Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện cổ grim

Khái niệm Trong mỗi tác phẩm văn học không thể thiếu nhân vật bởi đó là phương tiện cơ bản đế nhà văn khái quát hiện thực một cách hình tượng.. Nhân vật văn học là một đơn vị nghệ thuật

hướng dẫn đọc toàn văn báo cáo KQNC

! Bạn muốn đọc nhanh những thông tin cần thiết ?

! H∙y đọc qua Mục lục bên tay trái bạn trước khi

đọc báo cáo ( với Acrobat 4.0 trở lên, cho trỏ chuột vào mỗi đề mục để đọc toàn bộ dòng bị che khuất )

! Chọn đề mục muốn đọc và nháy chuột vào đó

! Bạn muốn phóng to hay thu nhỏ trang báo cáo trên màn hình ?

! Chọn, nháy chuột vào 1 trong 3 kích th Chọn, nháy chuột vào 1 trong 3 kích thưưưước ớc

có sẵn trên thanh Menu

, hoặc

! Mở View trên thanh Menu, Mở View trên thanh Menu, Chọn Zoom to Mở View trên thanh Menu, Mở View trên thanh Menu, Chọn Zoom to Chọn Zoom to

! Chọn tỷ lệ có sẵn trong hộp kích th Chọn tỷ lệ có sẵn trong hộp kích thưưưước ớc hoặc tự điền tỷ lệ theo ý muốn,

hoặc tự điền tỷ lệ theo ý muốn hoặc tự điền tỷ lệ theo ý muốn, Nhấn OK , , Nhấn OK Nhấn OK

Chúc bạn hài lòng với những thông tin đ với những thông tin đưưưược cung cấp ợc cung cấp

Lêi c¶m ¬n Lêi c¶m ¬n

Xin chân thành cảm ơn trường Đại học Quảng Bình đã tạo điều kiện thuận lợi để em học tập và nghiên cứu Cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa

sư phạm Tiểu học – Mầm non đã trang bị những kiến thức về lý luận dạy học nói chung và các phương pháp dạy học ở bậc Tiểu học nói riêng để em

có điều kiện nghiên cứu và hoàn thành khóa luận này

Xin trân trọng cảm ơn cô giáo ThS Trần Thị Mỹ Hồng đã tận tình giúp đỡ, hướng dẫn, cung cấp các thông tin, tài liệu để em hoàn thành khóa luận

Cảm ơn những người thân yêu trong gia đình, bạn bè đã giúp đỡ, động viên em trong thời gian học tập và hoàn thành khóa luận này

Xin chân thành cảm ơn!

Tác giả Trần Thị Tố Nga

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu

và kết quả nghiên cứu nêu trong khóa luận là trung thực, khách quan và chưa từng được công bố trong bất kì một công trình nào khác

Đồng Hới, tháng 5 năm 2015

Tác giả Trần Thị Tố Nga

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

3.1 Đối tượng nghiên cứu 3

3.2 Phạm vi nghiên cứu 3

4 Phương pháp nghiên cứu 4

4.1 Phương pháp khảo sát - thống kê 4

4.2 Phương pháp phân tích - tổng hợp 4

4.3 Phương pháp so sánh 4

5 Đóng góp của đề tài 4

6 Cấu trúc đề tài 5

NỘI DUNG 6

CHƯƠNG I: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VỀ NHÂN VẬT VĂN HỌC VÀ TRUYỆN CỔ GRIM 6

1.1 Nhân vật văn học 6

1.1.1 Khái niệm 6

1.1.2 Phân loại nhân vật 10

1.1.3 Vai trò của nhân vật trong các tác phẩm văn học 13

1.2 Truyện cổ Grim 15

1.2.1 Tác giả 15

1.2.2 Tác phẩm 17

1.2.2.1 Hoàn cảnh sáng tác 17

1.2.2.2 Nội dung Truyện cổ Grim 20

CHƯƠNG II: CÁC LOẠI NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN CỔ GRIM 25

2.1 Nhân vật loài vật 25

2.2 Nhân vật đồ vật – cây cối 30

2.2.1 Nhân vật đồ vật 31

2.2.2 Nhân vật cây cối 32

2.3 Nhân vật con người 34

2.4 Nhân vật thần thánh – lực lượng siêu nhiên 43

CHƯƠNG III: MỘT SỐ BIỆN PHÁP NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN CỔ GRIM 48

3.1 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình nhân vật 48

3.2 Hành động nhân vật 51

3.3 Ngôn ngữ nhân vật 56

3.3.1 Khái niệm ngôn ngữ nhân vật 56

3.3.2 Ngôn ngữ nhân vật thể hiện qua đối thoại 58

3.3.3 Ngôn ngữ nhân vật thể hiện qua độc thoại nội tâm 65

KẾT LUẬN 70

TÀI LIỆU THAM KHẢO 72 PHỤ LỤC

BẢNG KHẢO SÁT NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN CỔ GRIM

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Tuổi thơ của chúng ta có lẽ ai cũng từng đọc, từng nghe những câu chuyện

cổ tích như Nàng Bạch Tuyết và bảy chú lùn, Cô bé lọ lem, Nàng công chúa ngủ trong rừng Những câu chuyện ấy đã để lại trong mỗi kí ức tuổi thơ thật đẹp đẽ, thánh thiện và lãng mạn, cho chúng ta những hoài bão về một thế giới biết bao điều kì diệu, huyền bí Trong tiềm thức xa xưa của những đứa trẻ ước ao mình

sẽ trở thành những nàng công chúa xinh đẹp, những chàng hoàng tử khôi ngô Những câu chuyện cổ tích ấy nuôi ta lớn theo từng ngày Hạnh phúc khi được nằm trong nôi nghe những câu chuyện cổ tích của bà, của mẹ và trong đó có những câu chuyện cổ Grim

Hai anh em Grim bắt đầu sưu tầm truyện kể dân gian từ khoảng năm 1807, khi nhu cầu tìm hiểu truyện dân gian ở Đức bắt đầu phát triển Từ năm 1810, hai người bắt đầu sưu tập bản thảo, những câu chuyện này được anh em Grim ghi lại bằng cách mời những người kể chuyện dân gian đến nhà và ghi chép lại những gì họ kể Trong số những người kể chuyện này không chỉ có những người nông dân mà còn có những người thuộc tầng lớp trung lưu và học giả, những người sở hữu những câu chuyện nghe được từ người thân của họ

Truyện cổ Grim từ rất lâu rồi đã in sâu vào tâm hồn trẻ thơ và tâm trí độc giả nhỏ tuổi không chỉ ở Đức mà còn lan rộng trong tâm hồn tuổi thơ những bạn nhỏ trên khắp mọi miền các dân tộc trên thế giới trong đó có Việt Nam chúng ta

Có biết bao thế hệ độc giả nhỏ đã mê đọc và chẳng ai có thể quên được những nàng công chúa chăm chỉ, hiền lành, tốt bụng như Cô bé lọ lem, Nàng Bạch tuyết, Cô bé chăn ngỗng, Nàng lida…hay những nhân vật rất thông minh, rất đáng yêu như chú mèo (Chú mèo đi hia), bảy chú dê con (Chó sói và bảy chú dê con)… hay đôi khi nó chỉ là những vật vô tri vô giác bình thường mũi quay, thoi

và kim, ngọn đèn xanh…những nhân vật này đã để lại những ấn tượng sâu sắc trong lòng độc giả

Truyện cổ Grim được các bạn nhỏ coi như là kho báu, càng đọc truyện các

em như được đi sâu hơn vào một thế giới cổ tích kì diệu Vì thế mà đã có nhiều

tạp chí đề cập đến truyện cổ Grim, tuy nhiên chỉ nói về tác giả hay nhắc tên một tác phẩm chứ chưa đề cập đến nét đặc sắc trong xây dựng nhân vật

Nghiên cứu “nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện cổ Grim” giúp người viết hiểu rõ hơn về nhân vật, từ đó vận dụng vào quá trình học tập cũng như dạy học của bản thân sau này một cách hiệu quả Đồng thời nó còn giúp tôihiểu sâu sắc về truyện cổ về cuộc sống và con người trong xã hội xưa Hơn thế nữa nghiên cứu còn cho tôi thấy rõ giá trị to lớn về nội dung và nghệ thuật

mà anh em Grim đã đóng góp cho văn học Đức nói riêng và kho tàng truyện cổ nói chung Là một giáo viên Tiểu học trong tương lai, nhiệm vụ không chỉ cung cấp kiến thức cho các em mà bằng cách nào đó phải giúp các em hoàn thiện nhân cách Các bài học rút ra từ truyện cổ Grim là những công cụ sắc bén đối với tuổi thơ Hiểu được những giá trị đích thực từ truyện cổ đặc biệt là nghệ thuật xây dựng nhân vật rất đặc sắc giúp chúng tôi có cái nhìn đa dạng hơn về những điều mà tác giả muốn phản ánh, muốn quan tâm Từ đó làm cơ sở vững chắc cho công tác giáo dục trẻ phát triển mọi mặt

Xuất phát từ những lí do trên chúng tôi chọn đề tài “Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện cổ Grim” để nghiên cứu

trúc riêng với những yếu tố hợp thành nó Đó là yếu tố chân dung - ngoại hình,

là hành động - việc làm cũng như ngôn ngữ nhân vật Đồng thời tác giả cũng cho rằng “Nhân vật văn học là một hiện tượng nghệ thuật do nhà văn xây dựng bằng chính tài nghệ của mình” Đây cũng là cơ sở cho chúng tôi có hướng nhìn đúng đắn về nhân vật trong các tác phẩm truyện trong chương trình Tiểu học

Cũng phải nhắc đến Đào Duy Hiệp trong bài báo Nghiên cứu truyện cổ

2011), giúp ta thấy được cấu trúc truyện cổ Grim và cũng trên tạp chí ấy tác giả

đã chọn truyện “Chim ưng thần” để phân tích và làm rõ các lớp cấu trúc của chuyện

Tác giả Nguyễn Thị Minh Trang trong bài viết Nét đặc sắc về nghệ thuật

sử dụng Tuy nhiên những bài viết về truyện cổ Grim người ta chỉ chú trọng về nội dung, nghệ thuật hay giá trị của truyện chứ chưa đi sâu về phương diện nghệ thuật xây dựng nhân vật

Có thể nhận thấy rằng các công trình nghiên cứu về nhân vật, nghệ thuật xây dựng nhân vật chúng tôi đã đề cập ở trên nhưng chủ yếu tìm hiểu về nhân vật trong các tác phẩm văn xuôi Việt Nam Nghiên cứu “nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện cổ Grim” không phải là mục đích của những công trình trên Qua việc tìm hiểu những công trình đó giúp đề tài có cái nhìn nhận về nhân vật trong các tác phẩm văn học nước ngoài Mỗi nghiên cứu đều là nguồn tài liệu tham khảo quan trọng để giúp chúng tôi thực hiện đề tài này

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu:

Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện cổ Grim

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Chúng tôi khảo sát tập truyện Truyện cổ Grim - Hữu Ngọc (dịch) - Nhà

xuất bản Phương Đông, năm 2008

4 Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài này chúng tôi có kết hợp sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

