật văn học được biểu hiện bằng phương tiện văn học: "Trong thơ trữ

tình ta có nhân vật trữ tình, tức con người xuất hiện để tự bộc lộ nỗi niềm trước cuộc sống Đó là những con người mang hình thức vô danh, tự bộc lộ mình bằng cảm xúc, ý nghĩ, cái nhìn và thế giới nội cảm Trong tác phẩm kịch, nhân vật là những con người bộc lộ mình qua hành động và lời nói của mình Trong tác phẩm tự sự nhân vật là con người được tác giả kể ra, tả ra bằng lời kể Chính tác giả dùng lời gọi tên nhân vật, gọi tên các hành động và trạng thái tâm hồn các nhân vật" [20; 27]

Tính cách là một hiện tượng lịch sử, xã hội nên nhân vật văn học cũng mang tính khái quát của lịch sử từng giai đọan, trong thời cổ đại xa xưa, nhân vật văn học của thần thoại, truyền thuyết thường khái quát năng lực và sức mạnh của con người trong những buổi đầu khởi thủy đất nước như hình ảnh Nữ Oa đội

đá vá trời, Lạc Long Quân và Âu Cơ đẻ ra trăm trứng Ứng với xã hội phân chia giai cấp, nhân vật của truyện cổ tích lại khái quát các chuẩn mực giá trị đối

kháng trong quan hệ giữa người với người như trong các tác phẩm Tấm Cám,

Thạch Sanh, trong đó không phải ngẫu nhiên mà tác giả kể cô Tấm chiến thắng

được mẹ con nhà Cám mà thông qua đó cho ta thấy được một chân lí đời sống

đó là thiện luôn chiến thắng cái ác, thông minh luôn chiến thắng ngu xuẩn Nhân vật văn học còn thể hiện quan niệm nghệ thuật và lí tưởng thẩm mĩ của nhà văn về con người Vì thế nhân vật luôn gắn với chủ đề của tác phẩm Mỗi nhà văn lại có một hoặc một vài quan điểm trong sáng tác của mình để tạo nên cái tôi phong cách Quan niệm đó có thể được thể hiện trực tiếp qua lời nói, hoặc được thể hiện gián tiếp thông qua các nhân vật trong tác phẩm Tác phẩm

Những người khốn khổ của Huygô, thông qua nhân vật Jăng Van Jăng với tiến

trình phát triển của nhân vật ta thấy được tác giả muốn nhấn mạnh triết lí tình thương Sức mạnh của tình thương có thể chiến thắng bất cứ một thế lực nào, kể

cả pháp luật Tình thương cũng có thể nâng đỡ con người ta vượt lên mọi khó khăn

Nhân vật được miêu tả qua các biến cố, xung đột, mâu thuẫn và mọi chi tiết Đó là mâu thuẫn của nội tâm nhân vật, mâu thuẫn giữa nhân vật này và nhân vật kia, giữa tuyến nhân vật này và tuyến nhân vật khác Cho nên nhân vật luôn luôn gắn liền với cốt truyện Nhờ được miêu tả qua xung đột, mâu thuẫn nên khác với nhân vật trong loại hình hội họa và điêu khắc, nhân vật văn học vì thế là một yếu tố góp phần tạo nên chỉnh thể của tác phẩm, có tính cách và được bộc lộ dần trong không gian, thời gian

Từ những góc độ khác nhau có thể chia nhân vật văn học thành nhiều kiểu loại khác nhau:

- Dựa vào vị trí đối với nội dung cụ thể, với cốt truyện của tác phẩm, nhân vật văn học chia thành nhân vật chính và nhân vật phụ

- Dựa vào đặc điểm của tính cách, việc truyền đạt lí tưởng của nhà văn, nhân vật văn học được chia thành nhân vật chính diện và nhân vật phản diện

- Dựa vào thể loại văn học ta có nhân vật tự sự, nhân vật trữ tình, nhân vật kịch

