Những nét đặc sắc trong thơ trữ tình phong cảnh của exenin

Nhìn chung bài viết tương đối ngắn nhưng cũng làm nổi bật đề tài nước Nga trong thơ Exenin và tình cảm của nhà thơ đối với nước Nga: “Trong thơ trước cách mạng ông đã tạo được những hình

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành khóa luận này, em xin được gửi lời cảm ơn tới các thầy cô trong tổ Bộ môn Văn học Nước ngoài - Khoa Ngữ văn, thầy cô ở Trung tâm Thông tin - Thư viện, phòng Khảo thí Trường Đại học Tây Bắc, đặc biệt là Th.S Nguyễn Thị Ngọc Thúy đã quan tâm, tạo điều kiện giúp đỡ em trong tiến trình nghiên cứu, hoàn thiện khóa luận

Do năng lực nghiên cứu cùng thời gian có hạn nên khóa luận khi được hoàn thành sẽ không tránh khỏi còn nhiều thiếu sót mà em chưa nhận ra, rất mong nhận được sự chỉ bảo, đóng góp ý kiến từ thầy cô và các bạn để khóa luận được hoàn thiện hơn

Em xin chân thành cảm ơn!

Sơn La, tháng 5 năm 2016

Sinh viên thực hiện

Nguyễn Thị Yến

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 5

3.1 Đối tượng nghiên cứu 5

3.2 Phạm vi nghiên cứu 5

4 Mục đích nghiên cứu 5

5 Phương pháp nghiên cứu 5

5.1 Phương pháp thống kê, phân loại 5

5.2 Phương pháp so sánh 6

5.3 Phương pháp phân tích, tổng hợp 6

6 Đóng góp của khóa luận 6

7 Cấu trúc của khóa luận 6

CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG 7

1.1 Cuộc đời và sự nghiệp Exenin 7

1.1.1 Cuộc đời 7

1.1.2 Sự nghiệp 9

1.2 Phong cách thơ Exenin 9

1.3 Một vài nét về thơ trữ tình và trữ tình phong cảnh 10

CHƯƠNG 2: BỨC TRANH PHONG CẢNH TRONG THƠ EXENIN 13

2.1 Bức tranh phong cảnh với những hình ảnh phong phú, sinh động 14

2.1.1 Hình ảnh ánh trăng 14

2.1.2 Hình ảnh mặt trời 18

2.1.3 Hình ảnh cánh đồng 21

2.1.4 Hình ảnh cỏ cây, hoa lá, loài vật 25

2.2 Bức tranh phong cảnh nhiều sắc màu 32

2.3 Bức tranh phong cảnh với những mùi hương say đắm 36

CHƯƠNG 3: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG HÌNH ẢNH VÀ SỬ DỤNG NGÔN NGỮ QUA VIỆC KHẮC HỌA BỨC TRANH PHONG CẢNH TRONG THƠ EXENIN 41

3.1 Biểu tượng thiên nhiên 41

3.2 Thủ pháp lạ hóa 44

3.3 Các biện pháp tu từ 46

3.4 Ngôn ngữ trong thơ Exenin 50

3.4.1 Ngôn ngữ thơ giản dị, trong sáng 51

3.4.2 Ngôn ngữ thơ bão hòa cảm xúc 53

KẾT LUẬN 58 TÀI LIỆU THAM KHẢO

đã có một ví trí xứng đáng trên văn đàn và trong nền văn học ấy, thơ ca có một

vị trí đặc biệt

Trên thi đàn Nga những năm đầu thế kỉ XX, nếu kể tên những nhà thơ tiêu biểu và xuất sắc nhất thì không thể không nói đến Exenin Ông là đại diện tiêu biểu của nền thi ca Nga và là thiên tài của văn học Nga đầu thế kỷ XX Bằng

“tài năng thi ca độc đáo” của mình, Exenin đã viết lên những vần thơ có sức ảnh

hưởng và lan tỏa mạnh mẽ đối với nền văn học Nga hiện đại.Vị trí của Exenin

có thể sánh ngang với Blôc, Maiacopxki Và thơ trữ tình Exenin chiếm vị trí quan trọng trong đời sống văn học Nga cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX Trong thơ ông, hình ảnh luôn phát huy hết tác dụng của nó khi được đặt vào mối quan

hệ trong chỉnh thể của bài thơ

Thơ Exenin có sức hút lớn bởi nó chính là tiếng lòng ông, là tình yêu sâu thẳm, con người Nga trong thời đại chuyển giao lịch sử Trong dòng chảy ồn ào của lịch sử Nga cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, thơ Exenin giống như một mạch nước ngầm, lúc nhẹ nhàng êm dịu, lúc dữ dội cuộn trào Tiếng thơ ấy vừa làm cho người ta say đắm, vừa làm cho người ta day dứt, bởi nó không chỉ chứa đựng hình ảnh của một làng quê yêu dấu mà nó còn ẩn chứa tâm sự đau buồn của nhà thơ Thơ ông được nhìn nhận từ nhiều góc độ: là khúc nhạc buồn muôn thủa của làng quê Nga, là sự nuối tiếc của người Nga trước sự ra đi không trở lại của những giá trị văn hóa truyền thống, là lời tự thú của nhà thơ

về những lỗi lầm của bản thân mình Vì vậy khi sinh thời và cả sau khi mất,

thơ ông được độc giả nồng nhiệt đón nhận, một số bài thơ của ông và chính cuộc đời ông là nguồn cảm hứng chắp cánh cho những bản nhạc được nhiều thế

hệ khán, thính giả yêu thích

Bên cạnh đó với tình trạng hiện nay, việc nghiên cứu văn học nước ngoài trong nhà trường còn gặp nhiều khó khăn, nhất là ở phương pháp tiếp cận Vì vậy việc nghiên cứu thơ Exenin vừa giúp trang bị thêm kiến thức lý luận trong việc nghiên cứu về tác giả văn học vừa góp phần trang bị phương pháp nghiên cứu của mỗi giáo viên, giúp ích cho việc giảng dạy thơ nói riêng và văn học nước ngoài trong nhà trường nói chung

Xuất phát từ tình yêu với những tác phẩm thơ ca của Exenin và với sự yêu

thích nền văn học Nga, chúng tôi lựa chọn nghiên cứu về đề tài “Những nét đặc sắc trong thơ trữ tình phong cảnh của Exenin”

2 Lịch sử vấn đề

Do hạn chế về ngôn ngữ và tài liệu tham khảo, trong phần lịch sử vấn đề tôi xin nêu những ý kiến có liên quan trực tiếp đến khóa luận thông qua nguồn tài liệu tiếng Việt

Ở Nga, người ta càng ngày càng nhận rõ giá trị thơ ca của Exenin thông qua các nhận định, đánh giá của các giới, ngành và nghiên cứu

Theo M Gorki thì Xergay Exenin là một nghệ sĩ ưu tú của thời đại mình Gorki đánh giá rất cao những thành tựu nghệ thuật trong thơ trữ tình của ông

Đối với Gorki, Exenin là “một nhà thơ có tài năng đặc sắc và hoàn toàn Nga”

và không phải chỉ là một con người, mà còn là “một đại phong cầm do thiên nhiên tạo nên dành riêng cho thơ ca” [22; 161]

Ở Việt Nam, vấn đề nghiên cứu về Exenin bắt đầu từ những năm 1960 Người Việt Nam biết đến thơ Exenin và yêu mến chúng qua bản dịch của Thúy Toàn, Đăng Bảy, Tế Hanh, Bằng Việt, Xuân Diệu, Nguyễn Viết Thắng, Đoàn Minh Tuấn

Trong Từ điển văn học (bộ mới - 2003) Tác giả Bằng Việt đã đánh giá bao quát về cuộc đời, sự nghiệp thơ Exenin qua các chặng đường: “Từ những bài thơ đầu, tình yêu say đắm thiên nhiên và đời sống nông thôn Nga đã thể hiện rõ

trong thơ Exenin” Tuy nhiên trong đó đã thấp thoáng nỗi buồn nhớ quá khứ, lo

lắng cho lối sống nông thôn thuần khiết đang mất dần sau nhiều biến động xã hội Khi cách mạng tháng Mười đến, Exenin nôn nóng đón chờ một cuộc đời mới sẽ đến với người nông dân rồi khi thất vọng về ảo tưởng đó, ông lại rơi vào sai lầm ở một cực khác khi quan niệm rằng xã hội tương lai sẽ là một vương quốc của kỹ thuật, máy móc, của công cụ sản xuất, sẽ lấn át đi những gì tinh tế trong tâm hồn con người, từ đó dẫn đến tâm trạng buồn chán, thất vọng Đây là thời kỳ khủng hoảng lớn, nhà thơ buông thả lối sống phóng túng một thời gian Đến năm 1924- 1925 sáng tác của Exenin đã chuyển hướng về với lý tưởng mới ( ) chứa chan tình yêu Tổ quốc [25; 475]