4.1 Phương pháp khảo sát - th ố ng kê

Dùng để khảo sát và thống kê các tác phẩm trong truyện cổ Grim Từ đó xác định tầm quan trọng và vị trí của từng kiểu nhân vật trong truyện

ra những ý cơ bản nhất liên quan đến đề tài Trên cơ sở những kiến thức về tâm

lí học, giáo dục học và những quan điểm, chuẩn mực, quy phạm đạo đức của xã hội Những tác phẩm văn học, lí luận và văn học đại cương, lí luận đến đặc điểm ngoại hình, tính cách, ngôn ngữ…của các nhân vật

5 Đóng góp của đề tài

- Về mặt lí luận, đề tài nghiên cứu nghệ thuật xây dựng nhân vật trong các

tác phẩm truyện cổ Grim, từ đó phân loại, làm rõ các vấn đề về đặc điểm, nét đặc sắc trong xây dựng các kiểu nhân vật Những nhân vật ấy bắt nguồn từ cuộc sống và chứa đựng ý nghĩa nhân văn sâu sắc Đề tài còn góp thêm tiếng nói mới vào vấn đề nghiên cứu nghệ thuật xây dựng nhân vật văn học và nhân vật trong truyện nói riêng Ngoài ra, đề tài cũng làm nổi bật được vai trò của các tác phẩm truyện nước ngoài vào giáo dục học sinh Tiểu học nhằm phát triển nhân cách cho trẻ, bồi dưỡng, thắp sáng ước mơ trong tâm hồn trẻ thơ

- Về mặt thực tiễn, đề tài là nguồn tài liệu tham khảo cho sinh viên học tập, nghiên cứu, giúp cho các giáo viên Tiểu học vận dụng vào giảng dạy

NỘI DUNG CHƯƠNG I: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VỀ NHÂN VẬT

VĂN HỌC VÀ TRUYỆN CỔ GRIM 1.1 Nhân vật văn học

1.1.1 Khái niệm

Trong mỗi tác phẩm văn học không thể thiếu nhân vật bởi đó là phương tiện cơ bản đế nhà văn khái quát hiện thực một cách hình tượng Nhà văn sáng tạo nhân vật để thế hiện nhận thức của mình về một cá nhân, một loại người về những vấn đề của cuộc sống

Nhà văn hào người Đức W.Goethe có nói: “Con người là điều thú vị nhất đối với con người và con người cũng chỉ hứng thú với con người” Do

đó con người là nội dung quan trọng nhất của văn học Đọc bất cứ văn bản nào trước hết người đọc đều bắt gặp những con người được miêu tả, trần thuật cụ thể và đó chính là nhân vật văn học.”

“Nhân vật văn học” là một thuật ngữ chỉ hình tượng nghệ thuật về con người một trong những dấu hiệu về sự tồn tại của con người trong nghệ thuật ngôn từ Bên cạnh con người, nhân vật văn học có khi còn là các con vật, các loài cây, các sinh thể hoang đường được gán cho những đặc điểm giống với con người

Nhân vật văn học là một đơn vị nghệ thuật, nó mang tính ước lệ, không đồng nhất với con người có thật, ngay cả khi tác giả xây dựng nhân vật với những nét rất gần với nguyên mẫu có thật, có những dấu hiệu để nhận biết tên gọi, những dấu hiệu về tiểu sử, nghề nghiệp, những đặc điểm riêng…Thông thường đó là những cái tên như Trương Phi, Chí Phèo, chị Sứ…Những dấu hiệu

đó thường được giới thiệu ngay từ đầu và thông thường, sự phát triển về sau của nhân vật gắn bó mật thiết với những giới thiệu ban đầu đó.Việc giới thiệu Thúy Vân, Thúy Kiều khác nhau cũng báo trước về số phận của mỗi người sau này Các nhà lí luận cũng nhấn mạnh đến tính nghệ thuật, tính ước lệ của nhân vật văn học Nhân vật văn học không hoàn toàn giống như con người thật ngoài đời

bằng các phương tiện văn học thông qua quan niệm và biện pháp nghệ thuật của nhà văn nhưng không vì thế mà chúng kém phần chân thật Đã là tác phẩm văn học thì không thể thiếu nhân vật văn học

Nhân vật là phương tiện khái quát hiện thực Chức năng của nhân vật là khái quát những quy luật của cuộc sống con người, thể hiện những hiểu biết, những ao ước và kì vọng về con người Nhà văn sáng tạo về nhân vật là để thể hiện những cá nhân xã hội nhất định và quan niệm về các cá nhân đó Nói cách khác, nhân vật là phương tiện khái quát các tính cách, số phận con người và các quan niệm về chúng

Tính cách trong ý nghĩa rộng nhất, chung nhất là sự thể hiện các phẩm chất

xã hội lịch sử con người qua các đặc điểm cá nhân gắn liền với phẩm chất sinh lí của họ Tính cách có một hạt nhân là sự thống nhất của cá tính và cái chung xã hội lịch sử Nhưng người ta chỉ gọi là tính cách những người mà sự thống nhất kia biểu hiện một cách nổi bật phẩm chất xã hội lịch sử của nó Tính cách ấy là

hiện tượng nổi bật của đời sống con người Trong Nghệ thuật thi ca, Arixtot

viết: “Tôi hiểu tính cách là cái lí do mà chúng ta gọi nhân vật bằng một cái tên nào đó Nhân vật sẽ là có tính cách, nếu trong lời nói hay hành động bộc lộ một khuynh hướng ý chí nào đó, bất kể nó tốt xấu thế nào” Trong các tính cách bao giờ cũng cần tìm thấy một tính tất yếu hay một tính khả nhiên, mà theo đó, một

ai đó nói hoặc làm gì, hoặc việc gì đó xảy ra với họ đều tuân theo tính tất nhiên, khả nhiên đó Trong các ý kiến đó, ta thấy tính cách được hiểu như là đặc điểm nhân vật Đó là nhận thức chung nhất về tính cách như là nội dung của mọi nhân vật văn học Tính cách đó được thể hiện trong toàn bộ sự miêu tả nhân vật, nhưng trước hết là trong các công thức và dấu hiệu đặc điểm nhận biết mà ta đã nói ở trên

Tuy nhiên, tính cách là một hiện tượng xã hội, lịch sử, xuất hiện trong hiện thực khách quan Do đó chức năng của nhân vật cũng mang tính chất lịch sử Trong thời đại cổ xưa, khi nhiệm vụ của xã hội con người là chinh phục thiên nhiên, khai phá địa bàn cư trú, tạo dựng dân tộc, chống ngoại xâm thì các nhân vật thần thoại như Nữ Oa, Lạc Long Quân và Âu Cơ, hoặc các nhân vật anh

hùng mang tầm cỡ địa phương hay quốc gia Ứng với xã hội phân hóa giai cấp trên cơ sở chế độ tư hữu, nhân vật văn học lại khái quát các tính cách đối kháng

về mặt phẩm chất Đó là các nhân vật cổ tích với các tính cách kẻ giàu, người nghèo, người ác, người thiện có ý nghĩa xác định những chuẩn mực giá trị trong quan hệ xã hội giữa người với người

Nhân vật Phoonclo nói chung do đặc điểm truyền miệng thường mang nội dung tính cách cô đọng, đơn giản mặc dù có giá trị khái quá cao và bền vững Nhân vật văn học viết ngay từ đầu có khả năng khái quát tính cách đày đăn, nhiều mặt, chi tiết Chẳng hạn nhân vật anh hùng ca của Hoome Theo Heeghen, Asin trong Iliat đã khái quát một tính cách đa dạng, nhiều mặt: yêu mẹ Teetit, khóc thương cho số phận cô Bredeit khi nàng bị cướp, dám nổi giận chống Agamemnông khi danh dự bị xúc phạm Asin vui tươi, dũng cảm, thương bạn đồng thời cũng rất nóng nảy, hung hăng, tàn bạo với kẻ thù Heeghen cho rằng

có thể nói đólà một con người và mỗi nhân vật loại đó là một thế giới riêng biệt, sinh động Những nhân vật khái quát nổi bật những tính cách có ý nghĩa sâu xa

sẽ là những nhân vật điển hình

Nhưng ý nghĩa của nhân vật không chỉ là thể hiện tính cách Vì mỗi tính cách là kết tinh của một môi trường, cho nên nhân vật còn là người dẫn dắt ta vào một thế giới đời sống Nhân vật là công cụ, cho nên việc tìm ra nhân vật mới bao giờ cũng là chìa khóa để mở rộng các mảng đề tài mới

Nhân vật văn học là sự thể hiện quan niệm nghệ thuật của nhà văn về con người, nó chỉ có được xây dựng dựa trên quan niệm ấy Ý nghĩa của nhân vật văn học chủ yếu có được trong hệ thống một tác phẩm cụ thể Nhân vật văn học

là một trong những quan niệm trung tâm để xem xét sáng tác của một nhà văn, một khuynh hướng, trường phái hoặc dòng phong cách Những nét chung về nhân vật văn học có thể về ho phép nêu lên những hiện tượng văn học như văn học về “con người thừa” (ở văn học Nga thế kỉ XIX ), văn học về “thế hệ vứt đi” (ở Mĩ thế kỉ XX)

Nhân vật văn học có thể có tên riêng hoặc không có tên riêng Khái niệm nhân vật văn học có khi được sử dụng như một ẩn dụ, không chỉ một bộ phận

con người cụ thể nào cả, mà chỉ một hiện tượng nổi bật nào đó trong tác phẩm Chẳng hạn có thể nói nói nhân dân là nhân vật chính trong “Đất nước đứng lên” của Nguyên Ngọc

Từ những định nghĩa trên, chúng ta có thể thấy rằng, nhân vật trong tác phẩm văn học chính là con người hoặc con vật, các loài cây, các sinh thể hoang đường nhưng mang những đặc điểm giống với con người Nhân vật ấy là đứa con tinh thần của nhà văn, là máu thịt của nhà văn để thể hiện quan niệm thẩm

mĩ và lí tưởng thẩm mĩ của nhà văn về cuộc đời và con người

Nhân vật văn học là hình thức cơ bản để qua đó nhà văn miêu tả đời sống một cách hình tượng Bản chất của văn học là có quan hệ mật thiết với đời sống,

nó chỉ tái hiện đời sống qua những chủ thể nhất định, đóng vai trò tấm gương phản chiếu cuộc sống Nhân vật văn học vì thế là đơn vị nghệ thuật đầy tính ước

lệ không thể đồng nhất với con người có thật trong cuộc đời Tác phẩm văn học nào cũng là một hệ thống chỉnh thể của hệ thống nhỏ hơn Các nhân vật trong các tác phẩm cũng thực sự tạo thành một hệ thống hoàn chỉnh, chúng liên quan với nhau, móc nối với nhau không chỉ bằng tiến trình các sự kiện miêu tả, mà suy cho cùng còn bằng logic của nội dung nghệ thuật của nhà văn

