NHỮNG VẤN ĐỀ KHOA HỌC CÔNG NGHỆ THỦY LỢI PHỤC VỤ CÔNG TÁC QUY HOẠCH VÀ PHÁT TRIỂN ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG

Ngoài mô hình VRSAP, các mô hình SAL, SAL-BOD c a Gs.Ts.

NH NG V N KHOA H C-CÔNG NGH THU L I

PH C V CÔNG TÁC QUY HO CH VÀ PHÁT TRI N

NG B NG SÔNG C U LONG

Ths Nguy n Ng c Anh

Phó Vi n tr ng

Tóm t t: ng b ng sông C u Long có v trí r#t quan tr ng trong phát tri n kinh t -xã h i c a c

n c Tuy nhiên, trong ti n trình phát tri n kinh t -xã h i, nh ng h n ch v i u ki n t nhiên là rào

c n không nh', c bi t $i v i s n xu#t nông nghi p và sinh ho t c a ng i dân BSCL Nh n rõ

vai trò c a khoa h c và công ngh trong phát tri n thu l i nói chung và quy ho ch thu l i nói riêng,

c bi t là trong qu n lý tài nguyên n c và l u v c sông, trong quy ho ch chi n l c và quy ho ch

dài h n, Vi n Quy ho ch Thu l i mi n Nam trong nhi u n m qua ã xem khoa h c-công ngh là chìa

khoá quan tr ng gi i quy t nh ng v#n ph!c t p và th i s nh#t qua t"ng th i k(, a khoa h

c-công ngh góp m t ph n không nh' trong thành c-công chung c a ngành thu l i $i v i phát tri n

kinh t -xã h i BSCL

1 Khoa h c-Công ngh trong quy ho ch thu! l"i ph#c v# c$p n%&c

1.1 Quy ho ch c p n c phát tri n t i

Thông qua các d" án, nhi u công trình thu l i ã c nghiên c u, xu t,

u t và xây d"ng trong 30 n m qua, giúp thu h4p d n di n tích b! nh h #ng m n

xu ng còn 1,4 tri u ha và di n tích b! nh h #ng chua d i 200 nghìn ha T$ n m

2000 n nay, di n tích lúa ông-Xuân luôn # m c 1,35-1,45 tri u ha và lúa Hè-Thu

1,50-1,55 tri u ha Trên n n c a phát tri n thu l i, v i vi c chuy n m t v lúa dài

ngày, n ng su t th p thành hai v lúa ông-Xuân và Hè-Thu ng n ngày có n ng su t

cao trên di n r ng (ngo i tr$ nh ng di n tích m t v vùng ven bi n chuy n sang nuôi

tr ng thu s n), ã giúp nâng cao và %n !nh t%ng s n l ng l ng th"c toàn vùng

BSCL, giúp n c ta gi i quy t nhanh và tri t bài toán l ng th"c trong m t th i

gian ng n Tuy nhiên, hi n nay, vào mùa ki t, m c dù h th ng kênh m ng và b bao,

c ng b ng ã ch ng t i cho kho ng 1,3 tri u ha, song, g p nh ng n m h n, m a

ít, b t th ng, dòng ch y mùa ki t th p, m n xâm nh p sâu, thi u n c cho s n xu t

và i s ng v&n th ng x*y ra

ph c v cho c p n c t i, mà c th là gi i quy t bài toán c p n c mùa

c n, trong i u ki n h th ng sông r ch, kênh m ng an dày và r t ph c t p, ngay t$

nh ng ngày u sau gi i phóng, công tác quy ho ch thu l i ã r t chú tr ng u t ,

phát tri n và ng d ng mô hình thu l"c vùng nh h #ng tri u Nhìn l i 30 n m qua,

n nay, bài toán quy ho ch c p n c ã tr i qua m t ch ng ng dài T$ 1994-1996,

tài “Cân b ng s d ng n c ph c v phát tri n kinh t -xã h i BSCL (Ch ng

trình nghiên c u khoa h c KC12, tài KC12-06) c th"c hi n và là c s# quan

tr ng cho bài toán quy ho ch c p n c mùa c n v sau Nh ng ng d ng khoa h

c-công ngh m i trong tài ã t o b c t phá trong c-công tác quy ho ch thu l i, nh

ng d ng vi-n thám, phân tích a m c tiêu, phân tích t i u, l p và qu n lý ngân hàng

