ỨNG DỤNG PHƯƠNG PHÁP TÍCH HỢP, LIÊN MÔN TRONG GIẢNG DẠY CÁC MÔN HỌC LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ TẠI CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC, CAO ĐẲNG KHÔNG CHUYÊN TỪ THỰC TIỄN CỦA TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TR
Trang 1ỨNG DỤNG PHƯƠNG PHÁP TÍCH HỢP, LIÊN MÔN
TRONG GIẢNG DẠY CÁC MÔN HỌC LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ TẠI CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC, CAO ĐẲNG KHÔNG CHUYÊN
TỪ THỰC TIỄN CỦA TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÀI NGUYÊN
VÀ MÔI TRƯỜNG TP HỒ CHÍ MINH
Đặng Hoàng Vũ *
Dạy và học các môn lý luận chính trị là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của Đảng và Nhà nước ta đối với mục tiêu giáo dục và đào tạo Việc dạy và học các môn lý luận chính trị đòi hỏi phải thường xuyên đổi mới nội dung và phương pháp tiếp cận, phù hợp với tình hình phát triển của đất nước, đặc biệt là trong giai đoạn đất nước đang trên đà hội nhập với quốc tế Để góp phần tăng cường hiệu quả công tác dạy và học các môn lý luận chính trị tại các trường đại học và cao đẳng không chuyên, Tác giả xin tham gia góp một vài ý kiến trên hai phương diện như sau:
1 Một số cách hiểu về các môn lý luận chính trị và phương pháp giảng dạy tích hợp, liên môn:
Các môn học lý luận chính trị được hiểu theo nhiều cách khác nhau, cách hiểu phổ biến nhất là dùng để chỉ các môn: Triết học Mác – Lê nin, Kinh tế chính trị Mác – Lê nin, Chủ nghĩa xã hội khoa học, Lịch sử Đảng cộng sản Việt nam, Tư tưởng Hồ Chí Minh
và môn Chính trị1 Cách hiểu thứ hai là để chỉ chung các môn học
* Thạc sỹ Luật quốc tế, Giảng viên Khoa Lý luận chính trị – Trường Đại học Tài nguyên
và Môi trường TP.HCM
1 Quyết định số 494/TTg ngày 24/06/2002 của Thủ tướng Chính phủ (Điều 1, Khoản 2)
Trang 2có đối tượng nghiên cứu là khoa học Mác – Lê nin, tư tưởng Hồ Chí Minh; Đường lối, chủ trương của Đảng Cộng sản Việt Nam và chính sách, pháp luật của Nhà nước Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam, bao gồm các môn học theo cách hiểu thứ nhất và các
môn học có tên gọi khác nhau (do đổi tên môn, sáp nhập các môn, …), nhưng về bản chất không thay đổi như: Những nguyên lý
cơ bản của Chủ nghĩa Mác – Lê nin, Đường lối cách mạng của Đảng Cộng sản Việt Nam và các môn pháp luật Cách hiểu thứ ba giống như cách hiểu thứ hai nhưng loại trừ các môn pháp luật Các môn có đối tượng nghiên cứu là chính sách, pháp luật của Nhà nước được xem như là các môn khoa học pháp lý, không được liệt vào nhóm các môn khoa học chính trị2
Theo quan điểm của tác giả, cách hiểu thứ nhất mặc dù được định nghĩa trong một văn bản pháp luật chính thống nhưng nó bị bó
hẹp về khái niệm các tên môn học (hiện nay, các tên môn học đó chủ yếu là dành cho sinh viên khối chuyên ngành) Cách hiểu thứ
hai thì lại quá dàn trải, thiếu tính thuyết phục vì các môn pháp luật
có đối tượng nghiên cứu hoàn toàn khác biệt Do đó, cách hiểu thứ
ba là tương đối phù hợp nhất, nó vừa thể hiện đầy đủ nội hàm nghiên cứu về lý luận chính trị, nhưng cũng vừa lấp được những khoảng trống khái niệm khi có sự thay đổi các tên môn học vì nhiều
lý do khác nhau Trên thực tế, một số trường đại học và cao đẳng không chuyên đã thực hiện mô hình quản lý hành chính ghép chung
các môn lý luận chính trị (theo cách hiểu thứ ba) với môn học Pháp luật đại cương (cũng là môn học bắt buộc trong chương trình đào tạo) về cùng một đơn vị quản lý3 Như vậy, nếu hiểu khái niệm các môn lý luận chính trị theo cách hiểu thứ ba thì khó có thể quản lý về mặt chuyên môn đối với môn Pháp luật đại cương trong trường hợp