Nhân vật văn học có thể là con người có tên (như Mị, Tràng, Thúy Kiều, Thúy Vân…) có thể là những người không tên (như người vợ nhặt, người đàn bà hàng chài…) hay có thể là một đại từ nhân xưng nào đó (như một nhân vật xưng tôi trong các truyện ngắn, tiểu thuyết hiện đại như mình - ta trong ca dao…) Trong nhiều trường hợp, khái niệm nhâ vật được sử dụng một cách ẩn dụ nhằm chỉ một hiện tượng nào đó nổi bật trong tác phẩm Chẳng hạn người ta nói đến nhân dân như là một nhân vật trung tâm trong Chiến tranh và hòa bình của L.Tônxtôi, chiếc quan tài trong tác phẩm Chiếc quan tài của Nguyễn Công Hoan Nhà văn Tô Hoài nhận xét: “Trong truyện ngắn Chiếc quan tài của Nguyễn Công Hoan, nhân vật không phải là người mà là một chiếc quan tài Nhưng chiếc quan tài ấy chẳng phải là vô tri mà là một sự thê thảm, một bản án

tố cáo chế độ thảm khốc thời Pháp thuộc” Như vậy, chiếc quan tài cũng là một thứ nhân vật

Nhân vật văn học không giống với các nhân vật thuộc các loại hình nghệ thuật khác Nhân vật văn học được thể hiện bằng chất liệu riêng là ngôn từ Vì vậy, nó đòi hỏi người đọc phải vận dụng trí tưởng tượng, liên tưởng để dựng lại một con người hoàn chỉnh trong tất cả các mối quan hệ của nó Đọc một tác phẩm văn học cái đọng lại sâu săc nhất trong tâm hồn độc giả là những số phận, tình cảm, cảm xúc, suy tư của những con người được nhà văn thể hiện Vì vậy

Tô Hoài đã nhận định rằng: “Nhân vật là nơi tập trung hết thảy, giải quyết hết thảy trong mọi sáng tác”

Tóm lại, nhân vật văn học là hình thức khái quát đời sống Đọc tác phẩm, cần tìm hiểu hết nội dung đời sống và nội dung tư tưởng thể hiện nhân vật

1.1.2 Phân loại nhân vật

Nhân vật văn học là một hiện tượng hết sức đa dạng Những nhân vật được xây dựng thành công từ xưa đến nay bao giờ cũng là sáng tạo độc đáo, không lặp lại Tuy nhiên, xét về mặt nội dung tư tưởng, kết cấu, chất lượng miêu tả…

có thể thấy những hiện tượng lặp đi lặp lại tạo thành các loại nhân vật khác nhau Để hiểu được thế giới nhân vật đa dạng, phong phú, có thể tiến hành phân loại ở nhiều góc độ khác nhau

1.1.2.1 Xét từ góc độ nội dung tư tưởng hay phẩm chất nhân vật

Có thể nói đến các loại nhân vật chính diện (nhân vật tích cực), nhân vật phản diện (nhân vật tiêu cực)

Nhân vật chính diện là nhân vật đại diện cho lực lượng chính nghĩa trong

những phẩm chất hoàn hảo, có tính chất tiêu biểu cho tinh hoa của một giai cấp, một dân tộc, một thời đại, mang những mầm mống lí tưởng trong cuộc sống có thể được coi là nhân vật lí tưởng Ở đây, cũng cần phân biệt nhân vật lí tưởng với nhân vật lí tưởng hóa Loại nhân vật sau là loại nhân vật được tô hồng, hoàn toàn theo chủ quan của nhà văn Ở đây, nhà văn đã vi phạm tính chân thực của

sự thể hiện

Nhân vật phản diện là nhân vật đại diện cho lực lượng phi nghĩa, cho cái

Trong quá trình phát triển của văn học, trong mỗi giai đoạn lịch sử khác nhau, việc xây dựng các loại nhân vật trên cũng khác nhau Nếu như trong thần thoại chưa có sự phân biệt rạch ròi giữa nhân vật chính diện và nhân vật phản diện thì trong truyện cổ tích, các truyện thơ Nôm, các nhân vật thường được xây dựng thành hai tuyến rõ rệt có tính chất đối kháng quyết liệt Ở đây, hễ là nhân vật chính diện thường tập trung những đức tính tốt đẹp còn nhân vật phản diện thì hoàn toàn ngược lại

Trong văn học hiện đại, nhiều khi khó phân biệt đâu là nhân vật chính diện, đâu là nhân vật phản diện Việc miêu tả này phù hợp với quan niệm cho rằng hiện thực nói chung và con người nói riêng không phải chỉ mang một phẩm chất thẩm mĩ mà bao hàm nhiều phẩm chất thẩm mĩ khác nhau, cái nhìn của chủ thể đối với sự vật nhiều chiều, phức hợp chứ không đơn điệu Những nhân vật như Chí Phèo, Thị Nở là những nhân vật có bản chất tốt nhưng đó không phải là phẩm chất duy nhất của nhân vật Bakhtin cho rằng: cần phải thống nhất trong

bản thân mình vừa các đặc điểm chính diện lẫn phản diện, vừa cái tầm thường

lẫn cái cao cả, vừa cái buồn cười lẫn cái nghiêm túc Chính vì vậy, ở đây sự phân biệt chính diện, phản diện chỉ có ý nghĩa tương đối Khi đặt nhân vật vào loại nào để nghiên cứu cần phải xét khuynh hướng chủ đạo của nó đồng thời phải chú ý đến các khuynh hướng, phẩm chất thẩm mĩ khác nữa Trong giai đoạn trước, những nhân vật như Kiều, Hoạn Thư, Thúc Sinh cũng được Nguyễn

Du miêu tả ở nhiều góc độ, với nhiều phẩm chất khác nhau chứ không phải chỉ

có một phẩm chất chính diện hoặc phản diện

1.1.2.2 Xét từ góc độ kết cấu (Tầm quan trọng và vai trò của nhân vật trong tác phẩm).

Xem xét chức năng và vị trí của nhân vật trong tác phẩm, có thể chia thành các loại nhân vật: nhân vật chính, nhân vật trung tâm, nhân vật phụ

Nhân vật chính là nhân vật giữ vai trò quan trọng trong việc tổ chức và triển khai tác phẩm Ở đây, nhà văn thường tập trung miêu tả, khắc họa tỉ mỉ từ ngoại hình, nội tâm, quá trình phát triển tính cách của nhân vật Qua nhân vật chính, nhà văn thường nêu lên những vấn đề và những mâu thuẫn cơ bản trong

tác phẩm và từ đó giải quyết vấn đề, bộc lộ cảm hứng tư tưởng và tình điệu thẩm

mĩ

Nhân vật chính có thể có nhiều hoặc ít tùy theo dung lượng hiện thực và những vấn đề đặt ra trong tác phẩm Với những tác phẩm lớn có nhiều nhân vật chính thì nhân vật chính quan trọng nhất xuyên suốt toàn bộ tác phẩm được gọi

là nhân vật trung tâm Trong không ít trường hợp, nhà văn dùng tên nhân vật trung tâm để đặt tên cho tác phẩm Ví dụ:A.Q chính truyện của Lỗ Tấn, Truyện Kiều của Nguyễn Du

Trừ một hoặc một số nhân vật chính, những nhân vật còn lại đều là những

nhân vật phụ ở các cấp độ khác nhau Ðó là những nhân vật giữ vị trí thứ yếu so

với nhân vật chính trong quá trình diễn biến của cốt truyện, của việc thể hiện chủ đề tư tưởng của tác phẩm

Nhân vật phụ phải góp phần hỗ trợ, bổ sung cho nhân vật chính nhưng không được làm mờ nhạt nhân vật chính Có nhiều nhân vật phụ vẫn được các nhà văn miêu tả đậm nét, có cuộc đời và tính cách riêng, cùng với những nhân vật khác tạo nên một bức tranh đời sống sinh động và hoàn chỉnh

1.1.2.3 Xét từ góc độ thể loại

Có thể phân thành các nhân vật: nhân vật trữ tình, nhân vật tự sự và nhân vật kịch

1.1.2.4 Xét từ góc độ chất lượng miêu tả

Có thể phân thành các loại: nhân vật, tính cách, điển hình

Nhân vật là những con người nói chung được miêu tả trong tác phẩm

Ởđây, nhà văn có thể chỉ mới nêu lên một vài chi tiết về ngôn ngữ, cử chỉ, hành

động cũng có thể miêu tả kĩ và đậm nét

Tính cách là nhân vật được khắc họa với một chiều sâu bên trong Nó như một điểm quy tụ mà từ đó có thể giải thích được mọi biểu hiện muôn màu, muôn

vẻ sinh động bên ngoài của nhân vật

Ðiển hình là tính cách đã đạt đến độ thực sự sâu sắc, là sự thống nhất giữa cái chung và cái riêng, cái khái quát và cái cá thể Nói một cách nghiêm ngặt, thuật ngữ này chỉ được áp dụng từ chủ nghĩa hiện thực phê phán trở về sau

Ngoài những loại nhân vật được trình bày, có thể nêu lên một số khái niệm khác về nhân vật qua các trào lưu văn học khác nhau chẳng hạn, khái niệm nhân vật bé nhỏ trong văn học hiện thực phê phán, khái niệm nhân vật-con người trong chủ nghĩa tự nhiên, nhân vật-phi nhân vật trong các trào lưu văn học hiện đại chủ nghĩa ở phương Tây

Người ta đã đưa ra nhiều tiêu chí để phân loại và với mỗi tiêu chí ấy thấy xuất hiện một loạt danh sách loại nhân vật khác nhau Ở trên đây mới chỉ là một

số loại cơ bản, thường gặp Điều cần nói là mọi sự phân loại chỉ có tính chất tương đối, bởi thực tiễn sáng tác cực kì phong phú, loại nhân vật này có thể bao hàm một số yếu tố của nhân vật kia Không có gì khó hiểu khi ta thấy một nhân vật cụ thể nào đó có mặt trong nhiều “danh sách” khác nhau Cũng rất phổ biến

là hiện tượng trong cùng một tác phẩm thấy xuất hiện nhiều nhân vật mang những đặc điểm loại hình không giống nhau Toàn bộ thực tế ấy đòi hỏi việc nghiên cứu nhân vật phải tránh sự cứng nhắc mà trong đó việc tuân thủ một số nguyên tắc không loại trừ việc phối hợp nhiều góc độ nhìn để nhận ra bản chất đích thực, sống động của đối tượng Việc định giá giá trị thẩm mĩ của hình tượng nhân vật không chấp nhận thái độ thiên kiến Loại nhân vật nào cũng có

vẻ đẹp riêng, sức hấp dẫn riêng của nó Ở đề tài này, chúng tôi tạm chia nhân vật thành một số tiểu loại như sau:

Nhân vật loài vật

Nhân vật đồ vật – cây cối

Nhân vật con người

Nhân vật thần thánh – lực lượng siêu nhiên

1.1.3 Vai trò của nhân vật trong các tác phẩm văn học

Tác phẩm văn học không thể thiếu nhân vật văn học Bởi nhân vật là linh hồn của tác phẩm, là phương tiện cơ bản để nhà văn khái quát hiện thực Nhà văn sáng tạo ra văn học là để thể hiện nhận thức về con người cũng như quy luật của cuộc sống Một tác phẩm văn học được đánh giá là có giá trị, có chiều sâu,

có cuộc sống lâu bền khi tác phẩm ấy khắc họa rõ nét, chân thực và sinh động hình tượng nhân vật Có lẽ vì vậy mà người đọc không thể quên hình ảnh của

một nàng Kiều, một chị Dậu, một Chí Phèo…Họ là những điển hình bất hủ của văn học