- Dựa vào cấu trúc hình tượng, nhân vật được chia thành nhân vật chức năng, nhân vật loại hình, nhân vật tính cách, nhân vật tư tưởng

1.3.3 Ngôn ngữ nghệ thuật

Ngôn ngữ mang tính nghệ thuật được dùng trong văn học Trong văn học, thuật ngữ này có ý nghĩa rộng lớn hơn, nhằm chỉ một cách chuẩn mực trong các văn bản nhà nước, trên báo chí, đài phát thanh Ngôn ngữ là công cụ, phương tiện là chất liệu cơ bản của văn học, vì vậy văn học được gọi là loại hình nghệ

thuật ngôn từ, M Gorki khẳng định “ngôn ngữ là yếu tố thứ nhất của văn học” Theo Từ điển thuật ngữ văn học do Lê Bá Hán chủ biên đã xác định trong tác phẩm “ngôn ngữ văn học là một trong những yếu tố quan trọng thể hiện cá

tính, sáng tạo, phong cách, tài năng của nhà văn” [5; 185] Mỗi nhà văn lớn bao

giờ cũng là tấm gương cần cù lao động để trau dồi ngôn ngữ trong quá trình sáng tác Căn cứ chủ yếu để phân biệt ngôn ngữ văn học là hình thái hoạt động ngôn ngữ mang ý nghĩa thẩm mĩ Nó được sử dụng để phục vụ nhiệm vụ trung tâm, là xây dựng hình tượng văn học và giao tiếp nghệ thuật Hình tượng văn học có khả năng tác động vào thế giới tinh thần của con người vào trí tưởng tượng, liên tưởng của người đọc

Ngôn ngữ trong văn học là ngôn ngữ toàn dân được trau chuốt, gọt dũa, tinh luyện thành ngôn từ đặc sắc phù hợp với phong cách của từng tác giả Là một phương diện của nghệ thuật tác phẩm nó gắn kết với nội dung tạo nên một chỉnh thể hoàn chỉnh, hài hòa, góp phần làm nên giá trị của tác phẩm, để sản phẩm văn chương của mình đi vào đời sống và chiếm lĩnh vị trí trong trái tim bạn đọc Mai-a-cốp-xki đã từng viết:

Phải phí tốn ngàn cân quặn chữ

Mới thu về một chữ mà thôi

Những chữ ấy làm cho rung động

Triệu trái tim trong hàng triệu năm dài

Ngôn ngữ tùy thuộc vào các thể loại văn học mà có sự khác nhau để phù hợp với những sắc thái, cách biểu hiện khác nhau của thể loại Đối với thi ca thì ngôn từ thường bóng bẩy, gợi hình, gợi cảm, ngôn ngữ trong thơ ca là ngôn ngữ

có nhịp điệu, thu hút trí tưởng tượng, liên tưởng của bạn đọc Đối với văn xuôi thì ngôn ngữ thì chia thành các tuyến ngôn ngữ của nhân vật, của người kể chuyện, sinh động, lôi cuốn người đọc vào các tình tiết, biến cố của truyện Còn đối với ngôn ngữ kịch là ngôn ngữ đối thoại giữa các nhân vật, nó kết hợp với cách thể hiện của nhân vật để làm nổi bật mâu thuẫn, xung đột kịch Nhưng dù ở thể loại nào thì ngôn ngữ nghệ thuật cũng là hình thức của tác phẩm và phục tùng nội dung tác giả muốn trình bày Đúng như Lê-ô-nốp đã từng nhận xét:

“Tác phẩm nghệ thuật đích thực nhất là tác phẩm nghệ thuật ngôn từ Ngôn từ bao giờ cũng là một phát minh về hình thức và là một khám phá về nội dung"

1.3.4 Không gian và thời gian nghệ thuật

Thời gian nghệ thuật là hình thức nội tại của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó Sự miêu tả, trần thuật trong văn học bao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn nhất định trong thời gian Và cái nhìn trần thuật bao giờ cũng diễn ra trong thời gian, được biết qua thời gian trần thuật Sự phối hợp hai

yếu tố thời gian này tạo thành thời gian nghệ thuật “một hiện tượng ước lệ chỉ có

trong thế giới nghệ thuật” [12; 272]