Là người đầu tiên dịch thơ Exenin sang tiếng Việt, dịch giả Thúy Toàn đã khẳng định được thơ trữ tình của Exenin Đi sâu vào tìm hiểu nền văn học Nga thế kỷ XX, ta mới thấy hết đóng góp của Exenin Nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh của nhà thơ Exenin, dịch giả Thúy Toàn đã chủ biên tuyển tập các tác phẩm

của Exenin và in trong tập Thơ Xergay Exenin được xuất bản bởi Nhà xuất bản

Văn học Hà Nội, 1995 Trong tuyển tập này, dịch giả Thúy Toàn đã viết bài giới thiệu về tiểu sử và những sáng tác chính của Exenin Ngoài ra, tác giả cũng tập hợp và giới thiệu một số nhận xét của các nhà văn Nga về nhà thơ Exenin, tiêu

biểu là nhà văn L Leonop đã nhận xét: “Tài năng vang dội của Exenin cho thấy

có một điện tích sáng tạo lớn lao Tôi tin rằng Xergay Exenin còn có thể làm được nhiều nữa Dòng mật sáng tạo của anh chưa cạn, chỉ còn phải chờ đợi một chút ít nữa thôi, là nó lại phun lên từ những bể chứa bí mật của Exenin, như thể vào mùa xuân nước mật ngọt ngào trong lành ứa ra từ vết khía trên thân bạch dương” [23; 249]

Trong quyển Lịch sử văn học Nga (quyển 1 tập 1) của nhóm tác giả Nguyễn

Kim Đính, Hoàng Ngọc Hiến, Huy Liên biên soạn Bài viết đưa ra một số đề tài chủ yếu trong thơ của Exenin giai đoạn trước và sau cách mạng tháng Mười Nhìn chung bài viết tương đối ngắn nhưng cũng làm nổi bật đề tài nước Nga

trong thơ Exenin và tình cảm của nhà thơ đối với nước Nga: “Trong thơ trước cách mạng ông đã tạo được những hình ảnh tuyệt diệu về thiên nhiên Nga và

cuộc sống nông thôn Nga Thiên nhiên, nông thôn và đất nước trong thơ ông đã hòa lẫn làm một trong những rung cảm đẹp Tình yêu đất nước là một trong những nguồn cảm hứng mạnh mẽ của toàn bộ sáng tác của ông” [3; 111]

Trong Giáo trình văn học Nga (Nxb Giáo dục Việt Nam - 2012) và cuốn Văn học Nga trong nhà trường tác giả Lê Thị Hòa có một số bài viết về Exenin như “ X A Exenin - thi sĩ của bạch dương Nga”, “Thư gửi mẹ”, đặc biệt là hai bài viết: “Exenin - thi sĩ cuối cùng của làng quê Nga” và “Exenin - thi sĩ của nước Nga Xô Viết” trong những bài viết đó tác giả Hà Thị Hòa đã nhận định:

“Tình yêu quê hương trong thơ Exenin được bộc lộ một cách chân thành, tự nhiên, giản dị, gắn liền với những hình ảnh cụ thể, rất đỗi thân quen” [11; 85],

và “Quê hương là tình yêu, vì thế quê hương đi vào thơ của Exenin trong những rung cảm thật đẹp” [11; 86] Khi cách mạng tháng Mười bùng nổ, nước Nga

mới được xây dựng đó là nước Nga Xô Viết, nước Nga XHCN và theo tác giả

“Trước những biến động to lớn và phức tạp của thực tế trong những năm đầu của chủ nghĩa xã hôi Exenin không khỏi bàng hoàng ngơ ngác” [16; 92] và ông

“Bộc lộ những hoài nghi có phần bế tắc của ông về thực tại xã hội, về số phận tương lai của nước Nga Chính từ đó trong thơ của Exenin nảy sinh môtíp đối lập giữa nước Nga nông thôn và nước Nga thành thị, nước Nga sắt thép” [16; 93]

Tuy vậy, điều làm Exenin day dứt hơn cả là ý thức công dân, trách nhiệm công dân của mình đối với đất nước Đối với Êxenin nước Nga Xô Viết là niềm băn khoăn, trăn trở nhưng đồng thời cũng là niềm hân hoan tin tưởng Những bài viết của tác giả Hà Thị Hòa là tư liệu quý mang tính chất đặt nền móng và có ý nghĩa hết sức quan trọng trong việc hình thành và triển khai khóa luận này Tình yêu đối với Tổ quốc của Exenin một lần nữa được Trần Vĩnh Phúc

khẳng định trong cuốn Nét đẹp Nga trong thơ văn và ngôn ngữ Nga (Nxb Đại học sư phạm -2004) đó là “Đứng ở vị trí đặc biệt trong thơ ca, Exenin là nhà thơ trữ tình viết về tình yêu xuất sắc nhất, không ai sánh kịp ông, nơi chủ đề tình yêu hòa quyện với chủ đề Tổ quốc” Ông nhận thấy “Chất trữ tình sâu đậm của thơ

ca Exenin trước hết là tâm hồn chân thành sâu sắc, lòng nhân ái rộng mở, tình yêu đối với mỗi sinh vật” [17; 64]

Chúng ta thấy Exenin là một nhà thơ lớn, là tác giả tiêu biểu của nền văn học Nga - Xô Viết được các nhà nghiên cứu văn học Nga và thế giới quan tâm

Ở Việt Nam các bài viết về thơ trữ tình phong cảnh Nga chỉ mang tính chất giới thiệu chứ chưa có công trình nghiên cứu chuyên sâu nào đi tìm hiểu cụ thể về phong cảnh trong thơ trữ tình của Exenin.Vì vậy, khóa luận dựa trên nguồn tài liệu ít ỏi làm cơ sở nghiên cứu để đi vào khám phá vẻ đẹp trong thơ trữ tình phong cảnh của Exenin

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Khóa luận đi sâu tìm hiểu về thơ trữ tình phong cảnh của Exenin

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Thơ trữ tình của Exenin rất phong phú các chủ đề phản ánh như chủ đề về

Tổ quốc; gia đình, người thân; phụ nữ và tình yêu Song phạm vi của khóa luận chúng tôi tập chung nghiên cứu đi sâu vào tìm hiểu về mảng thơ trữ tình phong

cảnh trong các sáng tác của Exenin, trong tập thơ Sergay Exenin (Nhân kỷ niệm

100 năm ngày sinh nhà thơ) do Thúy Toàn chủ biên, nhà xuất bản Văn học Hà

Nội -1995

4 Mục đích nghiên cứu

Khóa luận hướng đến làm nổi bật vẻ đẹp thơ trữ tình phong cảnh Exenin trên các phương diện nội dung và hình thức Thông qua đó khám phá vẻ đẹp của bút pháp nghệ thuật và quan niệm về con người, cuộc sống của Exenin

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện khóa luận này chúng tôi sử dụng tổng hợp nhiều phương pháp nghiên cứu Trong đó chú trọng đến phương pháp thống kê, phân loại; so sánh

và phân tích, tổng hợp

5.1 Phương pháp thống kê, phân loại

Đây là phương pháp quan trọng nhằm dựa vào những khảo sát cụ thể để chứng minh cho nhận định, đánh giá Với số lượng tác phẩm nhiều và các thể loại khác nhau, thì phương pháp thống kê, phân loại sẽ giúp người nghiên cứu tránh được sự sai sót mà đi sâu nghiên cứu vấn đề trọng tâm Phương pháp này

còn giúp người đọc thống kê và phân loại được các hình ảnh, chi tiết trong các bài thơ để làm sáng rõ được đặc điểm ngôn ngữ và ý nghĩa hình ảnh khi nghiên cứu về đề tài phong cảnh trong thơ Exenin

6 Đóng góp của khóa luận

Khóa luận góp phần làm sáng tỏ những nét đặc sắc về nội dung và nghệ thuật qua thơ trữ tình phong cảnh của Exenin Thông qua việc tìm hiểu và nghiên cứu đề tài sẽ giúp người đọc có thêm sự hiểu biết về văn học Nga nói chung và thơ trữ tình của Exenin nói riêng