Nhân vật văn học là chủ thể phản ánh của tác phẩm văn học Nhân vật văn học được xem là linh hồn của tác giả gửi gắm trong đó những ý tưởng để truyền đạt bức thông điệp vui, buồn, mãn nguyện, bất lực, giả tạo…để nói lên lăng kính của tác giả với đời thường Nhân vật văn học có vai trò quan trọng trong đời sống xã hội và là chủ thể nhận thức của tác giả đưa đến cho người đọc những cảm nhận nhận thức lí tính và mang tính hình tượng cao Trong bất cứ một tác phẩm văn học nào cũng đi với nó ít nhất một nhân vật để tác giả phản ánh đời sống, gửi gắm bức thông điệp mang tính xã hội vào trong cuộc sống để mỗi người có những điều chỉnh về nhận thức của mỗi cá thể trong cộng đồng Nhân vật Dế Mèn phiêu lưu kí là một ví dụ, nó đại diện cho lớp thanh niên đầy sức sống, có lí tưởng cao đẹp, luôn hướng đến một cuộc sống phóng khoáng, công bằng, luôn đấu tranh bảo vệ kẻ yếu và bài trừ cái xấu

Nhân vật là phương tiện khái quát hiện thực Chức năng của nhân vật là khái quát quy luật cuộc sống con người, những suy nghĩ, ước ao, kì vọng của con người cho nên nhà văn xây dựng nhân vật là thể hiện những cá nhân nhất định và quan niệm đánh giá về cá nhân đó Nhân vật là phương tiện khái quát tính cách số phận con người (tính cách nhân vật là một hiện tượng xã hội lịch sử xuất hiện trong một hiện thực khách quan) qua đó nhân vật dẫn dắt ta đến với đời sống xã hội

Nhân vật là quan niệm tư tưởng mà tác giả muốn thể hiện Nhân vật không phải là con người thật nên không thể phán xét nó ở ngoài đời mà còn phải đặt trong mối quan hệ tình huống truyện và ý nghĩ của nhà văn Khi xây dựng nhân vật, nhà văn luôn gắn liền nó với những vấn đề muốn đề cập đến trong tác phẩm

Vì vậy, tìm hiểu nhân vật trong tác phẩm, bên cạnh việc xác định những nét tính cách của nó, cần nhận ra những vấn đề của hiện thực và quan niệm của nhà văn

mà nhân vật muốn thể hiện Chẳng hạn khi nhắc đến một nhân vật người ta thường nghĩ đến các vấn đề gắn liền với nhân vật đó Gắn liền với Kiều là thân phận của người phụ nữ có tài sắc trong xã hội cũ Gắn liền với Kim Trọng là vấn

đề tình yêu và ước mơ vươn tới hạnh phúc Gắn liền với Từ Hải là vấn đề đấu tranh để thực hiện khát vọng tự do, công lí…Trong “Chí Phèo” của Nam Cao, nhân vật Chí Phèo thể hiện quá trình lưu manh hóa của một bộ phận nông dân trong xã hội thực dân nửa phong kiến Đằng sau nhiều nhân vật trong truyện cổ tích là vấn đề đấu tranh giữa thiện và ác, tốt và xấu, giàu và nghèo, những ước

mơ tốt đẹp của con người

Do nhân vật có chức năng khái quát những tính cách, hiện thực cuộc sống

và thể hiện quan niệm của nhà văn về cuộc đời cho nên trong quá trình mô tả nhân vật, nhà văn có quyền lựa chọn những chi tiết, yếu tố mà họ cho là cần thiết bộc lộ được quan niệm của mình về con người và cuộc sống Chính vì vậy, không nên đồng nhất nhân vật văn học với con người trong cuộc đời Khi phân tích, nghiên cứu nhân vật, việc đối chiếu so sánh có thể cần thiết để hiểu rõ hơn

về nhân vật, nhất là những nhân vật có nguyên mẫu ngoài cuộc đời (anh hùng Núp trong Đất nước đứng lên, chị Sứ trong Hòn Đất…) nhưng cũng cần luôn luôn nhớ rằng nhân vật văn học là một sáng tạo nghệ thuật độc đáo gắn liền với

ý đồ tư tưởng của nhà văn trong việc nêu lên những vấn đề của hiện thực cuộc sống Betong Brecht cho rằng: “Các nhân vật của tác phẩm nghệ thuật không phải đơn giản là những bản dập của những con người sống mà là những hình tượng được khắc họa phù hợp với ý đồ tư tưởng của tác giả”

Nói tóm lại, nhân vật có vai trò hết sức quan trọng trong tác phẩm văn học Tất cả tinh thần, tư tưởng của tác phẩm mà nhà văn gửi gắm đều được thể hiện qua hệ thống nhân vật Đây là yếu tố quan trọng không thể thiếu và làm nên thành công của tác phẩm

1.2 Truyện cổ Grim

1.2.1 Tác giả

Jacob Ludwig Karl Grim (1785 – 1863) và Wilhelm Karl Grim (1786 – 1859) là hai anh em người Đức Họ đều là những nhà ngôn ngữ học và nghiên

cứu văn học dân gian thế kỉ XIX

người em trai Wilhelm Karl Grim sinh ngày 24 tháng 02 năm 1786 tại Hanau,

một thành phố nhỏ thuộc bang Hessen, gần thành phố Frankfurt am Main ở Đức

Họ là hai trong số 9 người con của ông Philipp Wilhelm Grim Năm Jacob lên

11 tuổi thì ông Philipp qua đời, cả gia đình phải chuyển từ vùng làng quê yên bình lên một căn hộ chật hẹp ở thành phố Hai năm sau gia đình Grim lại càng lâm vào cảnh khốn khó sau cái chết của ông Philipp Wilhelm Grim Theo một số nhà tâm lý học hiện đại, hoàn cảnh sống này đã ảnh hưởng tới những câu truyện

cổ tích của anh em Grim, trong đó người cha thường được lý tưởng hóa và bỏ qua mọi lỗi lầm, người có quyền lực cao hơn cả lại là các bà mẹ kế độc ác, tiêu biểu là bà hoàng hậu, mẹ kế của Nàng Bạch Tuyết hay bà mẹ kế của Cô bé lọ lem

Trong lịch sử văn học, hiếm có trường hợp như anh em Grim, cả hai người đều có những sở thích chung, những khuynh hướng chung, cả về chính kiến, gắn

bó với nhau vì những hoài bão và sự nghiệp chung Hai anh em mồ côi sớm, thời thanh niên của họ khó khăn Họ đều học luật rồi cùng theo con đường nghiên cứu ngôn ngữ, văn học, dạy học Hai anh em Grim theo học phổ thông Gymnasium Friedrichs ở Kassel, sau đó cả hai cùng theo học luật tại Đại học Marburg Khi Jacob và Wilhelm bước sang tuổi 20, hai anh em bắt đầu nghiên cứu ngôn ngữ học mà thành quả lớn nhất sau này là Luật Grim trong ngành ngôn ngữ do hai người phát triển Mặc dù việc nghiên cứu ngôn ngữ là công việc chính của anh em nhà Grim, họ lại được biết tới rộng rãi hơn nhờ những câu chuyện cổ tíchvà dân gian được hai người sưu tập và kể lại theo cách của họ

Họ thường được xếp vào trường phái lãng mạn Đức Hai-đơn-bec (Heidelberg) Họ tránh được nhiều điểm tiêu cực của trào lưu lãng mạn Đức và tiếp thu được nhiều điểm tích cực của nó, đề cao tinh thần dân tộc, khai thác vốn

cổ, trở về với nhân dân, chuẩn bị tư tưởng cho nhân dân bước vào cuộc chiến tranh giải phóng chống quân xâm lược Pháp của Hoàng đế Na-pô-lê-ông I Hai anh em Grim nghiên cứu lịch sử ngôn ngữ Đức thời cổ đại và Trung cổ Năm

1837, Ja-cốp viết xong cuốn Ngữ pháp Đức (1819-1837) Hai anh em bắt tay vào soạn Bộ từ điển Đức là đỉnh cao sự nghiệp ngôn ngữ học của họ Năm 1851,

bộ sách ra được đến tập 4 Mỗi từ được nghiên cứu tỉ mỉ, từ nguồn gốc qua quá

trình phát triển, hình thức áp dụng Ja-cốp và Vin-hem đã sáng tạo ra khoa ngữ văn Đức Hai anh em, nhất là em còn mất nhiều công phu sưu tầm truyền thuyết

và truyện cổ dân gian và truyện cổ tích Đức (Anh hùng ca cổ Đức-1829)

Ngoài hoạt động nghiên cứu sáng tác, anh em Grim còn nêu một tấm gương anh dũng của những người tri thức lương thiện Năm 1837, họ cùng năm

vị giáo sư khác có tên tuổi ở trường Đại học Gơt-tin-gơn (Goettingen) ra một bản tuyên bố phản đối vua xứ Han-nô-vơ (Hannover) xé bỏ hiến pháp Cả bảy người bị trục xuất, anh em Grim đi Bec-lin dạy đại học và trở thành viện sĩ Viện Hàn lâm khoa học

1.2.2 Tác phẩm

1.2.2.1 Hoàn cảnh sáng tác

Đầu thế kỷ XIX là thời kỳ văn học lãng mạn Đức Chủ nghĩa lãng mạn Đức không kế thừa và phát huy được các truyền thống nhân đạo của thời kỳ Khai sáng, nó trốn tránh thực tại tìm về với cuộc sống tinh thần của thời trung cổ bằng việc sưu tầm truyện cổ dân gian, dân ca… Cũng xuất phát từ nguyên nhân đó

anh em nhà Grim đã bắt đầu sưu tầm truyện cổ dân gian

Thực ra, sự nghiệp của anh em Grim lúc đầu cũng chưa có gì đáng kể Họ cùng với Brentano sưu tầm nghiên cứu truyền thống Nibelung và Dieterich Brentano sưu tầm truyện cổ tích Đức và có ý định sẽ cho xuất bản truyện cổ tích vào năm 1809 nhưng kế hoạch ấy bị bỏ Từ công việc sưu tầm truyện cổ tích Đức ông lại chuyển hướng sang sáng tác truyện nhái theo lối truyện cổ tích Ngược lại, anh em Grim từ chỗ sưu tầm truyện cổ tích lúc đầu chỉ là nguồn vui trong lúc nhàn rỗi lại trở thành một công việc nghiêm túc đi cùng với hai ông

trong suốt cuộc đời

Jacob Grim đã đưa nguyên tắc khoa học của một nhà nghiên cứu trong việc xuất bản cuốn sách (nghe được như thế nào để nguyên như vậy cho in) rồi anh

em cứ tưởng người đọc cũng hiểu những truyện cổ tích ấy như mình hiểu nó Brentano không hài lòng với văn phong của tập sách, ông viết thơ cho