Thời gian trong văn học không phải là thời gian được tính bằng đồng hồ hay bằng lịch mà thời gian đó được kéo dài, co dãn khác nhau Thời gian có thể được dồn nén bằng cách tác giả tái hiện hoặc tập trung miêu tả lại một sự kiện,

sự vật nào đó Chẳng hạn, trong tác phẩm Chí Phèo của nhà văn Nam Cao, tác

giả miêu tả lại cuộc gặp gỡ của Chí Phèo và Thị Nở, cái giây phút ấy thời gian như lắng đọng lại để thấy được sự hạnh phúc của hai nhân vật “xứng đôi” này Thời gian cũng có thể được kéo dài bằng cách miêu tả rất chi tiết những giây phút hệ trọng của nhân vật Chẳng hạn, đó là lúc Nguyễn Du miêu tả lại quãng đời mười lăm năm lưu lạc của Thúy Kiều, mà cụ thể đó là những lần tại lầu xanh, để thấy được nỗi ê chề, đau đớn của nàng

Nhà văn có thể làm cho thời gian trôi chậm hay nhanh, âm thầm, êm đềm hay căng thẳng trong những tác phẩm đồ sộ thì thời gian dường như biến đổi linh hoạt tạo cảm giác hấp dẫn, thu hút sự quan tâm, của độc giả Thời gian trong tác phẩm văn học có thể là thời gian tuyến tính hoặc thời gian phi tuyến

tính Thời gian tuyến tính là thời gian trôi chảy tuần tự từ ngày này sang này

khác, liên tiếp nhau xuất hiện trong tác phẩm Trong tiểu thuyết Ông già và biển

cả thời gian tuyến tính kể về hành trình chinh phục con cá kiếm của ông lão hết

ngày này qua ngày khác cho đến lúc ông lão kéo được con cá kiếm lên bờ chỉ

còn trơ bộ xương không Còn trong tác phẩm Những đứa con trong gia đình thời

gian phi tuyến tính, mở đầu là hình ảnh nhân vật Việt bị thương nằm ở giữa rừng, rồi sau đó anh ta nhớ đến mẹ, đến chị, đến những ngày cùng chị lập công Theo quan niệm triết học Mác - Lênin: Bất kì một khách thể vật chất nào cũng đều chiếm một vị trí nhất định trong tương quan về mặt hình thức so với khách thể khác Các hình thức như vậy của vật thể gọi là không gian Như vậy không gian chính là môi trường chúng ta đang sống và sự tồn tại của các sự vật Không gian là hình thức tồn tại của vật chất với những thuộc tính như: cùng tồn tại và tách biệt, có chiều sâu và kết cấu Khái niệm về không gian được Hoàng

Phê cắt nghĩa, lí giải trong cuốn Từ điển Tiếng Việt như sau: "Không gian là

khoảng không bao la trùm lên tất cả các sự vật, hiện tượng xung quanh đời sống con người" [18; 633]

Tác giả Lê Bá Hán, trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học đã định nghĩa:

"Không gian nghệ thuật là hình thức bên trong của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó" [5; 62]

Theo Giáo sư Trần Đình Sử: "Không gian nghệ thuật là phạm trù của hình

thức nghệ thuật, là phương thức tồn tại và triển khai của thế giới nghệ thuật"

[20; 42], ông quan niệm: "Không gian là sự tồn tại của thế giới nghệ thuật

Không có hình tượng nghệ thuật nào không có không gian, không có một nhân vật nào không có một nền cảnh nào đó Không gian nghệ thuật là hình tượng không gian có tình chủ quan vì nó là sản phẩm sáng tạo của nghệ sĩ, nhằm biểu hiện con người và thể hiện đời sống" [20; 88], theo ông: "Quan trọng nhất là xem xét không gian nghệ thuật như một quan niệm về thế giới và con người, như một phương thức chiếm lĩnh thực tại, môt hình thức biểu hiện cảm xúc và khái quát tư tưởng thẩm mĩ" [20; 88-89]