Khóa luận mong muốn đóng góp một phần nào đó để người đọc cảm nhận

và hiểu về mảng thơ thiên nhiên của Exenin một cách sâu sắc Đồng thời khẳng định giá trị thơ và tài năng Exenin trong nền văn học Nga nói riêng và văn học nhân loại nói chung

7 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài các phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, nội dung chính của

khóa luận được triển khai qua ba chương:

Chương 1: Một số vấn đề chung

Chương 2: Bức tranh phong cảnh trong thơ Exenin

Chương 3: Nghệ thuật xây dựng hình ảnh và sử dụng ngôn ngữ qua việc khắc họa bức tranh phong cảnh trong thơ Exenin

CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG 1.1 Cuộc đời và sự nghiệp Exenin

1.1.1 Cuộc đời

Xergay Alechxandrovich Exenin (Sergej Aleksandrovich Esenin) (1895 - 1925), trong một gia đình nông dân tại làng Konxtantinovo, xã Kodominxkaia, huyện Riadan thuộc tỉnh Riadan Do cha mẹ làm ăn xa nên từ nhỏ Exenin được nuôi dạy và lớn lên trong gia đình ông bà ngoại ở quê Tốt nghiệp trung học, đến Matxcơva kiếm sống, tự học văn học và âm nhạc

Gia đình ông bà ngoại khá giàu có Ông ngoại và các cậu là những người tháo vát, phóng túng và ham vui Điều đó có ảnh hưởng đến lối sống của Exenin sau này Bà ngoại là người sùng đạo, là kho cổ tích và sự tích các Thánh Còn

mẹ Exenin là người hát dân ca hay nhất vùng Exenin từng tự hào: “Tôi sinh ra cùng những bài ca trên thảm cỏ” Họ chính là những người đầu tiên khơi gợi

niềm hứng thú thi ca trong tâm hồn cậu bé

Bốn năm học ở trường làng dù nghịch ngợm, hiếu động nhưng cậu không

hề lơ là việc học hành Exenin từ nhỏ đã bộc lộ tư chất thông minh Những vần thơ đầu tiên nảy nở chính vào thời kỳ này, bộc lộ ở cậu một năng khiếu thơ ca

Từ 1909 đến 1912, Exenin sống và học tập ở trường dòng nội trú, cách nhà khoảng trăm cây số Đây là quãng thời gian có ý nghĩa rất lớn trên con đường đến với thơ ca của Exenin Một sự khởi đầu hết sức tốt đẹp Với tình cảm yêu quê hương và một tài năng được nuôi dưỡng trực tiếp từ cội nguồn nhân dân, Exenin đã vươn tới đỉnh cao của vinh quang thơ ca

Năm 1913, Exenin lên Maxcova với bố, khi đó đang làm quản lý cho một cửa hiệu Anh không theo học đại học sư phạm như gia đình mong muốn mà làm sửa bản in cho một nhà xuất bản Đầu năm 1914, anh kết hôn với Iriatnova,

cô bạn cùng học đại học và cùng làm việc ở nhà xuất bản Thời gian này, Exenin

đã gửi thơ của mình tới một số nhà xuất bản nhưng không được in Ngày 9 tháng

3 năm 1915, Exenin ra mắt Block Sau khi nghe Exenin đọc thơ, Block đã niềm

nở: “Tôi phải in thơ anh” và nhận xét: thơ của Exenin “Tươi mát, trong trẻo, âm

vang” Năm 1916, tập thơ đầu tiên của Exenin ra đời: Lễ cầu hôn Exenin nhanh

chóng nổi tiếng

Nhưng cũng chính năm đó, anh bị gọi vào lính, phục vụ trong chính quyền

quân đội Sa Hoàng Vì viết những vần thơ về “quê hương đang đau ốm nghèo

nàn” nên nhà thơ không được lòng chính quyền này Anh bị đẩy sang tiểu đoàn

phạm binh và chuẩn bị phải ra mặt trận

Đúng lúc đó, cách mạng tháng 10 bùng nổ Năm 1917, sau khi rời quân

ngũ, đi khắp nước Nga Exenin nhiệt tình chào đón Cách mạng tháng Mười Năm 1918, Exenin trở lại sống ở Maxcova, tham gia sáng lập nhóm các nhà thơ

theo chủ nghĩa hình tượng

Năm 1921, anh kết hôn với Đuncan, nữ nghệ sĩ ba lê nổi tiếng người Mĩ

và cùng vợ đi thăm nhiều nơi trên đất nước và nhiều nước phương Tây Cuối

năm 1923, chia tay với Đuncan và trở về Nga

Những năm 1922 - 1923, cùng với nữ nghệ sĩ Đuncan I (I Duncan) du lịch

sang Đức, Pháp, Bỉ Về nước năm 1924 Trong bản tự thuật (1925), nhà thơ

viết: “Tôi hoàn toàn đứng về phía tháng Mười, nhưng tiếp thu mọi cái theo hiểu

biết của mình, theo khuynh hướng nông dân” Thi sĩ đã viết các tập thơ:

Inonhiya, Người đánh trống trời

Năm 1924, về sống ở Maxcova Trước những biến đổi to lớn trong đời

sống xã hội - chính trị của đất nước vào những năm đầu xây dựng Chủ nghĩa Xã

hội, nhà thơ không tránh khỏi cảm giác bàng hoàng, lạc lõng Tháng 6 năm

1925, thi sĩ kết hôn với Xophia Tonxtaia - cháu nôi đại văn hào Tonxtoi Nhưng

tất cả cũng không giúp nhà thơ xác định được phương hướng sống mới

Ngày 27 tháng 12 năm 1925, Exenin đã tự sát tại Leningrat Nay là Xanh

Pêtecbua Exenin đã sống một cuộc đời ngắn ngủi và đầy thăng trầm, dằn vặt

trong tâm hồn Ông rất tha thiết với dân tộc và Tổ quốc Nga, Exenin đã từng

nói: “Thơ trữ tình của tôi sống bởi một tình yêu lớn, tình yêu đối với tổ quốc

Tình cảm với tổ quốc - tình cảm chủ yếu trong sáng tác của tôi” [23; 14] Đọc

thơ ông, độc giả luôn cảm nhận được một tình yêu quê hương, đất nước sâu sắc

và mãnh liệt

1.1.2 Sự nghiệp

Exenin chỉ sống vẻn vẹn được có 30 năm và thời gian sáng tác văn học một cách tích cực của ông cũng chỉ có 10 năm, nhưng Exenin đã để lại cho nhân loại một số lượng các sáng tác thơ, kịch thơ, trường ca và văn xuôi bất hủ Đặc biệt thơ trữ tình và trường ca chiếm số lượng lớn trong sáng tác của ông

Bên cạnh đó, sự nghiệp thơ ca của Exenin có thể được đánh giá qua 5giai đoạn chính trong sự phát triển tư tưởng - phong cách kế tiếp:

Giai đoạn 1: Những sáng tác trước Cách Mạng tháng Mười, có các tập thơ như: Lễ cầu hôn, Sách thánh ca (1916)

Giai đoạn 2: Các bài thơ thể hiện thái độ nồng nhiệt chào đón Cách Mạng tháng Mười, trong đó có: Lễ biến hình, Inoniya, Miếu thờ hương thôn (1918) Giai đoạn 3: Những bài thơ thể hiện thái độ tiêu cực đối với những quá trình xã hội ngay sau Cách Mạng tháng Mười có: Bức tam bình, Tự bạch của Hooligan, Thể nghiệm lịch thơ Pugachev (1921), Xứ sở quân đê tiện

Giai đoạn 4: Những bài thơ trữ tình riêng tư trong: Moskva quán rượu, Những giai điệu Ba Tư (1924)

Giai đoạn 5: Chùm thơ về những ấn tượng chủ quan trước cuộc sống mới Xô Viết với: Nước Nga Xô Viết, Trường ca Anna Snegina, Con người hắc ám (1925) Trong sự nghiệp sáng tác của mình Exenin có thơ in từ 1914, đều là những

bài thơ dạt dào tình yêu đối với thiên nhiên và đời sống nông thôn Lúc đầu Exenin ngộ nhận về cách mạng, khi ở cực này, lúc ở cực khác, có lúc bị khủng hoảng tư tưởng trầm trọng, sống phóng túng, buông thả

Đáng chú ý nhất là những bài thơ trong giai đoạn cuối đời của nhà thơ - đó là những vần thơ tình được nuôi dưỡng bởi tình yêu lớn lao với tổ quốc và nhà thơ

tự cảm nhận được: “Thơ trữ tình của tôi sống bởi một tình yêu lớn, tình yêu đới với tổ quốc Tình cảm với tổ quốc - tình cảm chủ yếu trong sáng tác của tôi”