này (chỉ quản lý về mặt hành chính), nhưng cũng không có cơ sở
phù hợp để đưa môn học này trở thành môn học lý luận chính trị Đây cũng là một điểm lưu ý trong nội dung quản lý nhà nước về giáo dục tại các trường đại học và cao đẳng không chuyên
2 Cách hiểu thứ hai và cách hiểu thứ ba là từ khảo sát của Tác giả đối với ý kiến của các đồng nghiệp
3 Thực tiễn tại Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường TP Hồ Chí Minh (Khoa Lý luận chính trị)
Trang 3Việc giảng dạy các môn học lý luận chính trị tại các trường đại học và cao đẳng không chuyên giữ vai trò rất quan trọng trong định hướng chiến lược phát triển toàn diện đất nước, trong đó giáo dục chính trị tư tưởng là ưu tiên hàng đầu Chú trọng đổi mới phương pháp giảng dạy và học tập các môn lý luận chính trị, đặc biệt coi trọng việc nâng cao chất lượng, hiệu quả dạy và học các môn học này4 Trên tinh thần chỉ đạo đó, các trường đã không ngừng nâng cao chất lượng giảng dạy và hiệu quả học tập các môn học lý luận chính trị tại đơn vị mình bằng nhiều giải pháp khác nhau như tăng phụ cấp đối với đội ngũ giảng viên trực tiếp tham gia giảng dạy các môn học này, tích cực đổi mới phương pháp giảng dạy, gắn kết hoạt động học tập với hoạt động nghiên cứu khoa học, … Bằng thực tiễn giảng dạy tại Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường thành phố
Hồ Chí Minh, trong bài viết này, tác giả chia sẻ phương pháp giảng dạy mới đối với các môn học lý luận chính trị, đó chính là phương pháp tích hợp, liên môn Đây cũng là phương pháp mà Bộ Giáo dục
và Đào tạo đang thí điểm để triển khai áp dụng cho việc dạy học các môn học chung tại các trường phổ thông
Giảng dạy tích hợp, liên môn xuất phát từ yêu cầu của mục tiêu dạy học phát triển năng lực của người học, đòi hỏi phải yêu cầu sinh viên vận dụng kiến thức lý thuyết vào giải quyết những vấn đề thực tiễn đang đặt ra Khi giải quyết một vấn đề trong thực tiễn, đòi hỏi sinh viên phải vận dụng kiến thức tổng hợp, liên quan đến nhiều
môn học “Tích hợp” có nghĩa là đưa những nội dung giáo dục có
liên quan vào quá trình dạy học các môn học như: tích hợp giáo dục đạo đức, lối sống; giáo dục pháp luật; giáo dục chủ quyền quốc gia
về biên giới, biển, đảo; giáo dục sử dụng năng lượng tiết kiệm và
hiệu quả, bảo vệ môi trường, an toàn giao thông, “Liên môn” là
phải xác định các nội dung kiến thức liên quan đến hai hay nhiều môn học để dạy học, tránh việc sinh viên phải học lại nhiều lần cùng một nội dung kiến thức ở các môn học khác nhau Đối với những kiến thức liên môn nhưng có một môn học chiếm ưu thế thì có thể
4
Quyết định số 494/TTg ngày 24/06/2002 của Thủ tướng Chính phủ (Điều 1, Khoản 2, Điểm d)
Trang 4bố trí dạy trong chương trình của môn đó và không dạy lại ở các môn khác5
Tại Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường thành phố Hồ Chí Minh, việc giảng dạy các môn lý luận chính trị theo phương pháp tích hợp, liên môn đã được áp dụng nhiều năm nay Việc tích hợp hiện nay được áp dụng một cách tối đa trong giáo án của các giảng viên, đặc biệt là tích hợp các nội dung có liên quan đến các kiến thức chuyên ngành đào tạo của sinh viên Riêng liên môn, do phải tuân thủ đầy đủ nội dung chương trình theo sự thống nhất của
Hội đồng lý luận trung ương (giáo trình chuẩn) nên Trường chưa
thể thực hiện được Tuy nhiên, trong quá trình giảng dạy có nhiều nội dung tích hợp liên quan đến các môn học chuyên ngành thì giảng viên không giải thích lại các khái niệm chuyên ngành do sinh viên đã được học trong các môn học chuyên ngành, đây cũng có thể
xem như là nội dung liên môn (liên môn giữa các môn lý luận chính