"Đặc trưng nổi bật của không gian và thời gian nghệ thuật là tính quan niệm của chúng" [12; 190] Nhà văn không chỉ đơn giản tái hiện lại chuỗi sự

kiện hay các hiện tượng của thế giới mà còn đề xuất một quan điểm khái quát tư tưởng rõ rệt về chúng tùy thuộc vào thời đại lịch sử mà nhà văn phản ánh Trong

tiểu thuyết Sống mòn của nhà văn Nam Cao là một không gian của sự sống mòn

Thứ từng ước mơ vào Sài Gòn rồi lại đi Pari nhưng rút cuộc lại về Hà Nội, chuyển từ nhà trọ sang phòng nội trú, từ đó sang buồng ông Học, rồi lại trở về quê, nơi xuất phát, mà Thứ cầm chắc cuộc sống "mòn đi, mốc lên, rỉ ra"

Tóm lại, không gian nghệ thuật trở thành phương tiện chiếm lĩnh đời sống,

là mô hình của nghệ thuật về thế giới mà con người đang sống, đang cảm nhận Không gian nghệ thuật không những cho thấy cấu trúc nội tại của tác phẩm văn học, các ngôn ngữ tượng trưng mà còn cho thấy những quan niệm về thế giới, chiều sâu cảm thụ của tác giả hay một giai đoạn văn học Nó cung cấp cơ sở khách quan để khám phá tính độc đáo cũng như nghiên cứu các loại hình của hình tượng nghệ thuật Vì vậy, không thể tách hình tượng ra khỏi không gian nghệ thuật mà nó tồn tại

1.3.5 Thể loại

Tác phẩm văn học là sự thống nhất toàn vẹn của các yếu tố đề tài, chủ đề,

tư tưởng nhân vật, kết cấu, cốt truyện, lời văn Nhưng sự thống nhất ấy lại được

thực hiện theo những quy luật nhất định Theo cuốn Lí luận văn học của Phương Lựu: "Thể loại tác phẩm văn học là khái niệm chỉ quy luật loại hình của tác

phẩm, trong đó ứng với một loại nội dung nhất định có một loại hình thức nhất định, tạo cho tác phẩm một hình thức tồn tại chỉnh thể" [12; 339]

Hoàn cảnh xã hội nước ta những năm cuối thế kỉ XVIII đầu thế kỉ XIX có nhiều biến động sâu sắc Thích ứng với một đối tượng phản ánh đa dạng và biến động như vậy, trong văn xuôi chữ Hán giai đoạn này xuất hiện một thể loại mới

là kí sự Trong đó, Hoàng Lê nhất thống chi là tác phẩm kí sự về lịch sử đồ sộ

nhất và viết có nghệ thuật nhất

Theo cuốn Văn xuôi tự sự Việt Nam thời trung đại (tập 2), Nguyễn Đăng

Na nhận xét: "Kí là loại hình văn học phức tạp nhất trong văn xuôi tự sự thời

trung đại bởi bản thân khái niệm kí hàm chứa một nội diên có biên độ hết sức co dãn" [14; 9]

Kí là một trong những thể loại quan trọng của văn xuôi trung đại Việt Nam Đặc trưng của kí là tôn trọng sự thật khách quan của đời sống, không hư cấu Nhà văn viết kí phải chú ý đảm bảo tính xác thực của hiện tượng đời sống được phản ánh trong tác phẩm Kí thường không có cốt truyện hư cấu Sự việc và con người trong kí phải chính xác hoàn toàn và có địa chỉ Đó là vì kí dựng lại những

sự thật đời sống cá biệt một cách sinh động, chứ không xây dựng các hình tượng mang tính khái quát như truyện ngắn và tiểu thuyết