d li u, phân vùng-phân khu thu l i, k t n i k t qu mô hình thu l"c v i mô hình

cân b ng n c…

Mô hình VRSAP (Vietnam River System And Plains) c c Pgs Nguy-n

Nh Khuê và các c ng s" # Vi n xây d"ng và phát tri n t$ nh ng n m 80 th k tr c,

n nay tr# thành m t công c hi u qu trong quy ho ch c p n c # BSCL Ngoài

mô hình VRSAP, các mô hình SAL, SAL-BOD c a Gs.Ts Nguy-n T t c, KOD

SIWRP

VI N QUY HO CH

THU L I MI N NAM

c a Gs.Tskh Nguy-n Ân Niên, HYBRIS c a Ts Nguy-n H u Nhân… c ng c

ng d ng # nh ng m c và th i i m khác nhau Trong h p tác v i +y h i sông Mekong, Vi n ã t$ng s d ng mô hình MEKSAL c a Ban Th ký và g n ây là mô hình ISIS c phát tri n b#i s" liên k t gi a Halcrow và Wallingford Software Trong D" án nâng cao n ng l"c các Vi n ngành n c c a DANIDA ( an M ch), DHI

c ng ã chuy n giao các mô hình h MIKE, trong ó có mô hình MIKE 11 c ng ã

c Vi n ng d ng mô ph(ng các bài toán thu l"c cho vùng BSCL Mô hình toán xây d"ng cho BSCL c a Vi n hi n nay có 6.500 m t c t ngang, 2.500 nhánh sông,

g n 1.000 ô ng, g n 200 c u c ng, 21 biên l u l ng và m"c n c Khi dùng SAL

ch y c l và m n cho n m 2000 ch m t ch a n 25 phút trên máy P5 t c 244 MHZ ph c v cho quy ho ch c p n c t i, nhi u thành t"u trong khoa h c-công ngh khác c ng c ng d ng ánh giá hi n tr ng và s" bi n %i c a dòng ch y

ki t th ng l u (t i Kratié) n BSCL nh ng d ng các mô hình SSARR (D&n tính dòng ch y và i u ti t h ch a), MITSIM, MIKE BASIN, IQQM (Cân b ng n c l u v"c sông, tính toán nhu c u n c t i)…, mô hình phân tích th ng kê HYMOS, STATIS… (qu n lý d li u, tính toán các c tr ng th ng kê, tính toán trung bình

tr t…)

1.2 Quy ho ch c p n c phát tri n thu s n

Nuôi tr ng thu s n BSCL trong nh ng n m g n ây t t c t ng tr #ng

và phát tri n nhanh c v di n tích, k/ thu t nuôi, s n l ng và c c u thành ph*m, trong ó có s" óng góp không nh( c a ngành thu l i ph c v cho phát tri n thu s n, ngành thu l i ã nghiên c u quy ho ch l i vùng ven bi n, c bi t là vùng giáp ranh ng t-m n, ph i h p v i các t nh và ngành nông nghi p, thu s n, lâm nghi p trong quy ho ch chuy n %i t ai và c p n c, chuy n %i hình th c c ng

nh quy trình v n hành h th ng c ng t$ “ng n m n” sang “ki m soát m n”, b trí l i

h th ng kênh, c bi t là kênh c p 2 và 3, b trí l i các “ti u khu” và “ô thu s n”… cho phù h p v i nhu c u c a nuôi tr ng thu s n Mô hình VRSAP và SAL ã c

