Những ưu điểm Việc đổi mới và cấu trúc lại nội dung, chương trình của ba môn học “Triết học Mác – Lênin”, “Kinh tế chính trị học Mác – Lênin” và “Chủ nghĩa xã hội khoa học” thành một mô
Trang 1Võ Minh Tuấn *
1 Những ưu điểm
Việc đổi mới và cấu trúc lại nội dung, chương trình của ba môn học “Triết học Mác – Lênin”, “Kinh tế chính trị học Mác – Lênin” và “Chủ nghĩa xã hội khoa học” thành một môn học “Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin” có được một số ưu điểm dễ nhận thấy sau đây:
- Việc tích hợp ba môn học trước đây thành một môn đã đáp ứng được yêu cầu giảm tải thời lượng và dung lượng các môn lý luận chính trị, hạn chế hiện tượng trùng lặp ở một số nội dung, phần nào cập nhật được những thay đổi mới của tình hình đất nước và thế giới
- Kết cấu giáo trình tương đối logic: bắt đầu từ thế giới quan, phương pháp luận nói chung (phần thứ nhất), rồi tiếp tục tìm hiểu phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa (phần thứ hai) để đi đến kết luận về một hình thái kinh tế – xã hội mới (phần thứ ba)
* Tiến sĩ, Khoa Lý luận chính trị, Học viện Ngân hàng
VÀI Ý KIẾN VỀ MÔN HỌC VÀ GIÁO TRÌNH
“NHỮNG NGUYÊN LÝ CƠ BẢN CỦA CHỦ NGHĨA MÁC – LÊNIN”
Trang 2- Do đó, góp phần làm cho cả giảng viên lẫn sinh viên có cái nhìn tổng quan, logic về chủ nghĩa Mác – Lênin với ba bộ phận lý luận cấu thành gắn bó chặt chẽ, thống nhất
2 Những vấn đề đặt ra
2.1 Các vấn đề chung
“Những nguyên lý của chủ nghĩa Mác – Lênin” được gọi là môn học, nghĩa là có số lượng một Trong khi đó, chủ nghĩa Mác – Lênin bao gồm ba bộ phận cấu thành cơ bản1: Triết học Mác – Lênin, Kinh tế chính trị Mác – Lênin, Chủ nghĩa xã hội khoa học Như vậy, việc hợp nhất ba thành một sẽ mâu thuẫn về mặt nhận thức, đồng thời làm giảm tính chỉnh thể và quy mô của chủ nghĩa Mác – Lênin Có thể hợp nhất triết học với chủ nghĩa xã hội khoa học, nhưng không thể hợp nhất triết học với kinh tế chính trị học
Chủ nghĩa Mác – Lênin với ba bộ phận cấu thành được coi là khoa học, mà một khoa học thì phải bao hàm các nội dung cơ bản sau: khái niệm về bộ môn khoa học2, đối tượng nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu Tuy nhiên, theo nội dung chương trình và giáo trình thì thiếu vắng tất cả những yếu tố cơ bản làm nên một bộ môn khoa học Giáo trình “Những nguyên lý của chủ nghĩa Mác – Lênin”, mặc dù đã cố gắng, nhưng vẫn không thể đưa ra một khái niệm chung, một đối tượng nghiên cứu chung, một phương pháp đặc thù chung, nghĩa là về mặt khoa học thì đây vẫn chỉ là sự lắp ghép các bộ môn khác nhau
Không thể có một khái niệm, một đối tượng, một phương pháp đặc thù dùng chung; nhưng cũng không thể có nhiều hơn một khái niệm, một đối tượng, một phương pháp đặc thù cho “Những nguyên lý của chủ nghĩa Mác – Lênin” Vậy nên hiểu môn học
“Những nguyên lý của chủ nghĩa Mác – Lênin” là khoa học, hay là gì? Cũng không thể nói đây là chính trị, vì bản thân chính trị thuộc
về lĩnh vực thực tiễn, và chính trị học là một bộ môn khoa học độc
1 Tại Việt Nam, còn có thêm hai bộ phận cấu thành chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng
Hồ Chí Minh: Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, Tư tưởng Hồ Chí Minh
2 Ví dụ như triết học là gì, kinh tế chính trị học là gì, xã hội học là gì, v.v
Trang 3lập có khái niệm, đối tượng, phương pháp không trùng khớp với trường hợp này