1.2 Phong cách thơ Exenin

Thơ ông đậm đà tính cách dân gian, chịu ảnh hưởng của truyền thống dân gian Khi sung sức nhất, thơ Exenin trong sáng, giản dị, âm điệu uyển chuyển, giàu sức biểu cảm, ngôn ngữ tinh tế, đạt mức cổ điển

Thơ ông rất giàu nhạc điệu cùng với những vần thơ dạt dào cảm xúc và sống động về hình ảnh lẫn âm thanh đã làm cho phong cách thơ của Exenin thêm độc đáo Nó lại càng độc đáo hơn nữa khi thơ Exenin hiện lên bằng những tầng bậc ngôn ngữ đa thanh, có sức khơi, làm nổi bật tình yêu thiên nhiên, quê hương làng mạc và đất nước của nhà thơ Với phong cách thơ mới lạ đã được nhiều nhạc sĩ phổ nhạc, đó đều là những bài hát hay Người ta cũng sáng tác khá

nhiều bài hát về Exenin và được rất nhiều thanh niên Liên Xô ưa thích

Thơ Exenin rất phong phú về mặt chủ đề, nhà thơ viết về Tổ quốc, về quê hương gia đình, những người thân; về phụ nữ và tình yêu; về thiên nhiên với trăng sao, cỏ cây, hoa lá; về loài vật với những con bò, con chó, về chiến tranh

và cách mạng; về chính bản thân nhà thơ… Nhưng ta dễ dàng nhận ra hai chủ đề xuyên suốt là tình yêu quê hương đồng ruộng nước Nga và tình yêu đôi lứa

Dù viết về tình yêu quê hương, hay yêu cuộc sống, con người thì luôn luôn xuất hiện những hình ảnh của thiên nhiên Nga thân thuộc Đây chính là điểm độc đáo mà chúng ta khó có thể phủ nhận được trong phong cách thơ Exenin Bởi sự độc đáo ở đây không phải là ở những vần thơ mỹ miều hay tha thiết, mà chính ở lối thơ giản dị, mộc mạc vừa toát lên được những nét chân tình vừa mang đậm âm hưởng của nền văn hóa và thiên nhiên nước Nga; Vừa lồng ghép một cách hài hòa tình yêu quê hương, đất nước, con người thông qua thiên nhiên Nga, và cho thấy được một tài năng khó ai bì kịp Điều đáng nói ở đây là những bài thơ về thiên nhiên nước Nga của anh từ khi ra đời đã gây xôn xao dư luận, Exenin ngay lập tức trở nên nổi tiếng Trong thơ của Exenin không chỉ có bức tranh thiên nhiên nước Nga được thể hiện sống động, đầy màu sắc và chân thực,

mà cả tâm hồn Nga cũng trở nên thân thuộc với độc giả thế giới nhờ những lời thơ xuất sắc của thi sĩ này

1.3 Một vài nét về thơ trữ tình và trữ tình phong cảnh

Từ điển thuật ngữ văn học của Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi định nghĩa: “Trữ tình là một trong ba phương thức thể hiện đời sống và làm

cơ sở cho một loại tác phẩm văn học Nếu tự sự thể hiện tư tưởng, tình cảm của tác giả bằng con đường tái hiện lại một cách khách quan các hiện tượng đời

sống, thì trữ tình lại phản ánh đời sống bằng cách bộc lộ trực tiếp ý thức của con người, nghĩa là con người tự cảm thấy mình qua những ấn tượng, ý nghĩ, cảm xúc chủ quan của mình đối với thế giới nhân sinh” [ 10; 373]

Theo Lý luận phê bình văn học của Trần Đình Sử: “Thơ trữ tình nào cũng dựa vào sự rung động của cái tôi cá nhân mang số phận, cá tính riêng tư trong các tình huống trữ tình mang nội dung tâm lý” [20; 113] Mọi cái ta đều hoạt

động bằng cái tôi và mọi cái tôi đều kết thúc bởi cái ta Sự khác biệt của các thời đại thi ca là ở chính quan niệm về cái tôi, ở tính chất các dàn đồng ca, các yếu tố này quy định ngôn ngữ, màu sắc, âm điệu của thơ

Đã có rất nhiều nhà nghiên cứu văn học đưa ra khái niệm thơ trữ tình

Chúng tôi theo khái niệm thơ trữ tình được trình bày trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học của Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi: “Thơ trữ tình là thuật ngữ dùng chỉ chung các thể thơ thuộc loại trữ tình trong đó, những cảm xúc và suy tư của nhà thơ hoặc của nhân vật trữ tình trước các hiện tượng đời sống được thể hiện một cách trực tiếp Tính chất cá thể hóa của cảm nghĩ và tính chất chủ quan hóa của sự thể hiện là những dấu hiệu tiêu biểu của thơ trữ tình Là tiếng hát của tâm hồn, thơ trữ tình có khả năng thể hiện những biểu hiện phức tạp của thế giới nội tâm, từ các cung bậc của tình cảm cho tới những chính kiến, những tư tưởng triết học” [10; 317]

Thơ trữ tình có thể chia bằng rất nhiều cách, chia theo cách nào tùy thuộc vào truyền thống văn học cụ thể Trước đây, trong văn học châu Âu, người ta thường chia ra làm bi ca, tụng ca, thơ trào phúng

Ngày nay, người ta dựa vào đối tượng đã tạo nên xúc cảm của nhà thơ để phân loại thơ, gồm thơ “trữ tình tâm tình, trữ tình phong cảnh, trữ tình thế sự, trữ tình công dân”

Loại trữ tình phong cảnh thường nói về mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên: cây cỏ, vườn tược, núi đồi, sông biển Biết nhận ra vẻ đẹp của thiên nhiên, biết giao hòa tình cảm với thiên nhiên, con người tự mở rộng tầm nhìn, tầm sống của mình với môi trường chung quanh Thế giới tâm hồn sẽ phong phú và cân bằng hơn Cảnh trí thiên nhiên cũng có thể là nơi trú ẩn của

những tâm hồn tiêu cực, muốn tìm trong thiên nhiên một nơi để xa lánh xã hội

Ta cần nhận ra màu sắc và ý nghĩa khác nhau của các bài thơ viết về thiên nhiên

Tiểu kết: Exenin là một người nghịch ngợm, hiếu động nhưng không lơ là

việc học hành và tư chất thông minh cùng với việc Exenin sinh ra, lớn lên trong một gia đình có bà ngoại là người sùng đạo, là kho cổ tích và sự tích các thánh

Mẹ là người hát dân ca hay nhất vùng điều đó đã khơi gợi niềm hứng thú thi ca trong tâm hồn Exenin Với tình cảm yêu quê hương, một tài năng được nuôi dưỡng trực tiếp từ cội nguồn nhân dân, Exenin đã vươn tới đỉnh cao của vinh quang thơ ca và trở thành nhà thơ trữ tình kiệt xuất của nền văn học Nga và thế giới Đề tài về phong cảnh thiên nhiên cũng đã được rất nhiều nhà thơ thể hiện trong những tác phẩm nổi tiếng của mình, nhưng phải đợi đến Exenin thì sự cảm nhận, suy nghĩ về thiên nhiên mới thực sự được thể hiện trong những áng thơ

tuyệt vời và bất hủ Block đã không sai khi nhận xét Exenin là: “nhà thơ của thiên nhiên” Quả đúng Exenin là người con của làng quê, của thiên nhiên Nga

Thiên nhiên trong thơ ông vừa giản dị, vừa gần gũi, vừa sinh động và cũng mang triết lý sâu sắc Tạo nên một phong cách sáng tác độc đáo cho Exenin – một người dành cả đời cho thơ ca

CHƯƠNG 2: BỨC TRANH PHONG CẢNH

TRONG THƠ EXENIN

Thiên nhiên chính là ngọn nguồn của cảm xúc, là không gian để người nghệ sĩ thỏa chí cởi tấm lòng Và khi người thi sĩ đã mở lòng mình để đón nhận những hình ảnh thiên nhiên vào thơ của họ, nghĩa là đã bắt đầu xuất hiện sự tương giao cảm xúc giữa bức tranh phong cảnh và tâm hồn thi nhân

Đối với Exenin cũng vậy, thiên nhiên luôn đem đến cho ông những nguồn cảm xúc mới mẻ và tràn đầy tình yêu Khi nói về bức tranh phong cảnh Exenin không đưa những hình ảnh quá xa lạ ở đâu đó vào thơ mà đó đều là những hình ảnh rất đỗi quen thuộc trên chính quê hương của nhà thơ Thiên nhiên trong thơ ông luôn là thiên nhiên của lòng người hoà nhập Nói cách khác, thiên nhiên đã thở bằng hơi thở Exenin, sống bằng sức sống Exenin, cảm và nghĩ bằng trái tim thi sĩ