Arnim.“Kể ra tập sách có nhiều truyện thật nhưng tôi không được vui như tôi

mường tượng Vì quá trung thành với lời nghe kể nên tôi thấy những truyện cổ

tích ấy sao nó rời rạc không được trau chu ố t Cũng vì vậy mà có những truyện trở nên buồn tẻ, mặc dù những truyện ấy ngắn Tại sao những truyện đó không thể kể hay hơn được Về thể loại mà nói thì nó là một thể loại hoàn chỉnh cơ

mà”

Brentano và Arnim có trao đổi thư từ về việc này với anh em Grim Nếu ta

so sánh bản xuất bản đầu tiên vào năm 1802 với xuất bản lần chót đời anh em Grim lần thứ bảy vào năm 1857, ta sẽ thấy ở bản thứ nhất mang dấu ấn của rụt

rè, rời rạc Qua mỗi lần tái bản tập truyện cổ tích lại được Wilhelm Grim biên tập lại nên văn phong sinh động, tế nhị, trau chuốt hơn, những rườm rà được cắt

gọt, câu văn được mài dũa kỹ lưỡng nhưng vẫn giữ lối kể chuyện dân gian

Gorres một người bạn của anh em Grim viết thư cho Wihelm như sau “Tập

sách đã thỏa mãn lòng mong đợi của đám trẻ con, lúc nào chúng cũng cắm cúi đọc, tay không rời khỏi sách Đứa con lớn của tôi còn đem cho trẻ con hàng xóm xem nhờ Một hôm đứa trẻ con hàng xóm mang dồi rán sang cho con tôi và xin mượn quyển sách Bây giờ t ố i nào vợ tôi cũng đọc truyện cho trẻ con nghe”

Có thể nói tập sách, có chỗ đứng xứng đáng của nó và nó để lại một dấu ấn mạnh mẽ trong đời sống đám trẻ con.Mặc dù được lưu truyền qua nhiều thế kỷ

và ở mỗi dân tộc truyện cổ dân gian lại có những nét riêng độc đáo của nó, nhưng mỗi khi đọc người ta dễ quên đi nơi có xuất xứ người ta bị thu hút ngay vào câu chuyện vì gốc rễ những chuyện này ăn sâu vào tất cả đáy lòng mọi người ở đâu cũng thế Trẻ em say mê truyện bởi những điều kỳ lạ hợp với ước vọng mình, người lớn bị thu hút vào truyện bởi những triết lý đơn giản nhưng

sâu sắc, người già vỗ tay tiếc rằng mình giờ mới thấy hết sự phong phú của cuộc

sống

Khi đã 65 tuổi, Hermann Grim mới công bố những di sản của bố và bác - Wilhelm và Jacob Grim Trên cơ sở tài liệu này và những tài liệu đã công bố trước đó chúng ta mới biết những ai đã kể truyện cổ tích cho anh em Grim nghe.Anh em Grim đã bỏ nhiều công sức đi thu thập các truyện Trước tiên, họ dựa vào kỉ niệm thời thơ ấu Họ lại tìm hỏi những cụ già trong các tầng lớp nông dân và thợ thủ công, đồng thời miệt mài tra cứu mọi nguồn tài liệu có thể có

được Trong số những người kể truyện phải kể đến người chăn cừu trên đỉnh núi Brunsberg ở Hoexter, bác giữ ngựa Krause ở một làng gần Kassel, bàViehman,

bà Marie Mueller và một số người thân quen với anh em Grim

Do may mắn trong lần đầu đi nghe mà bà Viehman lại có cả chú em út Emil Grim - họa sĩ nên chúng ta có được bức tranh Jacob và Wilhelm Grim ngồi nghe bà kể chuyện.Bà Viehman là con một chủ quán, chồng bà là bác thợ may Nikolaus Viehman, bà có sáu người con và bà đã trên 50 tuổi, người khỏe mạnh,

có bộ mặt phúc hậu, có cái nhìn sắc bén toát ra từ đôi mắt sáng long lanh, và có

lẽ thời con gái bà cũng là một trong những hoa khôi của làng Zwehren Bà nhớ rất rõ từng chi tiết trong truyện cổ tích như chính bà nói, trí nhớ dai ấy là trời cho - bà kể say sưa những mẩu chuyện ấy và mọi người há hốc mồm ra nghe, chính vì thế nên có lúc phải xin bà kể lại cho nghe lần thứ hai mới ghi chép được những gì bà kể Và không những từng chi tiết, mà từng lời, từng chữ bà nhớ như

in trong đầu và kể lại cho chúng tôi nghe ghi (theo lời Wihelm Grim) Trong số truyện bà Viehman kể có “Bác sĩ vạn năng”, “Cô gái chăn ngỗng”…

Bà Marie Mueller là quản gia cho gia đình “Hiệu thuốc Mặt trời” ở Kassel

Bà thường kể chuyện cổ tích cho hai cô con gái của gia đình chủ hiệu thuốc là Dorothea Wild và Magareta Wild nghe Hai cô là bạn thân của “Lotte bé bỏng” Chính vì thế nên Wilhelm thường lui tới gia đình “Hiệu thuốc Mặt trời” Trong

số truyện bà Marie Mueller kể có “Cô bé quàng khăn đỏ”, “Công chúa ngủ trong rừng”.Mọi người trong gia đình “Hiệu thuốc Mặt trời” thường kể cho Wilhelm nghe truyện cổ tích ở trong vườn, lúc trời giá lạnh thì ở bên lò sưởi Dorothea Wild đã kể một số truyện cho Wilhelm Grim nghe trong đó có “Bà chúa tuyết”,

“Bàn ơi, trải khăn ra, sắp thức ăn đi”

Từ sưu tầm truyện cổ tích đến thân quen, tình yêu giữa Wilhelm với cô Dorothea hình thành tự nhiên theo năm tháng và năm 1825 Wilhelm Grim đã làm lễ thành hôn với cô con gái hiệu thuốc Dorothea Wild

Trong cuộc hành trình sưu tầm và viết truyện cổ khó nhất là ghi sao cho các truyện vẫn giữ nguyên vẹn hình thức, chữ và từ ngữ, cái tươi mát và hồn nhiên của truyện dân gian (công lao này chính là của Vin-hem) Ngay cả khi sử dụng

những nguồn văn chương bác học, anh em Grim vẫn cố lọc lại được tính chất dân gian Đó là một sáng kiến tuyệt vời, chống lại khuynh hướng tô vẽ thêm truyện cổ Việc xuất bản Truyện cổ Grim là một sự kiện văn học lớn của thế kỉ XIX vì tác phẩm nhanh chóng trở thành tác phẩm cổ điển của thanh niên Đức, đóng góp vào việc đào tạo những thế hệ tiếp nhau Bren-ta-no và Phon Ac-nim không tán thành cách biên soạn của anh em Grim, họ quan niệm văn chương dân gian có một cái đẹp nghệ thuật và một hơi thở thi ca hơn hẳn văn chương bác học, cần giữ lại tính chất đặc thù của nó

Tập Truyện cổ dân gian Đức của anh em Grim được xuất bản dưới tên

Truyện cổ tích kể cho trẻ em và trong gia đình (Kinder-und Hausmarchen,1812)

Tuyển tập được bổ sung dần đến lần xuất bản cuối cùng (1857) gồm 216 truyện

1.2.2.2 Nội dung Truyện cổ Grim

Truyện cổ Grim “Những câu chuyện tưởng tượng được kể cho trẻ nhỏ nghe

để thức tỉnh trong tâm hồn thơ ngây trong trắng của các em những suy nghĩ và động lực của con tim và để cho những cái đó phát triển trong tâm hồn các em Chất thơ mộc mạc gần gũi làm cho chúng ta thấy đời vui, sự thật trong truyện

có thể răn người đời”

Tác dụng của bộ sách “Truyện cổ tích kể cho trẻ em và trong gia đình” lớn hơn nhiều điều anh em Grim tưởng tượng, nó đã có tiếng vang rất lớn trong đời sống tinh thần hồi bấy giờ, nó hướng mọi người trở về với sức mãnh liệt vốn tiềm tàng trong nhân dân và bắt nguồn từ nhân dân, nó kích động được tinh thần dân tộc trong cuộc chiến đấu chống chiến tranh xâm lược của Napoleon Rồi từ khắp nơi trong nước Đức hồi bấy giờ người ta gửi thư tới anh em Grim, rồi có những đợt quyên góp tiền, sách để cổ vũ và tạo điều kiện vật chất cho anh em Grim thực hiện những công trình khoa học lớn hơn

Công trình khoa học của anh em Grim nhiều nhưng nổi tiếng và quen thuộc nhất với mọi tầng lớp nhân dân vẫn là bộ sách “Truyện cổ tích kể cho trẻ em và trong gia đình” Truyện cổ tích dân tộc nào cũng có nhưng tại sao tập Truyện cổ tích Đức của anh em Grim lại được ưa thích và nổi tiếng như chúng ta vẫn biết

Từ khi xuất bản lần thứ nhất năm 1812 tới khi xuất bản lần thứ 7 vào năm 1857,

bộ sách được bổ sung, sửa chữa nhiều lần Từ những câu chuyện rời rạc không nhất quán nói về nội dung cũng như văn phong, Wilhelm Grim đã biên soạn, chỉnh lý bằng ngôn ngữ ngắn gọn, súc tích, dí dỏm và giàu hình ảnh ông đã nâng

nó thành những tác phẩm cổ điển trong văn học thế giới

Bộ sách “Truyện cổ tích kể cho trẻ em và trong gia đình” cho ta thấy một bức tranh sinh động, đầy sức sống tươi trẻ, vô tận nhưng đầy sáng tạo của quần chúng cần lao Đức, nó đã và đang là nguồn cảm hứng sáng tạo cho biết bao họa

có tính chất tập thể và được gọt giũa qua không biết bao nhiêu thế hệ, nó mang tính nhân dân và phản ánh tinh thần lạc quan, niềm tin vào sự tất thắng của chính nghĩa Truyện cổ tích phản ánh trung thực quan điểm của người dân về công lý xã hội, là tấm gương phản chiếu tín ngưỡng, phong tục tập quán, tâm tình và ước vọng của một dân tộc, chính vì nét này mà các nhà sử học và dân tộc coi kho tàng truyện cổ tích là những tư liệu quý trong khi nghiên cứu các thời kỳ khác nhau của một dân tộc

Lịch sử phát triển của Truyện cổ tích Đức gắn liền mật thiết với lịch sử xã hội Đức Ở những thời kỳ khác nhau trong lịch sử dân tộc Đức thì hình thành những mô típ nhất định tiêu biểu cho thời kỳ đó, và truyện cổ Grim cũng không ngoại lệ Các tác phẩm trong truyện đi theo mô tip:

* Truyện ma quỷ, phù thủy có từ thời kỳ bộ lạc, khi con người tin ma quỷ, thần thánh là có thật, có người tí hon, người khổng lồ… (Bà Trude)

* Truyện súc vật có từ thời kỳ bộ lạc, khi con người biết nuôi súc vật và thuần hóa nó Và cũng từ đó có chuyện súc vật nuôi phải tự vệ chống chọi với

súc vật hoang dã, rồi có con vật tượng trưng cho sự độc ác và có con được coi là hiền lành (Chó sói và bảy chú dê con)