Hầu như thiếu vắng các vấn đề có tính lịch sử: lịch sử triết học, lịch sử kinh tế chính trị học, lịch sử tư tưởng xã hội chủ nghĩa
Vì thế, người học chỉ được cung cấp một bức tranh phiến diện, không hiểu được chủ nghĩa Mác – Lênin là một sự kế thừa trong dòng chảy chung, là tài sản chung của nhân loại Điều đó mâu thuẫn với quan điểm biện chứng duy vật mácxít về mặt nhận thức
Sự bất cập về mặt khoa học sẽ dẫn đến sự lúng túng về mặt thao tác cho giảng viên và sự nhầm lẫn trong nhận thức của sinh viên: giảng viên sẽ gặp khó khăn khi giúp sinh viên phân biệt ba bộ phận cấu thành này, do luôn bị “ám ảnh” bởi ba môn học trước đây; còn sinh viên dễ bị nhầm lẫn trong tên gọi môn học
Về phía giảng viên, do chuyên ngành được đào tạo, hoặc là triết học, hoặc là kinh tế chính trị, hoặc là chủ nghĩa xã hội khoa học, nên khi giảng dạy môn học mới trên cơ sở hợp nhất cả ba bộ môn sẽ gặp nhiều khó khăn về chuyên môn, nhất là phải giảng dạy trong điều kiện thời gian hạn hẹp hơn so với trước
Chương trình môn học “Những nguyên lý cơ bản của chủ
nghĩa Mác – Lênin (Ban hành theo Quyết định số 52
/2008/QĐ-BGDĐT ngày 18 tháng 9 năm 2008 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo) quy định thời lượng nghe giảng 70% và thảo luận 30%,
trong khi trước đó tại Công văn số 11381/BGDĐT-ĐH&SĐH ngày 10-10-2006 của Bộ Giáo dục và Đào tạo về việc Hướng dẫn giảng dạy các môn khoa học Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh thì yêu cầu 50% thời gian môn học dành cho lên lớp và 50% thời gian hội
thảo có giảng viên hướng dẫn và sinh viên tự nghiên cứu
2.2 Các vấn đề thuộc giáo trình “Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin”3 (phần thứ nhất)
Giáo trình chưa làm rõ được, đây là giáo trình của một môn khoa học, hay là giáo trình của một chủ nghĩa? Có hai trường hợp:
3 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2014), Giáo trình Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin, Nxb CTQG, HN
Trang 41 Nếu đây là giáo trình của một môn khoa học, thì phải có đối tượng, phương pháp nghiên cứu, điều mà giáo trình đã không chỉ ra được, vì trên thực tế không thể có một đối tượng, một phương pháp nghiên cứu chung cho cả ba bộ môn khoa học 2 Nếu đây là giáo trình của một chủ nghĩa, thì chủ nghĩa không có giáo trình mà chỉ có trước tác Để giảng dạy một chủ nghĩa như một môn học trong trường đại học thì phải thể hiện bằng giáo trình, và phải trả lời được đâu là đối tượng, đâu là phương pháp nghiên cứu, tức là quay lại trường hợp 1 Thực tế không thể trả lời được xác đáng câu hỏi trên,
vì việc lắp ghép ba môn khoa học thành một chủ yếu do xuất phát từ mục đích chứ chưa có căn cứ khoa học
Giáo trình ít đề cập tính lịch sử của vấn đề: lịch sử triết học, lịch sử kinh tế chính trị, lịch sử tư tưởng xã hội chủ nghĩa Vì thế, người học chỉ được cung cấp một bức tranh phiến diện, không hiểu được chủ nghĩa Mác – Lênin là một sự kế thừa trong dòng chảy chung, là tài sản chung của nhân loại
Đối với tên người, tên địa danh nước ngoài có gốc chữ latinh: việc phiên âm chỉ nên áp dụng với báo chí vì dành cho đại chúng, còn tác phẩm khoa học dành cho đối tượng chuyên biệt (trí thức), phiên âm sẽ dẫn đến sự sai lệch trong phát âm danh từ, khó tra cứu4
Đã từ lâu, các tác phẩm khoa học thường giữ nguyên gốc latinh chứ không phiên âm Giáo trình là một tác phẩm khoa học, không nên phiên âm5 Sau nhiều lần tái bản, giáo trình hiện tại đã có một bước tiến mới về vấn đề này so với các lần xuất bản trước khi chua thêm nguyên gốc latinh nhưng vẫn giữ lại sự phiên âm mà thực tế là không cần thiết