c i ti n phù h p h n v i v n hành h th ng công trình, mô ph(ng t t h n các tr ng

h p l y m n qua c ng vào ng, kh ng ch ranh xâm nh p m n trên h th ng sông kênh, ph c v phân ranh m n-ng t… M t i n hình cho ng d ng VSARP trong chuy n %i s n xu t vùng ven bi n là d" án h p tác khoa h c-công ngh gi a Vi n Lúa Qu c t (IRRI), Vi n Qu n lý n c Qu c t (IWMI), Trung tâm cá Th gi i (WorldFish), i h c Newcastle (V ng qu c Anh), i h c C n Th và Vi n QHTLMN i v i vùng Qu n L -Ph ng Hi p t$ n m 2000 n nay Ngoài ra, mô hình MIKE 11 và MIKE11-GIS c ng ang c nghiên c u ng d ng cho qu n lý

v n hành các h th ng thu l i Nam M ng Thít, Ô Môn-Xà No và Qu n L -Ph ng

Hi p Các mô hình nuôi tr ng thu s n chuyên canh, thâm canh, qu ng canh, k t h p lúa-/+tôm, lúa+cá… c ng c xem xét áp d ng trong tính toán nhu c u n c, b trí

và chuy n d!ch mùa v , b trí h ng c p m n và thoát n c th i ô nhi-m… trong vùng thu s n Các mô hình trên c ng ã c áp d ng cho bài toán phân ranh m

n-ng t và l p quy trình v n hành h th n-ng côn-ng trình vùn-ng Qu n L -Ph n-ng Hi p thu c 2

t nh Sóc Tr ng và B c Liêu

1.3 Quy ho ch c p n c qu n lý và phát tri n r ng

Các h sinh thái r$ng ch y u # BSCL là r$ng ng p m n, r$ng tràm, các

V n Qu c gia và các khu B o t n thiên nhiên t ng p n c v i h sinh c nh a

d ng c v th"c v t và ng v t Các V n Qu c gia Tràm Chim, U Minh Th ng

có tính a d ng sinh h c cao và r t c tr ng cho BSCL

R$ng tràm # BSCL có c i m là d- cháy, nh t là vào mùa khô, khi m"c

n c trong r$ng h th p h n m t t t" nhiên, l p th"c bì d i tán r$ng khô và dày, vùng c( n n, lác, lau s y… bao quanh các kho nh r$ng tràm tr# thành vùng m y nguy c gây cháy Nh ng v cháy r$ng # U Minh Th ng, U Minh H , Tràm Chim,

k c nh ng khu r$ng tràm s n xu t trong nh ng n m g n ây cho th y n c cho phòng ch ng cháy r$ng r t quan tr ng Vì th , m t s V n Qu c gia và Khu B o t n thiên nhiên ã xây d"ng quy ho ch qu n lý n c cho b o v a d ng sinh h c c ng

nh phòng ch ng cháy r$ng, nh các V n Qu c gia Tràm Chim (1998), U Minh

Th ng (2003), U Minh H (2005) và Khu B o t n Thiên nhiên Lung Ng c Hoàng (2001) Nh ng mô hình cân b ng n c theo chi u ngang (n c trong r$ng-n c trong kênh-n c ngoài vùng m), theo chi u ng (m a-n c trong r$ng-n c trong

t-b c thoát h i-th m…), mô hình qu n lý n c theo phân khu ch c n ng, theo u tiên

có m c tiêu (tái sinh, phòng ch ng cháy, a d ng sinh h c…) u c xem xét ng

d ng cho t$ng khu v"c c th , giúp công tác qu n lý r$ng ngày m t t t h n Mô hình

qu n lý n c V n Qu c gia U Minh Th ng hi n c xem là m t mô hình tiêu

bi u cho ph c v b o v , qu n lý và phát tri n r$ng # BSCL

1.4 Quy ho ch c p n c dân sinh-công nghi p

Dân s BSCL n m 2004 kho ng 17,11 tri u ng i, bao g m 13,65 tri u

ng i # nông thôn (chi m 79,7%) và 3,64 tri u ng i # thành th! ph c v quy

ho ch c p n c dân sinh và công nghi p, ngoài ng d ng nh ng mô hình thu l"c và cân b ng n c, các mô hình liên quan n ch t l ng n c c ng ang c nghiên