Nhận ra vẻ đẹp của thiên nhiên, biết giao hòa tình cảm với thiên nhiên, chính bởi vậy trong những bài thơ nói về phong cảnh thiên nhiên của Exenin thường xuất hiện rất nhiều những hình ảnh cỏ cây, hoa lá, chim muông, ánh trăng, mặt trời, những hàng bạch dương cùng với tuyết trắng đã góp phần làm cho thế giới tâm hồn phong phú và cân bằng hơn

Với đề tài thơ trữ tình phong cảnh Exenin đã làm nổi bật lên bức tranh thiên nhiên của mình rất gần gũi, mộc mạc và đầy quyến rũ với những hình ảnh biểu trưng như cây bạch dương, cây phong, cây liễu, cây táo, cây lê, cây tùng đến những loài cây nhỏ bé như cỏ ba lá, cỏ vũ mâu, cỏ ngựa Chúng xuất hiện trong thơ Exenin như có hồn, có cảm xúc Đến cả những con vật như con bò, con chó, con cáo, con sáo chỉ là những con vật bình thường nếu như không được nói đến trong thơ Exenin nhưng với cái nhìn trìu mến, với tình yêu thương lớn mà nhà thơ dành cho loài vật đã khiến cho tất cả chúng cũng có tình cảm như con người vậy, cũng buồn, vui trước cuộc sống Từ đó thể hiện được mối quan hệ thân thiết giữa con người với thiên nhiên, một tình cảm chân thành mà chỉ có người nào yêu thiên nhiên lắm, yêu quê hương, đất nước lắm mới có thể

viết được những vần thơ như vậy, cũng mới có thể vẽ nên được một bức tranh phong cảnh hài hòa đến như vậy

Chính thứ tình yêu chân thành ấy, tình yêu đến từ chính con tim, từ sự cảm nhận của nhà thơ và cả cuộc đời dành tặng cho thơ ca, cho quê hương đất nước nên đối với Exenin làm thơ phải xuất phát từ trái tim, giờ đây tình cảm ấy được

cụ thể hóa qua những vần thơ trong bài: Một bài thơ

“Làm thơ,

Có lẽ ai cũng đều làm được -

Thơ về thiếu nữ, về sao, về trăng

Nhưng một tình cảm khác - cắn rứt trái tim,

Đối với tôi,

những suy nghĩ khác đè lên xương óc”

[24; 137]

Vì thế trong thơ ông, ta luôn thấy được một bức tranh phong cảnh hiện lên rất đẹp với nhiều hình ảnh, màu sắc cùng với cả những hương thơm từ sự cảm nhận tinh tế của nhà thơ Tất cả làm nên tình yêu thiên nhiên tha thiết và cũng bởi yêu thiên nhiên Nga nghĩa là yêu cuộc sống, con người nước Nga và Tổ quốc Nga

2.1 Bức tranh phong cảnh với những hình ảnh phong phú, sinh động

Nhắc đến Exenin là nhắc đến bức tranh phong cảnh Nga Rất nhiều nhà văn, nhà thơ Nga đã dành tâm huyết của cả đời mình ưu ái thiên nhiên Nga, viết về những con đường bạch dương trắng, viết về dòng sông Volga hiền hòa bằng những vần thơ tuyệt đẹp… Nhưng Exenin lại có tài kì lạ trong việc vẽ phong cảnh bằng những câu thơ giản dị, mộc mạc gợi lên được những nét gần gũi, thân quen Thiên nhiên trong thơ ông hiện lên như những bức tranh về cỏ cây, hoa lá, về tuyết trắng, về buổi chiều tà hay ánh sáng hoàng hôn… đều là những hình ảnh thật đẹp, thật hài hòa nhưng không vì thế mà thiếu đi những ấn tượng độc đáo

2.1.1 Hình ảnh ánh trăng

Nổi bật lên trong số những bài thơ viết về phong cảnh thiên nhiên, trăng

dường như là hình ảnh được Exenin miêu tả với xúc cảm thần kì nhất Từ cổ chí kim, ánh trăng luôn là mạch nguồn cảm xúc kỳ diệu của người thi sĩ Đối với Exenin cũng vậy, ông là một nhà thơ, hơn nữa lại là một thi sĩ trữ tình, những vần thơ thiên nhiên mộc mạc luôn gắn liền với quê nhà, đất nước và không thể thiếu đi hình tượng đẹp đẽ này

Hình ảnh ánh trăng được xuất hiện trong thi ca bao đời đã mang đến cho con

người biết bao ý niệm kì diệu, vậy mà vầng trăng tuyệt đẹp này của đồng quê tưởng

khó mà gặp được nếu như ta không bắt gặp những vần thơ của thi sĩ Exenin Ánh trăng ấy đẹp vô cùng, nó không đơn giản chỉ là thứ ánh sáng phát ra khi trời đã

tối mà là thứ ánh sáng “huyền diệu” đã được nhà thơ khắc họa rất sinh đông trong bài Đêm xuống rồi Giọt sương

“Trăng mênh mông huyền diệu

Chiếu thẳng xuống mái nhà”

[23; 25]

Ta cũng có thể bắt gặp hình ảnh ánh trăng xuất hiện rất nhiều lần trong thơ

Exenin, nhưng một điều đặc biệt độc đáo là vầng trăng nào cũng lạ, ánh trăng

nào cũng lạ Trong bài thơ Lũ xuân như làn khói khi nói đến ánh trăng với

Exenin thì sự xuất hiện ấy không phải là vô tri vô giác mà ánh trăng cũng mang

hồn người, cũng có xúc cảm như con người:

“Lũ xuân như làn khói

nhiều cảm xúc khác nhau, khi thì ánh trăng non “bối rối” trước chiều mùa xuân,

lúc thì lại được tác giả so sánh như những chú ngựa con Ánh trăng trong thơ ông có khi được hiện lên là sự giao hòa, kết hợp với những hình ảnh thiên nhiên khác để tạo nên một vẻ đẹp lung linh, đó là một sự kết hợp hài hòa giữa cánh

đồng rừng cùng sự mờ ảo trong những giọt sương và màu vàng quen thuộc của

trăng để rồi nhà thơ nhìn thấy ánh trăng “ngoan ngoãn như là chú ngựa con’’

Sự so sánh, kết hợp độc đáo đó chỉ có thể thấy được trong thơ Exenin qua bài

thơ Lúa đồng đã gặt:

“Ôi, giữa cánh đồng rừng lảnh lót

Hôm qua chính tôi thấy trong sương:

Trăng vàng được đóng vào xe ngựa

Ngoan ngoãn như là chú ngựa con

“Ôi! Và chính tôi giữa khu rừng

Chiều hôm qua nhìn thấy trong sương:

Mặt trăng vàng ệch thành con ngựa con

Đóng thân vào chiếc xe tôi trượt tuyết”

[23; 64-65]

Có lúc ánh trăng lại tràn đầy khắc khoải, đầy nỗi u hoài ánh trăng cũng mang nỗi buồn như chính lòng người vậy, ánh trăng làm cho lòng người cảm

thấy lạnh lẽo, buồn thảm Với bài Ánh trăng lai láng lạnh lùng Exenin đã cho

người đọc thấy được ẩn chứa đằng sau ánh trăng đó không phải lúc nào cũng phát ra ánh sáng của niềm vui mà đôi khi nó lại là một nỗi buồn đã qua, một nỗi buồn của tuổi niên thiếu từng được nhìn thấy, lúc này đây ánh trăng xuất hiện là

sự lạnh lùng :

“Ánh trăng lai láng lạnh lùng

Và nỗi buồn của những bình nguyên bát ngát,

Đó là những gì trong tuổi niên thiếu tôi đã

từng nhìn, Những gì tôi vừa yêu quý, vừa rủa nguyền - với bao người khác.” [23; 142]

Nhưng cũng có khi ánh trăng được xem là sự hồi niệm về quá khứ về ngày

xưa của tác giả Trăng không chỉ góp phần tạo ra vẻ đẹp cho thiên nhiên, đối với Exenin một người sống xa gia đình thì trăng còn gợi ra những hình ảnh quen thuộc về những ngày xưa cũ Chính bởi hoàn cảnh sống phải xa ra đình nên những hồi niệm, ký ức về quá khứ xuất hiện rất nhiều trong những bài thơ của

ông, có thể kể đến bài thơ Chà, xe trượt, những con tuấn mã Ở bài thơ này hình

ảnh tuyết trắng, ngôi nhà nhỏ cũng được hiện lên cùng với ánh trăng càng làm

cho nỗi buồn của quá khứ bao chùm rộng khắp toàn bài

“Màn sương xanh tuyết trắng trải mênh mông

Ánh trăng sáng màu chanh thanh mảnh

Tim khoan khoái với nỗi đau êm lặng

Hồi niệm gì từ những tháng năm qua

Trên mái nhà tuyết như cát long lanh

Ánh trăng thế chẳng còn gì để trách

Tôi kéo mũ lông mèo trùm xuống trán

Lặng lẽ rời ngôi nhà nhỏ của cha.”