Cân nhắc việc sử dụng các từ so sánh tuyệt đối, ví dụ: chủ nghĩa duy vật biện chứng là “hình thức phát triển cao nhất”, “đỉnh cao” của chủ nghĩa duy vật (tr.35, 38, 39, 145), vì theo quan điểm biện chứng, mọi thứ là không ngừng vận động và phát triển Có thể
sử dụng so sánh hơn, ví dụ “hình thức phát triển cao”
4 Ví dụ Giáo trình phiên âm Smith thành Xmít (tr.13), Hobbes thành Hốpxơ (tr.41) là không chính xác, hay “chủ nghĩa Makhơ” (tr.24) do phiên âm nên không thể tra cứu tư liệu gốc
5 Ngoại lệ: những danh từ phiên âm đã quen thuộc như Mác, Ăngghen, Lênin, Luân Đôn,…
Trang 5Chương Mở đầu
- Ở trang 25, cuối tiểu mục c) Giai đoạn bảo vệ và phát triển
chủ nghĩa Mác, nên bổ sung nội dung: Chủ nghĩa Mác – Lênin tiếp
tục được bảo vệ và phát triển bởi nhiều học giả khác ở Liên Xô (cũ),
ở Việt Nam (Trần Đức Thảo), ở phương Tây… để làm rõ tính liên tục, phong phú và cập nhật của chủ nghĩa Mác – Lênin
- Ở trang 25 (dòng cuối cùng), “Đảng Công nhân dân chủ –
xã hội Nga”, nên gọi là “Đảng Công nhân xã hội dân chủ Nga”6
- Ở trang 30, 31, cụm từ “đáp ứng yêu cầu của con người Việt Nam” là chưa rõ nghĩa
- Ở trang 30, mục 2 Một số yêu cầu cơ bản về phương pháp
học tập, nghiên cứu, nên bổ sung một yêu cầu nữa, đó là việc vận
dụng tri thức tổng hợp của các môn khoa học cụ thể
Chương I
- Chương này nhìn chung chỉ trình bày thế giới quan duy vật biện chứng, và đề cập thế giới quan duy tâm rất ít, như vậy có thể làm cho sinh viên có nhận thức phiến diện về vấn đề thế giới quan với tư cách là kết quả của quá trình con người nhận thức thế giới trên cả hai phương diện vật chất và tinh thần
- Ở trang 49, 50, chưa phân biệt rõ các cấp độ phản ánh tương ứng với cấu trúc vật chất và hình thức phản ánh Có ba cấp độ gồm cấp độ thấp (của thế giới vô cơ, với các hình thức phản ánh vật
lý, hóa học), cấp độ trung bình (của thế giới hữu cơ, với các hình thức phản ánh cảm ứng, phản xạ, tâm lý), cấp độ cao (của con người, với hình thức phản ánh ý thức)
- Ở trang 50, nói “Phản ánh năng động, sáng tạo là hình thức
phản ánh cao nhất” là không chính xác, vì năng động, sáng tạo là đặc trưng của một hình thức phản ánh cao nhất, không thể lấy đặc
6 Báo điện tử Đảng CSVN
( cpv/Modules/News/NewsDetail.aspx?co_id=30683&cn_id=364322 ), Tạp chí Xây dựng Đảng ( xaydungdang.org.vn/Home/PrintStory.aspx?distribution=5704&print=true )
Trang 6trưng để đặt tên, và đồng thời không logic với tên gọi của các hình
thức phản ánh khác: vật lý, hóa học, sinh học Cần hiểu cho đúng, ý
thức là hình thức phản ánh cao nhất vì mang đặc trưng phản ánh
năng động, sáng tạo7
- Ở trang 53, dòng 18 trên xuống, “tái tạo lại” nên sửa là “tái tạo”
Chương II
- Trang 63, dòng 11 trên xuống, “vô ngã” (Anatman) trong Phật giáo thể hiện tư tưởng về bản thể luận, không phải là tư tưởng biện chứng như giáo trình dẫn chứng
- Trang 69, tiết II Các nguyên lý cơ bản của phép biện
chứng duy vật, trước hết cần phải bổ sung định nghĩa “nguyên lý” ở
đây là gì, và phân biệt với “nguyên lý” trong “những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin”
- Kết thúc mỗi nguyên lý, mỗi quy luật của phép biện chứng duy vật, nên có tóm tắt nội dung cơ bản