c u nh m t$ng b c gi i bài toán c p n c # m c cao h n, bao g m c l ng và ch t

Mô hình SAL và VRSAP c i ti n (VRSAP-GIS) b c u hình thành module ch t

l ng n c v i m t s thông s chính nh BOD và DO

Ngoài ra, # nh ng vùng ph i khai thác n c ng m cho sinh ho t, vi c ng d ng các mô hình ánh giá tr l ng n c ng m và các thi t b! khoa h c-công ngh giám sát ch t l ng n c, c bi t là hàm l ng c t Arsen (th ch tín) trong n c ng m

c ng c th"c hi n ch t ch0 nh m a ra nh ng k t lu n chính xác và th"c t v kh

n ng s d ng n c ng m trong quy ho ch c p n c sinh ho t và công nghi p # BSCL

1.5 Quy ho ch c p n c b o v môi tr ng

Môi tr ng liên quan n ngu n n c nói chung # BSCL n m trong 3 v n chính là (1) môi tr ng n c vùng ng p l và vùng ven bi n; (2) b o v và qu n lý t

ng p n c và a d ng sinh h c; và (3) nh ng tác ng xuyên biên gi i Vi c c p n c

b o v và x lý môi tr ng # vùng ng p l (ngay c trong mùa l # nh ng vùng bao ê tri t ) và vùng ven bi n ( c bi t là vùng nuôi tr ng thu s n) là v n c"c

k, khó kh n và ph c t p hi n nay # BSCL t ng p n c ven bi n b! khai thác nuôi tr ng thu s n ang ph c h i nh ng còn lâu m i áp ng yêu c u R$ng tràm n i

!a ngày càng thu h4p và ch còn # nh ng V n Qu c gia và Khu B o t n thiên nhiên,

v i nguy c cháy r$ng e do th ng niên Nh ng tác ng xuyên biên gi i do phát tri n th ng l u, c bi t trên dòng chính sông Ti n và sông H u, có xu th ti m c n

v i nguy c x u c n nh ng gi i pháp c b n, lâu dài và b n v ng h n phòng ng$a

và ng phó Hi n t ng n c bi n dâng và tri u c ng c ng là m i nguy mang tính th"c t h n… T t c nh ng v n trên khi n cho c p n c b o v môi tr ng ngày càng tr# nên quan tr ng Trong bài toán cân b ng n c toàn ng b ng, vi c xác !nh

nhu c u n c cho b o v môi tr ng và duy trì dòng ch y c b n gi ranh gi i m n trên các sông chính, d" báo s" gia t ng ng p do tri u và m n do n c bi n dâng và

nh ng v n xuyên biên gi i khác u c t$ng ho c c m tài nghiên c u khoa

h c-công ngh lý gi i, giúp bài toán quy ho ch c p n c mang tính th"c t và d" báo

h n

Hi n nay, tr giúp cho bài toán s d ng n c a m c tiêu, trong quy ho ch c p

n c còn s d ng mô hình GAMS (H th ng thi t l p mô hình i s t%ng quát) v i

l i gi i cho các bài toán t i u hoá tuy n tính, phi tuy n tính và s nguyên h1n h p

nh m giúp ánh giá hi u qu và “ nh y” trong s d ng n c cho các m c ích khác nhau nh t i, sinh ho t-công nghi p, thu s n, thu i n, t ng p n c…

2 Khoa h c-Công ngh trong quy ho ch thu! l"i ph#c v# gi'm nh( thiên tai 2.1 Quy ho ch gi m nh thiên tai vùng ng p l!

L và ng p l t là m t trong nh ng thiên tai nghiêm tr ng nh t # BSCL, nh

h #ng l n n i s ng kinh t -xã h i và phát tri n s n xu t nông nghi p trên m t vùng r ng l n và trong m t th i gian dài, v i m c ngày càng nguy hi m