[23; 160]

“Đêm trăng xanh, đêm trăng cao

Ngày xưa tôi từng trẻ đẹp sao”

[23; 163]

Cho dù vầng trăng lúc này đối với nhà thơ không còn tươi đẹp như xưa nữa,

mà day dứt một nỗi buồn ảm đạm Nhưng xuyên suốt những bài thơ có hình ảnh thơ mộng ấy thì trăng trong thơ Exenin lúc nào cũng tạo ra một khung cảnh thần tiên, cuốn hút với ánh sáng kỳ diệu chiếu xuống mái nhà cùng với tiếng họa mi hót đâu đó đã tạo nên vẻ đẹp lung linh Và khi buổi chiều xuống lúc mặt trời đã lặn thì cũng là lúc ánh trăng bắt đầu nhô lên với những giọt sương lóng lánh chiếu xuống mái nhà, một khung cảnh thiên nhiên hiện ra có vẻ như rất ảm đạm chỉ có trăng, giọt sương, mái nhà nhỏ nhưng phá tan sự ảm đạm lúc này là một tiếng động ở đâu đó xa xa, tiếng động ấy chính là tiếng họa mi hót và đã làm

bừng sáng lên khung cảnh thiên nhiên Đây là sự tài tình trong việc vẽ nên bức

tranh phong cảnh của Exenin và cũng đã được cụ thể hóa trong bài thơ Chiều tối rồi Giọt sương :

“Ánh trăng vành vạnh sáng

Rót xuống mái nhà ta

Tôi nghe họa mi hót

Đâu đó nơi thẳm xa,”

[23; 21]

Ánh trăng ấy luôn tràn trề ánh sáng và luôn là thứ ánh sáng êm dịu, mầu nhiệm phủ ban đêm tối với ánh sáng chói chang bỏng rát của mặt trời Trăng là

ánh sáng, là “những dây cương vàng chói”

Trăng trong thơ Exenin hầu hết đều phát sáng Đó là thứ màu sắc trong suốt, ngập tràn ánh sáng của tin yêu, của hạnh phúc Đó cũng là màu sắc của tâm hồn, là ánh sáng tư tưởng của chính nhà thơ và ánh trăng cũng là người bạn tâm tình với những xúc cảm của nhà thơ Đây có thể coi là thành công rất lớn khi nhà thơ miêu tả ánh trăng vừa để nói lên vẻ đẹp để khắc họa cho bức tranh thiên nhiên vừa thông qua ánh trăng để nói lên tâm trạng con người

2.1.2 Hình ảnh mặt trời

Nếu như mặt trăng được miêu tả với thứ ánh sáng lung linh cùng với những

mảng màu quen thuộc: màu vàng rực của hoàng hôn, màu vàng dát bạc của trăng, màu trắng của mảnh vườn lúc xuân sang.Và khi nhà thơ đã khai thác những tầng ý nghĩa trong màu sắc của thiên nhiên, dùng nó làm phương tiện phản ánh tư tưởng, tình cảm của mình Thì không chỉ có ánh trăng mới tỏa sáng

mà khi viết về mặt trời thì không gian trong thơ Exenin lại bừng sáng lên những

thứ ánh sáng rực rỡ khác nhau Trong bài thơ Lúa đồng đã gặt thì hình ảnh mặt

trời được nhắc đến không quá chói chang, không rực rỡ sắc màu, không chiếu sáng mạnh mẽ Bởi lúc này đây mặt trời đã gần khuất bóng và lặng lẽ lặn xuống sau một ngày chiếu sáng để phơi khô cho những cánh đồng lúa, làm khô những chiếc lá khi giọt sương còn đọng lại từ đêm qua

“Lúa đồng đã gặt, rừng cây xác xơ

Nước bốc hơi ẩm pha sương mờ

của niềm tin, của sự hạnh phúc và báo trước điều tốt lành sẽ đến Ôi, tôi tin, tôi tin, đời hạnh phúc là một bài thơ nói về mặt trời, về hoàng hôn mà chính nhà thơ

đã thể hiện được niềm hạnh phúc lớn lao trong đó, một niềm tự hào, niềm tin vào cuộc sống với ánh hào quang của mặt trời, của niềm tin cháy rực không bao giờ tắt :

“Ôi, tôi tin, tôi tin, đời hạnh phúc!

Và mặt trời còn chửa tắt hào quang

Như một kẻ nguyện cầu thân đỏ rực

Hoàng hôn đến báo trước một tin lành,

Ôi, tôi tin, tôi tin, đời hạnh phúc!

[23; 69]

Cũng như Exenin trong văn học Nga đã có rất nhiều nhà thơ viết về thiên nhiên, về ánh sáng mặt trời và ánh sáng hoàng hôn Có thể nói ánh sáng hoàng hôn là biểu tượng cho sự ấm áp, niềm tin, niềm hi vọng và giống như Exenin thì I A Bunhin cũng nói đến hình ảnh hoàng hôn trong thơ của mình,

và với tựa đề là Hoàng hôn bài thơ đã làm bừng lên ánh sáng trong cái lụi tàn

của cuộc sống, từ đó đã mang đến hơi ấm trong cái lạnh lẽo của bóng tối đang bao chùm khắp nơi :

“Cái buồn lẫn trong lớp tro đang tắt

Giữa hoàng hôn rực đỏ phía chân trời,

Trong hơi ấm từ cành cây dè dặt

Cháy trong lò, trong bóng tối khắp nơi”

[6; 623]

Và cũng dưới cái ánh nắng chói chang của mặt trời, Exenin nhìn thấy một khung cảnh bình dị vô cùng thân thuộc của làng quê, đó là một sự cộng hưởng màu sắc tạo nên một bức tranh tuyệt đẹp Những tia nắng vàng rải khắp cánh đồng lúa mạch Nắng đã đủ vàng lại hòa quyện với màu vàng chín của lúa mạch vậy thì đó sẽ là gì nếu như không phải là một không gian thiên nhiên tràn ngập ánh sáng Ta không thể gọi tên sự kết hợp đó là màu vàng gì nhưng chắc chắn rằng ta hình dung được không gian ánh sáng của sắc vàng đang bao chùm Hoàng hôn là biểu tượng cho niềm tin, sự ấm áp còn bình minh với Exenin thì có khi là biểu tượng cho tương lai tươi sáng, cho một khát khao hạnh phúc Exenin đã không sai khi cho rằng bình minh là biểu tượng cho tương lai tươi sáng, cho hạnh phúc Bởi ta chỉ có thể nhìn thấy bình minh vào buổi sáng sớm, bình minh đẹp nhất khi lúc mặt trời mới mọc Chúng ta hãy cùng ngắm nhìn vẻ

đẹp bình minh qua bài Mặt trời mọc để thấy nhà thơ đã miêu tả vẻ đẹp của bình minh như thế nào:

“Mặt trời hồng đã mọc

Trên nền trời thẫm xanh

Có một dải trong vắt

Giữ ánh vàng lung linh

Tia mặt trời lên cao

Trên vòm trời vời vợi

Rồi biến vào đâu đâu

Để thành tia nắng mới

Những tia vàng chói lọi

Đất sáng lên thình lình

Màu trời xanh nhạt lại

Lan dần ra xung quanh

[23; 231]