trị với các môn chuyên ngành chứ không phải liên môn giữa các môn lý luận chính trị với nhau)
2 Giải pháp triển khai thực hiện và những kết quả đạt được:
Về giải pháp tích hợp: Được thiết kế gắn với nội dung giảng
dạy, tuỳ thuộc vào từng chuyên ngành đào tạo và từng môn học lý luận chính trị cụ thể mà các giảng viên xem xét tích hợp các nội dung có liên quan để gắn kết và tạo chiều sâu cho các môn chuyên ngành Cụ thể:
- Đối với môn “Những nguyên lý cơ bản của Chủ nghĩa Mác –
Lê nin, học phần 1”: Giảng viên có thể tích hợp, lồng ghép giải thích quan điểm về “vật chất và ý thức” đối với công tác quy hoạch
và sử dụng đất đai (là một môn học của chuyên ngành quản lý đất
đai), sự trở lại của xu hướng nghiên cứu phong thuỷ trong quy
hoạch và xây dựng bất động sản qua những năm gần đây; nội dung của “nguyên lý về mối liên hệ phổ biến” đối với bảo vệ môi trường,
5 Giải thích của Ông Nguyễn Xuân Thành – Phó Vụ trưởng Vụ Trung học phổ thông (Bộ Giáo dục và Đào tạo) đăng trên Báo vietnamnet online ngày 08/12/2014
(http://vietnamnet.vn/vn/giao-duc/210669/pho-vu-truong-go-roi-day-hoc tich-hop lien-mon-.html)
Trang 5chống biến đổi khí hậu và xây dựng mục tiêu phát triển bền vững (là
nội dung trọng tâm của chuyên ngành quản lý môi trường); “quy
luật phủ định của phủ định” trong việc giải thích và dự báo nguồn
năng lượng và tài nguyên khoáng sản trong tương lai (là nội dung
trọng tâm của chuyên ngành địa chất, khoáng sản); “quy luật thống
nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập” trong mục tiêu cân bằng sinh thái; vai trò của các cặp phạm trù như “cái chung, cái riêng”,
“tất nhiên, ngẫu nhiên” trong nghiên cứu khoa học, tìm tòi ra các
giống loài mới (biến đổi gen, đa dạng sinh học); đồng thời, giảng
viên cũng có thể vận dụng các nội dung của chủ nghĩa duy vật lịch
sử (lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất; cơ sở hạ tầng, kiến trúc
thượng tầng; hình thái kinh tế xã hội, vấn đề con người, …) để giải
thích và dự báo về quá trình phát triển chung của đất nước ta hiện
nay (về nhiều góc độ như kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, tình
hình tội phạm, trật tự an toàn giao thông, …) gắn với xu hướng của
hội nhập quốc tế, …
- Đối với môn “Những nguyên lý cơ bản của Chủ nghĩa Mác –
Lê nin, học phần 2”: Giảng viên có thể tích hợp, lồng ghép những nội dung cơ bản như “lạm phát”, “giảm phát”, “khủng hoảng kinh tế”, … để giải thích, đánh giá và dự báo xu hướng của nền kinh tế
nước ta nói chung, lĩnh vực kinh tế bất động sản nói riêng (là nội
dung nghiên cứu trọng tâm của chuyên ngành kinh tế tài nguyên, môi trường); sự ảnh hưởng của “thị trường chứng khoán” đối với
nền kinh tế chung; những tác động tích cực và tiêu cực của biến
động kinh tế thế giới từ những sự kiện gần đây (Ucraina, trung
đông, tình hình Biển Đông, …) đối với kinh tế trong nước (giá xăng dầu, chỉ số giá tiêu dùng, GDP, …); Các quan hệ “cung, cầu” để
giải thích và tìm nguồn ra cho kinh tế nông nghiệp, ngư nghiệp
- Đối với môn “Đường lối cách mạng của Đảng Cộng sản Việt Nam”: Giảng viên có thể tích hợp, lồng ghép các nội dung từ văn kiện, nghị quyết của Đảng với thực tiễn phát triển kinh tế, xã hội của đất nước, cũng như những kết quả đạt được từ công tác chỉ đạo đúng đắn của Đảng Ví dụ, chủ trương của Đảng về “tam nông”6
(liên quan đến ngành kinh tế tài nguyên, môi trường); về xây dựng
6 Nghị quyết số 26 - NQ/T.Ư, Hội nghị lần thứ VII, BCH TW Khoá X về "nông nghiệp, nông dân, nông thôn” ngày 05/08/2008