- Từ trang 102-104, khi trình bày nội dung quy luật phủ định của phủ định, chưa làm rõ được thế nào là “phủ định của phủ định” trong đó có giai đoạn trung gian và vai trò của cái trung giới8 – nội dung quan trọng nhất của quy luật này
- Trang 105, việc đưa lý luận nhận thức vào chương II là không hợp lý về mặt nội dung
Chương III
- Trang 126, tiết I Vai trò của sản xuất vật chất…, nên thay bằng I Sản xuất vật chất… thì mới có tính bao quát
7 Ý thức “là hình thức cao nhất của sự phản ánh”, Hội đồng trung ương chỉ đạo biên soạn
giáo trình quốc gia các bộ môn khoa học Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, Giáo trình Triết học Mác – Lênin, Nxb CTQG, HN, 1999, tr.196
8 Hêghen đã trình bày vấn đề này rất sâu sắc trong tác phẩm Hiện tượng luận tinh thần
Trang 7- Trang 127 nhận định, “Mỗi phương thức sản xuất đều có hai phương diện cơ bản là kỹ thuật và kinh tế” là chưa chính xác, và các luận điểm giải thích cho nhận định này ngay sau đó nặng về tính kinh tế Chính xác phải là, phương thức sản xuất biểu thị sự thống nhất của hai mối quan hệ, thứ nhất là quan hệ giữa con người với tự nhiên (lực lượng sản xuất), thứ hai là quan hệ giữa con người với con người (quan hệ sản xuất) Cũng trang này, “những cách thức tổ chức kinh tế cao” dường như chưa chính xác?
- Trang 131, trình bày về lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất mà không cho thấy đây là hai bộ phận cấu thành một phương thức sản xuất, từ đó chưa làm rõ được quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất – nguồn gốc và động lực của sự vận động phát triển của các phương thức sản xuất
- Trang 139, khi trình bày về mối quan hệ giữa cơ sở hạ tầng
và kiến trúc thượng tầng đã không cho thấy chúng hợp thành cơ cấu kinh tế – xã hội có liên quan đến hạt nhân là phương thức sản xuất Cũng trang này, cần phân tích rõ hơn vai trò quyết định của cơ sở hạ tầng đối với kiến trúc thượng tầng, khi xem xét cơ sở hạ tầng với tư cách là cấu trúc kinh tế hình thành trên các quan hệ sản xuất quyết định đời sống tinh thần xã hội và các thiết chế chính trị – xã hội
- Trang 142, khi đề cập đến tồn tại xã hội và ý thức xã hội, chưa làm rõ được đây là những biểu hiện đặc thù của vật chất và ý thức trong xã hội, mà sự hợp thành của chúng làm nên toàn bộ xã hội loài người
- Trang 171, khi phân tích về bản tính xã hội của con người, cần bổ sung luận điểm về lịch sử giống loài
3 Vài đề xuất
Thứ nhất, là ba phương án tái cấu trúc:
1 Nếu vẫn giữ nguyên sự tích hợp ba môn thành một, thì tên gọi của môn học cần có sự điều chỉnh, sao cho ngắn gọn hơn, súc tích hơn Ví dụ, có thể gọi là “Chủ nghĩa Mác – Lênin”, hoặc
“Nguyên lý chủ nghĩa Mác – Lênin”
Trang 82 Nếu được thì nên tách thành hai môn: một môn là “Triết học Mác – Lênin” trong đó tích hợp cả “Chủ nghĩa xã hội khoa học”, môn còn lại là “Kinh tế chính trị học Mác – Lênin”
3 Thiết kế thành hai môn học: một là “Triết học” (trình bày lịch sử, trong đó có thể nhấn mạnh triết học Mác – Lênin), hai là
“Kinh tế chính trị học” (trình bày lịch sử, trong đó có thể nhấn mạnh kinh tế chính trị học Mác – Lênin)
Thứ hai, bổ sung các nội dung (trong một chừng mực nhất định) liên quan đến các vấn đề về lịch sử (triết học, kinh tế chính trị học, tư tưởng xã hội chủ nghĩa) nhằm giúp cho sinh viên có một cái nhìn tương đối toàn diện và khoa học
Thứ ba, chỉnh sửa một số nội dung cụ thể của chương Mở đầu, chương I, chương II và chương III đã đề cập ở trên