Trong không gian sắc màu đó, ánh sáng của mặt trời ấy góp công cùng thi

sĩ tô điểm màu sắc cho bức tranh phong cảnh càng tuyệt diệu thêm Trên gam màu sáng đỏ, Exenin lại tô vẽ, điểm xuyết vào đó những hình ảnh thiên nhiên

hữu tình của ngọn gió, làn mây

Mây, gió, nắng dường như lồng quyện vào nhau cùng với mặt trời làm cho hình ảnh thêm độc đáo Ở đó ta thấy một tâm hồn thi sĩ đang thổi hơi thở vào cho chúng, đang quan sát chúng bằng chính hơi thở của mình Tất cả đã giúp ta nhận ra thiên nhiên trong thơ Exenin thật đẹp, thật lạ lùng Đó là bức tranh phong cảnh tràn đầy ánh sáng, tràn đầy sức sống của cảnh quan, của tâm hồn và

của những dư vị của tình yêu

quê hương mình Trong bài thơ Thằng ngông hình ảnh một cánh đồng xanh lơ

với những đàn bò đang lờ đờ bước đi với cái bụng no đầy những chiếc lá đang hiện ra rõ nét hơn, cánh đồng làng quê quá đỗi thân quen và rồi thành một tình yêu trong tâm hồn nhà thơ:

“Tôi yêu những cánh đồng xanh lơ

Như những đàn bò bước lờ đờ

Cái bụng thở đầy những chiếc lá

Ngập đến đầu gối dính bùn dơ”

[23; 82]

Trên cánh đồng quê hương ấy nhà thơ dẫn dắt người vào một khung cảnh làng quê thanh bình với màu xanh của những chiếc lá, với những đàn bò lấm lem bùn Đến đây ta còn thấy có cả sự xuất hiện của âm thanh của tiếng sáo mục đồng, tiếng sáo ấy hay đến cả cây thùy liễu vô tri vô giác cũng như được

thổi hồn người vậy, cũng nghiêng tai hóng và những hình ảnh đó đã được nhắc

đến trong bài thơ Đầm lầy xen bãi trũng khi mà hình ảnh của làng quê dần bị

lãng quên:

“Tiếng sáo huýt trên cành

Thùy liễu nghiêng tai hóng

Miền quê bị lãng quên,

Miền quê ơi mến thương!”

[23; 39]

Dùng hình ảnh thiên nhiên để nói về tâm trạng của con người, thì giờ

đây mượn hình ảnh con người để làm đầy thêm bức tranh thiên nhiên là một điều không quá khó hiểu Trong cánh đồng làng quê bên cạnh những cánh đồng xanh lơ, những đàn bò hay cả những tiếng sáo mục đồng thì đâu đó còn

xuất hiện cả con người và đầy ắp tiếng cười của những cô thôn nữ:

Theo lối mòn nhát nhàu tôi tất tả

Ra bao la đồng ruộng trải ngát xanh

Tiếng cười vang của các cô thôn nữ

Đón gặp tôi như những tiếng khuyên vàng”

[23; 35]

Có người nhận xét rằng Exenin có đôi mắt cháy rực một ánh lửa buồn rượi

Nhờ vậy nó đã khiến cho thiên nhiên phát sáng lung linh muôn màu muôn sắc chung quanh nhà thơ Tài quan sát từ đôi mắt có lửa của Exenin quả là độc đáo,

nó không lẫn với một ai khác Bức phong cảnh trong thơ ông dường như mang một vẻ đẹp rất riêng: vừa gần gũi, thân quen vừa lộng lẫy choáng ngợp Sự độc đáo đó đôi khi làm người đọc cũng phải sửng sốt

Cũng chỉ bằng vài ba gam màu tươi sáng, vài ba nét bút tinh tế mà Exenin

đã gợi lên một cảnh bình minh đẹp hiếm có nơi làng quê Bài thơ Nơi bình minh nghiêng đổ nước hồng gợi lên cảm giác thanh bình, một cuộc sống xanh mát,

tươi vui, hiện lên là một làng quê yên ả với rất nhiều những hình ảnh quen thuộc làm cho người đọc thấy yêu lắm khung cảnh thiên nhiên làng quê ấy có những luống bắp cải xanh tươi, những cây phong ngửng đầu để bú dòng sữa mẹ màu màu xanh của sự thanh bình:

“Nơi bình minh nghiêng đổ nước hồng

Tưới đầm những luống cày bắp cải

Cây phong non ngửng đầu chới với

Bú dòng sữa mẹ, sữa màu xanh”

[23; 27]

Làng quê nào cũng vậy, khi chiều đến lúc mặt trời đã tắt nắng, mọi hoạt động đều được dừng lại Lúc này không còn những âm thanh ồn ào của cuộc sống, không còn những lo toan của một ngày vất vả mà tất cả đã được nghỉ ngơi, Exenin cũng không là ngoại lệ khi nói về cảnh làng quê, bức tranh quê trong thơ ông rất rất bình yên, đến cả hồi chuông giờ đây cũng bớt dần và cảnh chiều quê lại trở về êm ả, thanh bình:

“Mát tâm hồn thung lũng

Bầy cừu như sương lam

Sau cổng vườn êm ả

Hồi chuông xa lịm dần”

[16; 183]

Êm ả, thanh bình đó là cảnh làng quê được khắc dưới ngòi bút của Exenin còn dưới ngòi bút của I A Bunhin cũng nói về cảnh làng quê, cảnh làng quê ấy cũng yên tĩnh nhưng không không phải yên tĩnh mà thanh bình như trong thơ Exenin Trong bài Cảnh làng quê đã được nhà thơ khắc họa với những cánh đồng vắng vẻ, sự vắng vẻ đó tạo thành yên tĩnh nhưng nó không phải là sự yên tĩnh của một ngày đã hết, khi mà mọi người tìm về tổ ấm để được nghỉ ngơi Sự yên tĩnh vì quá vắng vẻ, yên tĩnh của sự âm u, nó không làm cho lòng người được bình yên, không có cảm giác an toàn mà làm cho lòng người man mác một

điều gì đó Và ông cũng đã từng viết:“Nơi đây giữa cảnh yên bình thôn dã, giữa thiên nhiên mộc mạc đơn sơ, mùa hè đồng lúa mì chạy sát tới trước cửa nhà và mùa đông tuyết phủ đầy trắng xóa, tuổi thơ của tôi đã trôi qua thấm đượm nỗi buồn đầy thi vị” [6; 622]

“Cảnh làng quê, những cánh đồng vắng vẻ,

Chân trời xa vẫn yên tĩnh, và rồi

Cả bầu trời âm u kia cũng thế,

Có cái gì làm man mác lòng tôi”

[6; 622]

Không những được hòa mình vào cảnh làng quê yên tĩnh, được ngắm

nhìn những cánh đồng rực rỡ mà Exenin còn để cho người đọc được thỏa sức tận hưởng hương thơm, vẻ đẹp của mùa xuân Ông viết về mùa xuân thì mùa xuân như tỏa hương thơm ngát, có mùi hương của nhựa thông, của những bãi ruộng, làm cho lòng người đắm say, ngây ngất và đó là những câu thơ được nhắc đến

trong bài Nơi bình minh nghiêng đổ nước hồng:

“Cỏ non như lụa đầu nghiêng xuống

Trời đất thơm lừng hương nhựa thông

Ôi đám cây rừng, ôi bãi ruộng

Ngây ngất lòng ta say bước xuân”

[23; 28]

Vẫn là mùa xuân nhưng trong bài Mùa xuân nào giống niềm vui có cả hình ảnh thiên nhiên ánh nắng vàng, có hình ảnh con người là hình ảnh em, có anh Khi nói đến mùa xuân cũng là nói đến niềm vui, là màu sắc của sự tươi mới Ở đây là miêu tả vẻ đẹp của thiên nhiên và từ thiên nhiên cảm xúc con người lại được hiện lên:

“Mùa xuân nào giống niềm vui

Cát vàng đâu bởi nắng phơi nên vàng,

Làn da em dẫu gió sương

Dành cho anh rõ ánh từng chân tơ.”

[ 23 ; 56]

Để góp phần tạo nên sự hài hòa, phong phú của hình ảnh cánh đồng thì tuyết đã mang lại sự thành công cho bức tranh đồng quê ấy và cũng bởi tuyết là

biểu tượng cho mùa đông Nga, đất nước Nga nên khi đọc bài Mùa đông ta dã

thấy được tuyết như tấm nệm trắng phau, bông tuyết ánh rực sắc màu, làm tăng thêm vẻ đẹp cho bức tranh đông quê:

“Tuyết rơi, quay lấp loáng,

Trải tấm nệm trắng phau

Trong mây, trời chớp mắt

Bông tuyết ánh rực màu.”