* Truyện vua chúa hình thành trong thời gian từ thế kỷ thứhai tới kỷ XIII – thời kỳ phong kiến (Vua chích chòe)

* Truyện phê phán xã hội hình thành trong thời gian từ thế kỷ XIII tới thế

kỷ XV Ta có thể dựa trên một số đặc điểm để nhận dạng truyện cổ tích của Grim:

- Trong truyện thời gian, địa điểm cũng như nhân vật thường không xác định Câu chuyện thường bắt đầu bằng “Ngày xửa ngày xưa…” và có cái kết thúc rất hậu “Họ sống sung sướng cho tới khi tóc bạc răng long…” và nếu như thời gian, địa điểm và nhân vật được xác định thì cũng chỉ có tính chất tiêu biểu, tượng trưng

- Tên nhân vật thường rất quen thuộc trong dân gian, đó là “Hans sung sướng”, “Hans sắt”, “Hans người nhím”, “Hans lêu lổng”, “Hans khôn ngoan”…

- Nhân vật chính trong truyện là thú vật hay người chứ không phải là thần (như trong thần thoại) và cũng không phải là những nhân vật có thật trong lịch

sử (như trong truyền thuyết)

- Câu chuyện trong truyện cổ tích thông thường nằm trong ba thế giới khác nhau loài người, thần tiên và ma quỷ - trần gian, thiên đường và địa ngục

- Trong truyện người và vật nói hiểu nhau (Những con vật biết ơn)

- Trong truyện thường có nhịp điệu số ba Truyện chia làm ba đoạn, trong

đó đoạn đầu và đoạn cuối là ở thế giới loài người, ở đoạn giữa thường là những chi tiết có tính chất kỳ vĩ, siêu nhiên (Hai vợ chồng người đánh cá) Trong truyện có ba nhân vật, ba việc phải làm…có ba anh em ruột - chị em ruột thì người em út là người chịu thiệt thòi nhất nhưng cuối cùng lại sung sướng nhất

Ba anh em, trong ba việc phải làm thì việc thứ ba là nặng nhọc, khó khăn nhất (Ong chúa)

- Cốt truyện cổ tích phần đông bắt nguồn từ cuộc sống của con người và chứa đựng tinh thần nhân bản sâu sắc, những kẻ gian ác thế nào cũng bị trừng trị

nhưng trừng phạt ấy thường nhẹ hơn tội do chính những kẻ ấy gây ra (Cô lọ lem)

- Nhân vật trong truyện dù là người, vật, hay những đồ vô tri vô giác đều lôi cuốn người đọc bởi lối kể dí dỏm, giàu hình tượng, cách hành văn trong sáng bởi tất cả đều có một cuộc sống riêng vô cùng sinh động và phong phú

Qua những điều đã nêu ở trên, chúng ta thấy truyện cổ Grim - truyện cổ dân gian Đức - miêu tả thiên nhiên cùng những quan hệ xã hội Đức, cho ta biết được cá tính, tâm tình, sinh hoạt và quan niệm đạo đức của nhân dân Đức, nó bộc lộ cách nhìn Đức về các sự vật, sự việc và con người, nó bộc lộ trí tuệ Đức cùng với những đặc trưng của ngôn ngữ Đức Tất cả những điều đó khiến cho truyện cổ tích có những nét đặc trưng và độc đáo Đề tài và tư tưởng của truyện

nó có tính chất chung cho toàn nhân loại: chính nghĩa bao giờ cũng thắng phi nghĩa, thiện bao giờ cũng thắng ác, dù ở góc nào trên trái đất, truyện cổ tích các nước đều phản ánh ước vọng sống trong hòa bình, hạnh phúc của các dân tộc Cái tên Truyện cổ tích kể cho trẻ nhỏ và trong gia đình nói lên một điều,

“Thời trước, người ta kể chuyện cổ cho mọi người cùng nghe chứ không phải chỉ riêng cho các cháu Truyện thần tiên hay kì ảo bắt nguồn chủ yếu từ những ước mơ và khát vọng của người dân bình thường Câu chuyện còn biểu lộ những quan niệm chất phác của họ về đạo lí trong cuộc sống” Truyện loài vật, truyện biểu tượng thường có những nét phê phán xã hội, ngụ ý giáo dục Trong các truyện, những người siêng năng, khiêm tốn, những người xấu số, kém thông minh thường được số phận đền bù Những kẻ chây lười, bủn xỉn, tham lam, gian

ác đều bị trừng trị Tiêu chuẩn Thiện - Ác lệ thuộc vào trật tự phong kiến nhưng nhân dân vẫn thể hiện một ý nguyện: giai cấp thống trị phải đối xử nhân đạo nếu không sẽ bị trời trừng phạt Cũng có những truyện không nhằm giáo dục gì cả

mà chỉ cốt gây một tiếng cười thoải mái, hóm hỉnh cho độc giả

Giáo sư Chu Xuân Diên trong giáo trình “Văn học dân gian Việt Nam” đã

có nhận xét như sau:

“Đọc truyện cổ Grim, độc giả không những chỉ thấy lòng mình ấm áp hẳn lên vì nội dung nhân đạo của nó, trí óc mình sắc sảo thêm lên vì những kinh

nghiệm về cuộc s ố ng dồi dào của nó, cảm quan thẩm mỹ được thỏa mãn vì nghệ thuật kể truyện trong sáng mà hấp dẫn của nó Đọc Truyện cổ Grim độc giả Việt

nhiều chuyện của nhân dân hai nước Đức và Việt Nam có nhiều điểm gi ố ng nhau thậm chí gi ố ng nhau đến kỳ lạ”

Cảm giác ấy thấy rõ nhất trong chúng ta khi so sánh truyện Cô bé lọ lem (Đức) với truyện Tấm Cám (Việt) Hai truyện giống nhau không những cả về chủ đề cốt truyện, mà cả về nhiều chi tiết Có thể coi đó là hai dị bản của cùng một kiểu chuyện về đề tài dì ghẻ con chồng Sự giống nhau về kiểu truyện như thế này chúng ta còn gặp thấy giữa truyện “Cứu vật, vật trả ơn, cứu nhân, nhân trả oán” (Việt) và truyện “Những con vật biết ơn” (Đức)

Tại sao lại có những sự giống nhau như vậy giữa truyện cổ tích Đức và truyện cổ tích Việt Nam? Sự giống nhau nói trên có thể do nhân dân lao động hai nước cùng có những nét chung về kinh nghiệm sống, cùng có chung những ước mơ về một cuộc sống tốt đẹp trong đó cái thiện thắng cái ác, sự thật thắng điều gian dối, trong đó lao động sáng tạo và lòng tốt đối với nhau là cơ sở của mối quan hệ giữa con người với con người Chính sự giống nhau này cũng là nguyên nhân làm cho độc giả Việt Nam từ lâu và mãi mãi sẽ vẫn còn yêu thích Truyện cổ Grim như đã từng yêu thích kho tàng truyện cổ tích của chính dân tộc mình

CHƯƠNG II CÁC LOẠI NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN CỔ GRIM

Thế giới văn học cũng mênh mông phong phú, tương tự như thế giới của con người trong thực tại Có bao nhiêu nhân vật là có bấy nhiêu đường nét số phận, tính cách khác nhau Dưới ngòi bút của các nhà văn lớn, sự độc đáo của từng nhân vật lại càng nổi rõ Nhờ một quá trình sưu tầm và bằng ngôn ngữ của mình hai anh em Grim đã làm sự độc đáo của từng nhân vật ấy rất thành công Kết quả khảo sát cho thấy, thế giới nhân vật trong truyện cổ Grim rất đông đảo và phong phú với 551 nhân vật Nếu căn cứ vào nguồn gốc ta có thể chia thế giới nhân vật của Grim làm 4 loại: loại nhân vật là loài vật, loại nhân vật là đồ vật - cây cối, loại nhân vật là con người và loại nhân vật là thần thánh - lực lượng siêu nhân Trong đó, nhân vật là con người chiếm số lượng cao nhất: 400 nhân vật chiếm 72,5% Nhân vật là loài vật có 88 nhân vật chiếm 16%, nhân vật

là thần thánh - lực lượng siêu nhân có 55 nhân vật chiếm 9,98%, còn lại là nhân vật đồ vật - cây cối nhân vật chiếm 2,52%

Tuy nhiên không phải đơn thuần mỗi chuyện là một loại nhân vật mà nó là

sự kết hợp hài hòa của nhiều loại nhân vật với nhau làm cho tình tiết câu chuyện trở nên hấp dẫn, li kì Các nhân vật hỗ trợ bổ sung cho nhau có khi đối nghịch nhau để làm nổi bật chủ đề và tính cách của truyện

2.1 Nhân vật loài vật

Loài vật xuất hiện trong các tác phẩm văn học luôn tạo ấn tượng đẹp với người đọc Loài vật làm nhân vật chính đôi khi mang đến giá trị biểu đạt nội dung to lớn Tác phẩm “Ngàn dặm xa” của tác giả Nguyễn Đình Chính là câu chuyện dễ thương về cuộc phiêu lưu của nhân vật kiến nâu, được khai thác với nhiều chi tiết mang chất huyền thoại cùng với trí tưởng tượng phong phú và thông minh của người viết Dế mèn phiêu lưu kí - tác phẩm xây dựng hình ảnh

dế mèn tuyệt vời của nhà văn Tô Hoài đã chinh phục bao thế hệ độc giả Đặc biệt là độc giả tuổi thơ, lứa tuổi của trí tưởng tượng hồn nhiên vô bờ bến, những sáng tác cho các em đều mang những yếu tố giúp phát triển những khả năng đó

Các tác giả đó rất thành công khi xây dựng những con vật tưởng chừng như vô tri hiện ra trước mắt người đọc một cách sinh động, chúng cũng có cuộc sống,

xã hội như con người Có thể nói Dế Mèn phiêu lưu kí là một tác phẩm “đi cùng năm tháng” với các độc giả nhỏ tuổi và cả người lớn Thế giới loài vật cũng mênh mông, phong phú với những câu chuyện về cây cỏ, chim muông, hoa lá Tất cả chúng là cốt yếu phẩm của mỗi tác phẩm và tạo nên thành công cho tác phẩm

Văn học nước ngoài đã tập trung vào thế giới loài vật rất thành công với nhiều tác phẩm nổi tiếng Không khó để tìm đến các tác phẩm viết về loài vật ở văn học nước ngoài trong chương trình Tiểu học Những nhân vật này đặc biệt được các nhà văn thế giới khai thác ở nhiều góc độ khác nhau với nhiều cuộc phiêu lưu đầy kì thú, lạ lẫm và hấp dẫn Đó là sự xuất hiện của tác phẩm Kiến (Bernard Werber, vừa được Nhã Nam và NXB Văn học ấn hành) đã mang đến nhiều bất ngờ cho độc giả Tác giả khai thác thế giới loài kiến rất thành công với nhiều chi tiết sống động Kiến vừa là tiểu thuyết giả tưởng vừa giống như một công trình nghiên cứu khoa học Tác phẩm đủ sức khơi dậy sự tò mò muốn tìm hiểu của độc giả và được dẫn dắt một cách thu hút bằng các câu chuyện song song về thế giới loài người

Đặc biệt hơn khi được khai thác nhiều nhất - nhưng chưa bao giờ gây nhàm chán cho người đọc là những loài vật trong truyện cổ của anh em nhà Grim Từ những con vật rất gần gũi và trung thành với con người như con chó, chú mèo, con ngỗng…được tác giả hóa thân thành những nhân vật rất thành công Trong các câu chuyện của Grim, tác giả không kể nhiều về các con vật to lớn và dũng mạnh như voi, hổ, báo, sư tử…mà chỉ là những con vật rất nhỏ bé như chó, mèo, ngỗng, thỏ, dím, sói, thiên nga, quạ, rắn… Dù là những con vật rất bình dị nhưng được tác giả thổi hồn vào rất sống động làm cho chúng cũng có cuộc sống giống như con người chúng ta Cũng là nhân vật “mèo” nhưng trong mỗi tác phẩm khác nhau nó lại hiện lên với mỗi nét tính cách, đặc điểm khác nhau Trong câu chuyện “Chú mèo đi hia” anh em Grim kể về một chú mèo vô cùng

dũng cảm, thông minh và hết mực trung thành với chủ Chú mèo ấy đã giúp cậu chủ của mình lấy được nàng công chúa xinh đẹp

Một lát sau, mèo tới lâu đài của phù thủy, ngang nhiên tiến vào Lão phù thủy nhìn mèo một cách khinh khỉnh hỏi mu ố n gì?