Trang 6đội ngũ trí thức tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho sự nghiệp phát triển của đất nước7; chủ trương của Đảng về chính sách và pháp luật đất đai8 (liên quan đến ngành quản lý đất đai); về biến đổi
khí hậu9 (liên quan đến ngành môi trường, khí tượng, thuỷ văn)
hoặc chủ trương về đẩy mạnh khoa học, công nghệ,10 …
- Đối với môn “Tư tưởng Hồ Chí Minh”: Giảng viên có thể tích hợp, lồng ghép các nội dung tư tưởng của Bác để giáo dục các đức tính của công dân, nâng cao hiệu quả hoạt động học tập, nghiên cứu khoa học hoặc ứng dụng trong công việc Ví dụ, mở rộng nội hàm của môn Tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hành tiết kiệm, chống lãng phí trong việc kiểm soát nợ công, giám sát có hiệu quả hoạt động đầu tư công; tư tưởng của Bác về dân tộc gắn liền với tuyên truyền chủ quyền, biển đảo tổ quốc; tư tưởng của Bác về chống chủ
nghĩa cá nhân gắn liền với giáo dục tinh thần cộng đồng (chống thói
ích kỷ, vô cảm trong giới trẻ), phê phán các hiện tượng tiêu cực và
căn bệnh thành tích hiện nay; …
Bên cạnh việc tích hợp nội dung của các môn học chuyên ngành vào giảng dạy các môn lý luận chính trị, tuỳ vào các điều kiện, hoàn cảnh cụ thể, đặc biệt là gắn liền với tình hình thời sự chính trị, kinh tế, xã hội trong nước và quốc tế, mỗi giảng viên sẽ tích hợp thêm các nội dung phù hợp khác vào bài giảng của mình để tăng tính sinh động và tính ứng dụng của bài giảng
Về giải pháp liên môn: Được thiết kế gắn với phương pháp
giảng dạy, đây cũng chính là nội dung gây khó khăn không nhỏ cho
7 Nghị quyết số 27 - NQ/T.Ư, Hội nghị lần thứ VII, BCH TW Khoá X về " xây dựng đội ngũ trí thức trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” ngày 06/08/2008
8 Nghị quyết số 19 - NQ/T.Ư, Hội nghị lần thứ VI, BCH TW Khoá XI về " tiếp tục đổi mới chính sách, pháp luật về đất đai trong thời kỳ đẩy mạnh toàn diện công cuộc đổi mới, tạo nền tảng để đến năm 2020 nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại” ngày 31/10/2012
9 Nghị quyết số 24 - NQ/T.Ư, Hội nghị lần thứ VII, BCH TW Khoá XI về "Chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu, tăng cường quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường” ngày 03/06/2013
10 Nghị quyết số 20 - NQ/T.Ư, Hội nghị lần thứ VI, BCH TW Khoá XI về "phát triển khoa học và công nghệ phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế” ngày 31/10/2012
Trang 7các giảng viên Bởi lẽ, chính bản thân các giảng viên giảng dạy cũng khó mà nắm hết được tất cả các nội dung của các chuyên
ngành học (vốn dĩ là nội dung của các môn chuyên ngành), mà
muốn liên môn thì phải hiểu nội dung của môn học cần liên Hầu hết giảng viên các môn lý luận chính trị chuyên về khoa học xã hội và khoa học nhân văn, trong khi nội dung của các môn chuyên ngành dùng để liên môn thường chuyên về khoa học kỹ thuật và khoa học
tự nhiên, nên đó là rào cản rất lớn cho giải pháp liên môn; các giảng viên lý luận chính trị muốn hiểu cơ bản các khái niệm chuyên ngành
nhằm để liên môn cũng không phải là chuyện dễ dàng (biến đổi khí
hậu, phát triển bền vững, cân bằng sinh thái, đa dạng sinh học, …)
Tuy nhiên, nếu không triển khai giải pháp liên môn thì không mở rộng được nội dung tích hợp, nghèo nàn chất lượng bài giảng và
thiếu tính ứng dụng cho sinh viên chuyên ngành (được hiểu là sinh
viên chuyên ngành không thuộc nhóm xã hội và nhân văn), từ đó,
sinh viên sẽ có tâm lý xem thường giá trị của các môn học lý luận chính trị
Để hạn chế những khó khăn đó, các giảng viên lý luận chính trị của trường đã sử dụng phương pháp giảng dạy theo hướng tương tác với sinh viên Thông qua việc giảng viên gợi ý các đề tài nghiên