[23; 233]

Nói đến tuyết người ta nghĩ ngay đến sự lạnh giá, cô đơn nhưng đó là tuyết của tự nhiên nhưng đối với Exenin thì khác tuyết với nhà thơ là sự cảm nhận từ tình cảm của của con người có một tình yêu lớn với thiên nhiên Với những bông tuyết rơi nhẹ đã sưởi ấm lòng người và xua đi cái lạnh giá của nước Nga:

“Mặt gương băng sáng tuyệt vời

Tuyết rơi dịu nhẹ sưởi tôi ấm lòng”

[23; 68]

Sự kết hợp giữa những hình ảnh thiên nhiên Nga thân thuộc với những cánh đồng, vẻ đẹp của mùa xuân, những bông tuyết hay cả cả niềm vui của con người đã hòa quyện vào nhau để làm nên một khung cảnh thiên nhiên tươi sáng

2.1.4 Hình ảnh cỏ cây, hoa lá, loài vật

Exenin có một tình yêu đặc biệt đối với cây cối, dù là một “bụi liễu buồn” cũng đã làm cảm xúc trong thơ ông hết sức mãnh liệt, đắm say Nhưng có lẽ ấn tượng nhất vẫn là phong cảnh những khu vườn với biết bao cây cỏ, hoa lá Có thể nói, hình ảnh cỏ cây chiếm một vị trí rất quan trọng trong thơ viết về phong cảnh của Exenin Thường xuyên xuất hiện trong thơ ông là những cây phong, cây liễu, cây táo, cây lê, cây anh đào, cây tùng, cây bách… Không chỉ những loài cây quen thuộc ấy mà cả những loài cỏ dại cũng được đưa vào trong thơ: cỏ

vũ mâu, cỏ lêbêđa, cỏ lác, cỏ ba lá, cỏ ngựa, cỏ mẫu thảo… vốn ít được để ý đến nhưng khi đi vào thơ Exenin, chúng như ẩn chứa một cái gì đó thật thân thương,

xúc động, bài thơ Sau mái tóc đen đám rừng non là một tiêu biểu khi hình ảnh

những cây cỏ dại được xuất hiện trong thơ đó là những bông cỏ ngựa:

“Ôi miền đất rậm bông cỏ ngựa Mặt phẳng phiu thân thiết với lòng ta

Nhưng ẩn giữa bao la rừng cỏ đó Một nỗi buồn cứ đau quặn diết da.”

cảm đó mà trong bài Mây rua đăng ten trong rừng cây mà người đọc thấy được

nỗi buồn khi được nhà thơ gửi qua những cây tùng:

“Rừng không rầu rĩ, không reo hát,

Bóng đen như một mảnh khăn treo,

Một nỗi sầu đau tim xé nát

Ôi, đất quê nhà, đau buốt sao!

Buồn bã những cây tùng chị em

Giọng người xà ích hát êm êm:

“Tôi sẽ chết trên giường nhà ngục’

Người ta đem đi vùi cho xong”

[23; 49]

Và cây cỏ trong thơ Exenin lúc nào cũng ánh lên vẻ đẹp kì diệu, cũng phát sáng lung linh như những ánh bạc trên thảo nguyên xanh bát ngát và đêm đến thì tất cả đều phát sáng lung linh từ dòng sữa, con suối đến cỏ hoa:

Sống xa nhà, xa quê hương nên khi được trở về nhà thì đến cả ờ sậy cùng

reo vui chào đón với bài thơ Tôi lại về trong gia đình thân thuộc là những bờ

sậy thân quen nhưng ẩn chứa đằng sau nó là tâm trạng của một nhà thơ:

“Và dưới bóng trời chiều chạng vạng

Trong tiếng reo của bờ sậy ngả nghiêng

Tôi thường cầu mặt đất mờ hơi ấm

Về những điều không trở lại, xa xăm.”

[ 23; 55]

Nhưng nổi bật nhất trong thế giới hình ảnh cỏ cây của Exenin là cây bạch dương, yêu nhất vẫn là cây bạch dương Nếu nói Exenin là nhà thơ của đồng quê Nga thì cũng có thể nói Exenin là nhà thơ của bạch dương Nga Ít có nhà thơ nào lại dành nhiều vần thơ đắm đuối, một tình yêu và tràn đầy những rung động thẩm mỹ như Exenin đối với bạch dương, nhà thơ đã khẳng định tình yêu của

mình đối với bạch dương trong bài Sương mai lấp lánh tình yêu ấy là suốt đời,

là mãi mãi:

“Vi sa mù và sương mai lấp lánh

Suốt đời anh yêu thân trắng bạch dương

Với mái tóc bạch dương như vàng nạm,

Với áo choàng vải mộc thướt tha buông

[ 23; 50]

Chính vì thế khi nói đến cỏ cây trong thiên nhiên thì không thể thiếu những rừng cây bạch dương Bạch dương là một hiện tượng nổi bật trong thơ Exenin và là hình ảnh mang tính biểu tượng cho vẻ đẹp của người phụ nữ, người tình Bạch dương còn là một loại cây gắn với hình ảnh nước Nga, nó giống như cây tre của Việt Nam, cây anh đào của Nhật Bản vậy Hình ảnh bạch dương mang vẻ đẹp quyến rũ và bí ẩn giống như vẻ đẹp của những cô gái Nga Trong thơ Exenin bạch dương xuất hiện với tần số dày đặc và mỗi lần xuất hiện lại mang một hình vẻ riêng Bạch dương khi thì xuất hiện với dáng hình mảnh mai soi bóng bên hồ như một nàng thiếu nữ đó là những hình ảnh được nói đến trong

bài Cây dương tơ non:

“Mái tóc xanh tươi

Bộ ngực trinh trắng Cây dương tơ non Trong hồ soi bóng”

[23; 74]

Khi thì mơ màng ngái ngủ lúc bình minh lên, khi thì ở dưới cửa sổ với

những bông tuyết trùm trắng xóa ở đây nhà thơ đã kết hợp giữa vẻ đẹp của bạch

dương với bông tuyết để mang đến sự hài hòa cho bức tranh đó là bài Cây bạch

dương màu trắng:

“Cây bạch dương màu trắng

Bên cửa sổ nhà tôi

Tuyết ôm trùm cành vắng

Như bạc phủ sáng ngời.”

[23; 32] Không chỉ vậy hình ảnh bạch dương trong thơ Exenin còn có một vẻ đẹp

đầy sức quyến rũ Đó là sức quyến rũ của một cơ thể khỏe mạnh, căng tràn sự

sống, sức sống ấy được Exenin cảm nhận tinh tế qua từng bộ phận của cơ thể

bạch dương: tóc bạch dương, thân bạch dương, vai bạch dương, ngực bạch

dương, sữa bạch dương, bàn chân xinh xắn của bạch dương, tiếng bạch dương

Exenin dùng nhiều bài thơ chỉ viết về bạch dương Trong sự liên tưởng của ông,

bạch dương đẹp như người thiếu nữ trẻ trung, trinh bạch Ta hãy nghe nhà thơ

trò chuyện với bạch dương ở bài Mái tóc xanh:

“Mái tóc xanh Vòng ngực tròn thiếu nữ,

Ôi bạch dương, bạch dương mảnh dẻ

Cớ chi người nhìn mãi xuống đầm?”

[23; 72]

Mỗi một lần xuất hiện là một sự khác nhau từ một thiếu nữ trẻ trung với bộ

ngực trần mịn làm ngây ngất lòng thi sĩ nhưng có lúc cây bạch dương lại được

Exenin gọi là cây nến trắng cao vút, đó là cây nến bạc trong lòng mình khi mà

tác giả đã dành hết tình cảm của mình cho cây bạch dương Bài Tôi thi sĩ cuối cùng của đồng quê đã nói lên rất rõ vẻ đẹp này:

“Tôi chống việc đến dự ngày lễ thánh Hồn phải lòng những chiếc lá bạch dương Cháy rực lên những chiếc lá vàng thơ

Từ thân cây nến trắng mềm cao vút”

[23; 80]

Hay: “Yên bình và ấm áp

Như bên bếp lửa đông

Giống như cây nến lớn

Bạch dương đứng dăng hàng.”

[23; 21]

Với thi sĩ, bạch dương không chỉ là vẻ đẹp của thiên nhiên, không những

là vẻ đẹp của người phụ nữ mà còn mang linh hồn của tạo vật, của nước Nga Bạch dương mảnh dẻ trong “mái tóc xanh” nhưng cũng nếm trải nỗi buồn như con người khi một đêm trăng sao chàng chăn bò ngồi tâm sự khóc lóc với bạch dương Nỗi rung động của bạch dương trước lời thổn thức của chàng

chăn bò cũng chính là rung động đích thực của con tim nhà thơ qua bài Cây dương tơ non:

“Cho xem bí mật Tâm hồn của cây Tôi yêu tha thiết Tiếng buồn thu đầy

Cây dương đáp lại:

“Anh bạn tò mò Chiều sao đang khóc Một gã chăn bò”

[23; 75 ]