Trong qu n lý và gi m nh4 l trên quan i m “chung s ng v i l ”, ki m soát l

# các m c và th i gian khác nhau c xem là h ng i quan tr ng m b o cho vùng ng p l phát tri n %n !nh, v ng ch c, có !nh h ng và có m c tiêu Khác

v i bài toán c p n c mùa c n, bài toán l còn có nh ng v n ph c t p h n trong

mô ph(ng hi n tr ng l và d" báo di-n bi n l ng v i các phát tri n, ó là v n tràn

ng c a dòng ch y l t$ biên gi i sang và t$ sông chính vào ( ng v i các cao trình

b bao, ê bao các c p khác nhau), là dòng l ch y tràn qua các tuy n giao thông nông thôn và huy n l (nh ng l i b! kh ng ch b#i h th ng c u, c ng trên các tuy n giao thông t nh l và qu c l ), là tác ng c a các khu dân c bao ê v t l và nâng n n

v t l , là tác ng ng c chi u c a thu tri u t$ bi n, c a m a n i ng và nh ng tác ng khác Chính vì th , gi i quy t bài toán l , mô hình thu l"c ã c nâng

c p và c i ti n áng k

Tr c h t, th ng nh t k t qu trong tính toán l , m t tài khoa h c-công ngh v xây d"ng c s# d li u th ng nh t cho mô hình l ã c tri n khai t$ r t

s m, ngay sau l 1996, nh m c b n hình thành b d li u v !a hình (sông r ch, kênh m ng, ô ng, h th ng cao …), thu v n (m"c n c, l u l ng, t%ng l ng),

c s# h t ng ( ê bao, b bao, ng giao thông, khu dân c …), i u ki n biên và các

tr m trung gian, c ng nh th ng nh t v s thu l"c

mô ph(ng l n m 2000 và xây d"ng các ph ng án quy ho ch ki m soát l ,

Vi n QHTLMN ã c i ti n, nâng c p mô hình VRSAP b ng l p trình trong môi

tr ng WINDOW và liên k t v i GIS, c i ti n thu t toán, cho phép s d ng s l ng

l n các nút, o n liên k t, công trình, ô ru ng (g i chung là “ n v! thu l"c”) Mô hình l 2000 c xây d"ng v i 7.258 n v! thu l"c và nay ã phát tri n n 9.857

n v!

Ngoài ra, mô hình ISIS c ng c áp d ng cho bài toán l trong khuôn kh% các

Ch ng trình S d ng n c, Phát tri n l u v"c và Qu n lý l Bên c nh ó, mô hình MIKE 11, MIKE 11-GIS và MIKE 21 c ng c ng d ng mô ph(ng l t%ng quát cho toàn ng b ng và chi ti t h n cho t$ng vùng (TGLX và TM), thu c nh ng

k t qu kh quan, t ng thêm l ng thông tin và tin c y cho ng d ng mô hình trong qu n lý l

Trong tài Nghiên c u khoa h c “Nghiên c u nh n d ng toàn di n v l , d" báo, ki m soát và thoát l ph c v yêu c u chung s ng v i l # ng b ng sông C u Long”, v i nh ng k t qu t c t$ tài nh nh n d ng toàn di n l BSCL; xây d"ng b s li u và các c tr ng l BSCL; ánh giá h th ng phân c p l , d" báo,

c nh báo l ; xây d"ng ph ng pháp d" báo l hi n tr ng và có h th ng ki m soát; ánh giá và xu t gi i pháp t%ng th qu n lý và ki m soát l ph c v yêu c u chung

s ng v i l # BSCL; c s# xem xét, i u ch nh các gi i pháp và ph ng án công trình ki m soát l ; nâng cao hi u qu phòng tránh l t$ h ng ti p c n qu n lý l b ng