Tiểu kết chương 1

Trên đây là những vấn đề cơ bản xoay quanh việc tìm hiểu về tiểu thuyết

Hoàng Lê nhất thống chí Chúng ta có cái nhìn khá toàn diện về tiểu thuyết

chương hồi, mặc dù bắt nguồn từ Trung Hoa nhưng đã được các nhà văn trung đại Việt Nam tiếp thu và đạt được những thành tựu đỉnh cao, góp phần vào tiến trình dòng chảy của văn học dân tộc Bước đầu nắm được những nét cơ bản về tác giả và sự ra đời của tác phẩm, để làm cơ sở trong quá trình tìm hiểu những phương diện nghệ thuật đặc sắc trong tác phẩm Từ đó, chúng ta có thể khẳng định, hình thức nghệ thuật đóng góp một phần không nhỏ vào sự thành công của

tiểu thuyết chương hồi Hoàng Lê nhất thống chí

CHƯƠNG II: MỘT SỐ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU

THUYẾT HOÀNG LÊ NHẤT THỐNG CHÍ

Hoàng Lê nhất thống chí được xem là một đại diện cho đỉnh cao của thể

loại kí lịch sử viết dưới hình thức tiểu thuyết chương hồi Với nội dung phản ảnh

vô cùng rộng lớn về giai đoạn đặc biệt trong lịch sử chế độ phong kiến Việt Nam, đây là giai đoạn đầy biến động, kịch tính và đầy đau thương Để làm được điều đó, Ngô gia văn phái đã vận dụng thành công những phương diện nghệ thuật: kết cấu cốt truyện, nghệ thuật xây dựng nhân vật, ngôn ngữ và bút pháp trào phúng, thể loại, không gian và thời gian nghệ thuật

2.1 Kết cấu, cốt truyện

Hoàng Lê nhất thống chí được kết cấu theo mô hình chương hồi Tác phẩm

được chia thành các hồi, mỗi hồi thường chứa đựng một hoặc một số sự kiện, nội dung của hồi Các hồi trong tác phẩm có mối liên hệ gắn bó chặt chẽ nhưng mỗi

hồi tự thân nó lại mang tính chỉnh thể tương đối độc lập Hoàng Lê nhất thống chí

được chia thành 17 hồi: ba hồi đầu kể chuyện nhà chúa Trịnh suy tàn, kiêu binh nổi loạn Từ hồi thứ 4 đến hồi thứ 14, miêu tả chủ yếu hoạt động của vua Tây Sơn với ba lần kéo quân ra Bắc: lần thứ nhất, để diệt Trịnh, phò Lê, thu giang sơn về một mối Lần thứ hai, trước ý đồ lấn ép vua Lê, làm chủ Bắc Hà của Nguyễn Hữu Chỉnh, Nguyễn Huệ sai Vũ Văn Nhậm đem quân ra trừng trị hắn, nhưng rồi Vũ Văn Nhậm lại đi theo vết xe đổ của Chỉnh, khiến Nguyễn Huệ phải trực tiếp ra hỏi tội y Lần thứ ba, Nguyễn Huệ ra Bắc để quét sạch giặc Thanh, giải phóng đất nước Ba hồi cuối nói đến sự suy tàn của quân Tây Sơn và đưa di hài của Vua Lê

về nước

Tiểu thuyết Hoàng Lê nhất thống chí được chia làm 17 hồi, tất cả các hồi

đều có hai câu thơ có thể là bảy chữ hoặc lên đến mười chữ, có tính đối ngẫu đặt

ở đầu mỗi hồi để khái quát nội dung và ở cuối mỗi hồi có hai câu thất ngôn và lời hẹn "chưa biết việc ấy ra sao, xin hồi sau sẽ rõ" Chẳng hạn, hồi thứ nhất được khái quát trong hai câu thơ mười chữ: "Đặng Tuyên phi được yêu dấu, đứng đầu

hậu cung/ Vương Thế tử bị truất ngôi, ra ở nhà kín" [23; 7] Chỉ qua hai câu thơ

ngắn gọn đấy, người đọc phần nào nắm được nội dung chính trong hồi thứ nhất