Mèo vái chào nói:

- Tôi nghe nói là ông có thể túy ý mu ố n biến ra con vật gì cũng được Tôi tin là biến ra chó, ra cáo hay cả chó sói thì còn được, chứ biến thế nào ra voi được Do đó tôi đến tận đây để xem có đúng không

Lão phù thủy giương giương tự đắc đáp:

- Làm quái gì cái vặt ấy

Rồi trong nháy mắt lão biến ra voi

Mèobảo:

- Khá lắm, nhưng có biến ra sư tử được không ?

Lão phù thủy đáp:

- Dễ không!

Rồi lão biến ra sư tử

Mèo làm ra bộ sợ hãi kêu lên:

- Thật là trên trời đất này chưa từng thấy! Ngay trong giấc mơ tôi cũng chưa từng thấy Nhưng nếu thầy biến ra một con vật nhỏ hơn như chuột chẳng hạn thì mới tài thánh Thầy nhất định giỏi hơn các phù thủy trên đời nhưng chắc thầy không làm nổi đâu

Lão phù thủy nghe phỉnh bùi tai có vẻ thích lắm nói:

- Này chú mèo thân mến ạ, việc đó ta cũng làm được

Lão biến ra thành chuột nhắt nhảy tung tăng trong buồng Mèo theo sau vồ lấy chuột ăn

Vua cùng bá tước và công chúa theo sau đi xe tới được đồng cỏ mênh

Tác giả cũng rất tài tình khi xây dựng những nhân vật con vật thông minh như Thỏ, Dím trong truyện “Thỏ và Dím” Dím thì lịch sự, từ tốn và rất thông minh, ngược lại Thỏ lại rất kiêu kì, khinh khỉnh và ngu dốt

Dím thấy thỏ thân mật chào nhưng Thỏ v ố n ỷ mình là bậc thượng lưu, tính kiêu kì mà còn lên mặt khinh khỉnh hỏi:

- Thế nào! Trời còn sớm quá chạy ra đồng làm gì thế, chú mày?

Dím đáp:

- Tôi đi dạo chơi một tí

Thỏ cười bảo: Dạo chơi cái gì đồ mày! Tao cho mày nên dùng chân vào việc khác còn hơn

Câu ấy làm cho Dím bực lắm vì gì thì chú cũng chịu được, nhưng đừng nói động đến đôi chân chú, tuy rằng rời đất sinh ra chú v ố n bị khoèo chân

Dím bảo Thỏ: Dễ mày tưởng mày hơn tao về đôi chân đấy hả

- Một đồng vàng và một chai rượu mạnh đấy

Và rồi Dím và Thỏ thi chạy, nhờ sự thông minh, đoàn kết của hai vợ chồng Dím

- Thỏ chạy như vậy đến bảy mươi lần mà vẫn thua Đến lần thứ bảy mươi

tư thì Thỏ đành bỏ dở cuộc nằm lăn ra giữa đồng

Thế là Dím đã thắng cuộc, lấy được đồng tiền vàng và chai rượumạnh Và

từ đó không có con Thỏ nào dám nghĩ đến chuyện chạy thi với Dím nữa

[10, tr.395]

Bên cạnh đó Grim còn giải thích cho các độc giả nhỏ tuổi biết vì sao mèo

và chuột không trở thành bạn nữa và càng không thể trở thành anh em qua câu chuyện “Mèo chuột kết nghĩa”

Khi mùa đông tới, ra ngoài không kiếm được gì ăn nữa chuột mới nghĩ đến thức ăn để dành:

- Anh mèo ạ, ta đi tìm niêu mỡ để dành đi, chắc ngon lắm đấy

Mèo đáp:

- Được Hẳn chú sẽ thấy ngon lắm, ngon như thể lưỡi liếm không khí ấy mà!

Chúng ra đi, tới nơi thì thấy niêu vẫn còn đó vẫn còn nguyên chỗ cũ nhưng chỉ có niêu không

Chuột bảo:

- Thì ra thế, bây giờ tôi mới hiểu các sự việc đã xảy ra Bây giờ mới rõ ra anh quả thật là bạn t ố t Anh đã đánh chén hết Anh làm cha đỡ đầu như thế đấy: Lần đầu “liếm sạch lông”, lần sau ăn hết một nửa, rồi…

Mèo hét lên:

- Câm mồm ngay Mày còn nói tiếng nữa là tao ăn thịt mày đấy

Tội nghiệp con chuột không kìm được tiếng:

- “Hết sạch”

Vừa nói buông miệng thì mèo đã vồ nó nu ố t chửng [10, tr.239]

Không những thế, tác giả Grim còn mượn nhân vật loài vật để giáo dục trẻ

em Qua nhân vật bảy chú dê con trong truyện “Chó sói và bảy chú dê con”, tác giả muốn khuyên các độc giả nhỏ luôn luôn phải biết nghe lời mẹ, vâng lời mẹ dặn Ở trong truyện, chính những chú dê con lại thơ ngây, nhẹ dạ cả tin quên mất những lời mẹ dặn đã mắc lừa chó sói và cuối cùng đã bị chó sói ăn thịt Qua câu chuyện đó để các em rút ra bài học quý báu là phải cảnh giác trước những kẻ xấu xa, biết vâng lời cha mẹ và người thân của mình

Bên cạnh đó anh em Grim còn thành công khi xây dựng những nhân vật là loài vật khác như con cáo trong truyện “Đám cưới bà cáo” Đó là một con cáo già đang cô đơn một mình, buồn bã khóc than cho số phận vì ông cáo già đã chết Bà cáo muốn tái giá nhưng chỉ với loài có hai đặc điểm giống ông cáo mình Các loài vật khác thi nhau đến xin cầu hôn nào là sói, hươu này, thỏ rừng này, gấu này và cả sư tử nữa, tất cả các con vật trong rừng đều đến con nọ sau con kia Nhưng vì con nào cũng thiếu cái tốt của cáo già và đều bị bà cáo từ chối Cuối cùng có một con cáo trẻ đến, mèo thưa với bà cáo là ông ấy có mặc quần đùi đỏ và mõm cõ nhọn Thế là bà cáo đồng ý sửa soạn làm lễ cưới

Ngoài ra còn có các con vật khác nữa như chim ưng trong truyện “Chim ưng thần”, con thiên nga trong truyện “Sáu con thiên nga”, con ong trong truyện

“Ong chúa”…Mặc dù là những nhân vật phụ thôi nhưng chính những nhân vật phụ này lại tạo dấu ấn khó quên cho độc giả Chỉ xuất hiện ít, được khắc họa rất

ít nhưng chúng đóng vai trò quan trọng không thể thiếu trong tác phẩm

Nhân vật loài vật trong các tác phẩm truyện Grim như một bức tranh đủ màu sắc hiện lên trước mắt các em, đó là vườn thú với đầy đủ các loài vật đa dạng Ở thế giới đó, các con vật có cuộc sống như con người, có xã hội, có tình yêu thương, có sự ngộ nghĩnh và tinh nghịch của những đứa trẻ Các em có thể bắt gặp hình ảnh của mình ở đâu đó trong những câu chuyện ấy Nhân vật loài vật cũng dạy các em nhiều điều đó là nguồn tri thức phong phú, hấp dẫn để các

em khám phá

2.2 Nhân vật đồ vật – cây cối

Đồ vật - cây cối cũng là nhân vật văn học Đồ vật - cây cối xuất hiện trong thế giới nghệ thuật từ thời cổ xưa trong vai trò “nhân vật văn học”, ngay thời đó

và suốt thời trung đại, đồ vật - cây cối đã có ngôi vị, được nhìn theo phương châm “lấy cảnh ngụ tình” (dùng vật, cây để nói lên tâm trạng, tâm lí con người) Bức thư pháp đang treo trên tường (tri giác được bằng xúc giác), cũng như bức thư pháp chụp lại bằng máy ảnh hay ta thấy trong phim, tivi (tri giác được bằng thị giác) đều là những dạng thức cụ thể, dạng thức thật của vật, chúng chưa phải

là hình tượng văn học, bởi hình ảnh trong văn học - loại hình nghệ thuật diễn đạt bằng ngôn từ - phải là hình ảnh ảo, loại hình ảnh không chạm tay vào được cũng không mục thị thông thường bằng mắt được mà ta chỉ có thể hình dung bằng trí tưởng tượng sự liên tưởng thông qua khái niệm về nó vốn có trong ngôn ngữ Trong những ý nghĩa trên, hình ảnh bức thư pháp của Huấn Cao để lại cho viên quản ngục (Chữ người tử tù - Nguyễn Tuân) mới là dạng thức của hình tượng văn học

Trong văn học Việt Nam, Nguyễn Tuân và Tô Hoài là những nghệ sĩ có sở trường viết về đồ vật Tràn ngập trong tác phẩm của Nguyễn Tuân là đồ vật, sự vật, từ chiếc ấm đất, cái lư đồng cây đàn đáy, đến món ăn hay con sông Tâm

hồn nghệ sĩ và ngòi bút tài hoa đã phổ vào những vật vô tri vô giác ấy hơi thở và tiếng nói con người, qua nhân vật để nói về triết lí và thân phận con người Đến với văn học Đức, ta cũng bắt gặp những tác giả rất thành công khi khắc họa nhân vật là đồ vật - cây cối đó chính là Jacop Grim và Wilhelm Grim Tác giả đã rất tài tình khi thổi tính người vào các vật vô tri vô giác làm cho nó

có cảm xúc và hoạt động như con người

2.2.1 Nhân vật đồ vật

Loại nhân vật này chiếm số lượng nhỏ nhưng tạo được ấn tượng khó quên trong lòng bạn đọc Điển hình đó là nhân vật mũi quay, thoi và kim trong truyện

“Mũi quay, thoi và kim” Nó xuất hiện như chiếc cầu nối để cô gái mồ côi đến

được với chàng hoàng tử

Cô lại ngồi xe sợi, chợt nhớ đến câu hát mà mẹ nuôi thường hát khi xe sợi,

cô cất tiếng hát:

Quay đi, quay hỡi, quay hời Mang người yêu đến nhà tôi với cùng Bỗng dưng, mũi quay tuột khỏi tay cô, bon ra ngoài cửa sổ Trong khoảnh khắc mũi quay đã chạy xa tít mù tắp Mất mũi quay, cô gái lại lầy thoi ra để dệt Mũi quay cứ chạy nhảy hoài, khi tháo hết chỉ thì nó vừa tới bên hoàng tử

Cô gái vừa làm lại vừa hát:

Thoi ơi, thoi hỡi, thoi hời Dẫn người yêu đến cho tôi với cùng!