cứu (trên cơ sở có sự kết hợp giữa các môn lý luận chính trị và các
môn chuyên ngành), sinh viên phải làm việc nhóm để tìm hiểu Kết
quả của quá trình nghiên cứu được sinh viên trình bày gắn với thời lượng giảng dạy trên lớp học Căn cứ trên nội dung trình bày của sinh viên, giảng viên sẽ có được nhận định những nội dung nào đã được các môn chuyên ngành giảng dạy rồi thì sẽ không giảng lại; những nội dung nào thuộc chuyên ngành mà sinh viên chưa học thì giảng viên sẽ lưu ý, nhấn mạnh tầm quan trọng để sinh viên tìm hiểu sâu thêm và được giảng viên chuyên ngành giải quyết trong môn học chuyên ngành
Hầu hết các môn lý luận chính trị đều được bố trí học trước các môn học chuyên ngành, nên phần lớn các khái niệm chuyên ngành sinh viên chưa thể nắm được Tuy nhiên, nhiệm vụ của các môn lý luận chính trị là làm nổi bật vai trò của lý luận đối với hoạt động thực tiễn của các môn chuyên ngành chứ không làm thay các
môn chuyên ngành (vốn dĩ có đối tượng nghiên cứu riêng) Thông
Trang 8qua các môn lý luận chính trị, sinh viên sẽ có cái nhìn biện chứng và
ý nghĩa hơn đối với chuyên ngành mình đang theo học; đồng thời sinh viên sẽ tìm thấy được giá trị của các môn lý luận chính trị trong việc giải quyết các vấn đề thuộc chuyên ngành, có sự hỗ trợ sâu sắc của các môn lý luận chính trị với các môn chuyên ngành trong chương trình đào tạo của nhà trường
Như vậy, liên môn chủ yếu được sử dụng thông qua hình thức tương tác với sinh viên, công việc nghiên cứu chính là của sinh viên chứ không phải của giảng viên Thông qua phương pháp liên môn tương tác sẽ phát sinh rất nhiều nội dung để tích hợp trong chương trình giảng dạy các môn lý luận chính trị Các môn học lý luận chính trị giờ đây đối với sinh viên là môn học giữ vai trò định hướng cho khoa học chuyên ngành chứ không còn là môn học khuôn mẫu, khô cứng nữa, từ đó sinh viên sẽ yêu thích các môn học này hơn
Về đánh giá kết quả thực hiện: Hiện nay chưa có một nghiên
cứu, khảo sát chính thống nào về kết quả ứng dụng giải pháp tích hợp, liên môn trong việc giảng dạy các môn lý luận chính trị tại Trường Tuy nhiên, đứng dưới góc độ của giảng viên trực tiếp giảng dạy một số nội dung của chương trình lý luận chính trị, bản thân người viết có một vài nhận xét chủ quan về hiệu quả ứng dụng các giải pháp trên như sau:
Thứ nhất, đối với người học: Sinh viên đã có sự hào hứng thực
sự đối với các môn học lý luận chính trị, người học đón nhận môn học với tâm lý rất vui vẻ và thoải mái Đó là sự kết hợp giữa lý luận
và thực tiễn trong dạy và học, sự hào hứng của người học, ở một khía cạnh nhất định cũng là thước đo cho sự thành công của môn học
Thứ hai, đối với người dạy: Giảng viên đã tạo được sự tương
tác hơn với sinh viên trong quá trình giảng dạy, làm sinh động bài giảng của mình Thông qua việc tích hợp, liên môn mà các giảng viên mở rộng thêm nhiều kiến thức chuyên ngành Theo đó, giảng viên lý luận chính trị cũng có thể tham gia vào hoạt động nghiên
cứu khoa học (tham luận hội thảo, bài đăng tạp chí, …) dưới góc độ các chính sách (chính sách đất đai, chính sách môi trường, quản lý
Trang 9nhà nước, …) và họ không còn lạc lõng trong nghiên cứu khoa học
tại đơn vị công tác (vốn dĩ là sân chơi chính của các môn học
chuyên ngành)
Thứ ba, đối với giá trị thực tiễn của môn học: Thông qua
phương pháp tích hợp, liên môn các môn lý luận chính trị đã chứng minh được vai trò chủ đạo, định hướng cho việc dạy, học và ứng dụng của các môn học chuyên ngành Việc xem nhẹ, bỏ qua vai trò của các môn lý luận chính trị sẽ tạo “khoảng trống” về lý luận và tầm nhìn tổng thể đối với việc đào tạo các chuyên ngành