Tức thì cái bon ra khỏi tay nàng, nhảy qua ngưỡng cửa và dệt một tấm thảm đẹp lạ thường Cô gái mất thoi, lấy kim ra, vừa khâu vừa hát:

Kim ơi, kim hỡi, kim hời Khâu nhanh nhanh đón con người tôi yêu!

Tức thì kim bon ra khỏi tay cô, chạy quanh buồng nhanh như chớp Hình như có thần trí tiên trang trí nhà cửa, thoắt cái đã có dạ xanh trải bàn, rèm treo cửa sổ

Kim vừa khâu xong mũi cu ố i cùng thì cô đã thấy chiếc lông trắng trên mũ hoàng tử xuất hiện trước cửa sổ Mũi quay chỉ vàng đưa chàng đến Chàng

đẹp như đóa hoa hồng trong bụi rậm Hoàng tử nói với cô gái:

- Nàng đúng là cô gái nghèo nhất mà ta cũng là cô gái giàu nhất Xin nàng

để ta đón đi làm lễ cưới

- Cô không nói gì cả, chỉ đưa tay cho chàng Hoàng tử hôn cô, đưa cô ra,

đỡ cô lên ngựa dẫn về cung

Còn mũi quay, thoi và kim thì được giữ gìn cẩn thận trong kho nhà vua

[10, tr.456]

Hay tác giả cũng rất tài tình đưa cái bàn vào làm nhân vật cho tác phẩm

Đó là cái bàn trong truyện “Bàn ơi, trải khăn ra, sắp thức ăn đi” Đó là một cái bàn nhỏ bình thường làm bằng gỗ, trông không có gì đặc biệt nhưng có phép thuật kì lạ Cái bàn giúp anh thợ mộc thoát cảnh nghèo cơ cực và có cuộc sống sung túc Cái bàn luôn theo sát bên anh, bất cứ ở đâu, ở trong rừng, trên bãi cỏ…và mỗi lần cần chỉ việc đặt bàn ở lưng xuống, đặt trước mặt và nói:

“Bàn ơi, trải khăn ra, sắp thức ăn đi” là ngay lập tức được như ý

2.2.2 Nhân vật cây cối

Cũng giống với loài vật, thế giới thực vật cũng hết sức phong phú, mỗi loài cây, loài hoa dưới ngòi bút của Grim đều mang một nét riêng Để lí giải cho nhận định ấy, anh em nhà Grim rất tài tình, khéo léo khi xây dựng nhân vật cây

củ cảitrong truyện “Cây củ cải” Truyện kể về hai anh em đi lính, người anh thì giàu sang nhưng người em lại rất nghèo Cuộc sống khó khăn đó đã em dẫn người em bỏ lính về làm nông dân Và rồi cuộc sống thay đổi khi nhân vật củ cải xuất hiện như là thần hộ mệnh mang may mắn đến cho anh nông dân nghèo

Ngày xưa có hai anh em nghèo đều đi lính Anh thì giàu còn em thì nghèo Người em không mu ố n s ố ng cảnh nghèo khổ nữa bỏ lính về làm nông dân Anh

mức có thể coi là củ cải chúa Cu ố i cùng nó thành củ cải khổng lồ Anh nông dân không biết dùng củ cải làm gì và tự hỏi không hiểu đây là phúc hay họa

Anh tự bảo: Nếu đem bán thì người ta trả được bao nhiêu? Nếu ăn thì ăn những

củ nhỏ cũng đủ T ố t nhất ta mang tiến vua để tỏ lòng thành kính

Anh khiêng củ cải lên xe và đến cung vua Vua phán:

- Ta từng thấy nhiều vật lạ nhưng chưa thấy vật khổng lồ thế này Hoặc nhà ngươi là phù thủy đã làm ra cái này

- Tâu bệ hạ, không phải thế, con là nông dân nghèo Con có một người anh giàu có, bệ hạ ít nhiều cũng biết anh ấy nhưng con chẳng có gì nên bị mọi người ruồng bỏ

Nhà vua thương anh nông dân và phán:

- Nhà ngươi sẽ không nghèo đói nữa, ta sẽ ban cho nhà ngươi của cải để nhà ngươi cũng giàu có như anh mình Vua ban cho anh nông dân rất nhiều vàng, ruộng nương, đồng cỏ và gia súc đến mức rất giàu của cải người anh không nào sánh được [10, tr.29]

Hay là nhân vật cây rau trong truyện “Rau lừa” nó xuất hiện để trừ những

kẻ gian ác như mụ phù thủy và đưa tình yêu hạnh phúc tới cho anh thợ săn nghèo

Tới nơi, anh ngồi nghỉ một lát thì có đám mây trôi đến cu ố n lấy anh mang

đi Mây bay qua một thời gian trên trời rồi hạ xu ố ng một vườn rau to chung quanh có tường Anh rơi xu ố ng đất một cách nhẹ nhàng giữa đám cải bắp và các thứ rau khác Anh thợ săn nhìn quanh và nói:

- Mình đói quá, giá có cái gì ăn thì hay Khó mà đi được nữa, ở đây không

có thứ quả nào toàn rau thôi Sau anh nghĩ:

- Thôi bí lắm ta ăn rau s ố ng vậy

Anh liền chọn lấy một cây rau và ăn Nhưng khi vừa nu ố t xong thấy là lạ và cảm giác trong người khác hẳn Anh mọc ra b ố n chân, cái đầu to anh khiếp sợ

vì mình đã biến thành con lừa Anh vẫn thấy đói lắm, anh lần tới một gi ố ng rau khác, anh vừa nu ố t một ít thì thấy cảm giác trong người có sự thay đổi và anh trở lại hình người

Hôm sau anh tỉnh dậy, anh lấy một loại rau độc và một loại rau lành, nghĩ bụng: “Cái này sẽ giúp mình lấy lại những thứ của mình và trừng trị kẻ phản bội, độc ác”

Anh nhét những cây rau vào người và tìm về lâu đài nhà người yêu của mình Anh vào xin ngủ, thì phù thủy hỏi anh là ai? Anh làm nghề gì?

- Được thôi, anh đưa cho mụ cây rau độc Mụ lấy ăn luôn mấy lá và khi

Và con cây rau còn lại anh đưa về cho công chúa ăn và ngay lập tức công chúa hiện nguyên hình người [10, tr.325]

Thế giới đồ vật - cây cối chiếm một khối lượng không lớn trong truyện cổ Grim, tuy nhiên mỗi đồ vật, mỗi loài cây là một câu chuyện lí thú, một bài học

bổ ích cho các em Bằng việc sử dụng những biện pháp nghệ thuật độc đáo, những hình ảnh liên tưởng ngộ nghĩnh, mỗi đồ vật, mỗi loài cây đều mang những nét tinh nghịch, yêu đời của các em Chính vì thế trong truyện cổ của Grim ta bắt gặp những gì gần gũi và thân quen nhất

2.3 Nhân vật con người

“Văn học là nhân học” (M Gorki)

Đối tượng của văn học là con người Những sự kiện kinh tế, chính trị, xã hội, những bức tranh thiên nhiên…đều góp phần tạo nên sự phong phú, đa dạng cho tác phẩm nhưng cái quyết định chất lượng tác phẩm văn học chính là nhân vật Đọc một tác phẩm cái lắng đọng sâu sắc nhất trong tâm hồn người đọc thường là số phận, tình cảm, suy tư của con người được nhà văn thể hiện Vì vậy, Tô Hoài đã có lí khi cho rằng “Nhân vật là nơi tập trung hết thảy, giải quyết hết thảy trong một sáng tác”

Ngày nay đối với văn học không chỉ có vấn đề tốt xấu hay đúng sai mà còn vấn đề chiều sâu của nhận thức Nghệ thuật phải làm cho con người lương thiện

và thân ái hơn nhưng nó cũng phải làm cho con người đa dạng, phong phú, từng trải và hiểu biết hơn Chính vì vậy chúng ta thấy trong nghệ thuật bên cạnh các phạm trù truyền thống như cái cao cả, cái đẹp, cái anh hùng, cái bi, cái hài dần dần đã xuất hiện thêm các phạm trù khác như cái lãng mạn, trữ tình, sự xung đột…

Thường đa các nhà văn tập trung khắc họa những nét điển hình xã hội, bước thăng trầm trong cuộc sống hay đường đời của nhân vật chứ chưa dựng lên được những số phận tinh thần, chưa diễn tả đời sống của bản thân ý thức, những khát vọng tìm kiếm bên trong của con người Đây không phải là vấn đề miêu tả tâm lí nhân vật mà cơ bản là vấn đề chủ nghĩa nhân văn, là quan niệm về con người Từ đây, dễ hiểu vì sao trong nhiều tác phẩm chúng ta bắt gặp chuyện tình duyên trắc trở, hạnh phúc hay nỗi đau nghèo khó vật chất, những cảnh ngộ thương tâm, những rủi ro bất hạnh trên đường đời dễ làm rơi nước mắt nhiều hơn chứ ít khi thấy niềm vui hay nỗi đau tinh thần, con đường khổ ải của tài năng, của ý thức trong cuộc hành hương đi tìm tự do, chân lý và lẽ phải

Đến với những tác phẩm của anh em Grim chúng ta sẽ được thấy vô vàn nhân vật đại diện cho nhiều tầng lớp khác nhau tạo nên một hiện thực xã hội Nhân vật là con người trong truyện cổ Grim chiếm số lượng nhiều nhất bao gồm

đủ mọi tầng lớp, thành phần trong xã hội từ vua quan, tầng lớp thượng lưu quý tộc đến tầng lớp trí thức và dân nghèo Anh em Grim đã khéo léo thông qua loại nhân vật này để phản ánh hiện thực xã hội bấy giờ Gợi lên trong lòng người đọc, người nghe những tình cảm mãnh liệt Trước hết là đồng cảm với những nhân vật bị khổ đau đày đọa cả về thể xác lẫn tinh thần, sau đó là sự căm thù đối với thế lực hắc ám - nguyên nhân của những nỗi bất hạnh trong xã hội loài người

Tiêu biểu là những cô gái hiền lành, nết na, chăm chỉ đã bị người mẹ kế ghét bỏ, coi thường như Nàng Bạch Tuyết, cô Lọ Lem, anh và em gái…Trong truyện “Nàng Bạch Tuyết và bảy chú lùn” Bạch Tuyết là cô gái xinh đẹp, hiền