gi i pháp phi công trình; c s# ánh giá tin c y và kh n ng s d ng các mô hình thu l"c, khuy n ngh! mô hình l thích h p, ã giúp công tác quy ho ch l phát tri n lên m t b c m i có c s# khoa h c và th"c ti-n h n Chính vì th , d" án quy ho ch

l BSCL xây d"ng trong giai o n 1994-1998 ã c Chính ph phê duy t ngày 21/6/1999

c bi t, trong nh ng n m g n ây, trong qu n lý l , gi i pháp phi công trình

c Vi n quan tâm h n trong qu n lý l nói chung nh có s" u t nghiên c u sâu

h n và toàn di n h n v c s# khoa h c c a gi i pháp phi công trình và c ra

nh là m t gi i pháp i ng v i gi i pháp công trình, làm t ng thêm hi u qu không

ch c a gi i pháp công trình mà còn cho c gi i pháp qu n lý l nói chung Qu n lý l

b ng gi i pháp phi công trình có th làm thay %i m c nh y c m c a l , thông qua

vi c i u ch nh c c u s d ng t ai và các mô hình s n xu t, các chính sách khai thác và tài tr cho các cá nhân b! t%n h i, làm thay %i môi tr ng canh tác, gi m thi u

h u qu ng p l t Th"c ch t, gi i pháp phi công trình là gi i pháp t% ch c và qu n lý

m t cách có khoa h c theo h ng tích c"c nh ng m m d3o, th u hi u c n k0 quy lu t

và di-n bi n l khôn khéo lu n lách và né tránh thiên tai Quan i m c b n c a

gi i pháp qu n lý l phi công trình là: T t c các gi i pháp công trình qu n lý l u không th ng n ch n c t t c các con l , c bi t là các con l l n l!ch s N u t t

c các con l u c gi i quy t b ng gi i pháp công trình thì s0 r t không h p lý v kinh t và ngu n tài l"c c a qu c gia c ng không cho phép Con ng i không th

ng n ng$a c t t c các con l # m t vùng nào ó, c ng không th ng n ng$a các con l c a t t c các vùng i v i c dân c a vùng ng p l t, nên làm cho h thích

ng v i môi tr ng l , s ng chung v i l , ng th i nh n m nh vi c kh ng ch thích

h p i v i s" phát tri n công, nông nghi p # vùng ng p l t Tr c lúc l n, c n làm t t công tác chu*n b!, sau khi l qua, làm t t công tác kh c ph c h u qu

Bên c nh ó, Vi n c ng b t u nghiên c u tác ng c a nh ng n m l nh( i

v i s n xu t nông nghi p và môi tr ng # vùng ng p l BSCL Nh ng nghiên c u ban u cho th y, n u ngo i tr$ nh ng thi t h i n ng n do l r t l n (nh l 1961,

1978, 2000) gây ra, thì chính nh ng n m l nh( (l 1993, 1998, 2004, 2008) c ng là tác nhân gây thi t h i không nh( cho vùng ng p l BSCL do phát tri n d!ch b nh,

gi m s n l ng thu s n, gây ô nhi-m môi tr ng và thi u n c trong mùa khô n m sau

2.2 Quy ho ch gi m nh thiên tai trong quy ho ch vùng m n ven bi n

Trong m y ch c n m g n ây, BSCL ã t$ng x y ra nh ng n m khô ki t và

m n lên cao, gây thi t h i n ng n cho kinh t -xã h i nh 1977, 1993, 1998, 2004 và

2005 Do n m # ph n h l u cu i cùng trong l u v"c Mekong nên các sông l n thông

v i bi n ch!u nh h #ng m nh m0 c a thu tri u bi n ông, bi n Tây Ngoài ra, BSCL có m t m ng l i kênh r ch t" nhiên và nhân t o khá dày n i thông v i nhau

nên # vùng c a sông, ven bi n th ng xuyên b! n c m n d- dàng xâm nh p Hi n

t ng xâm nh p m n không ph i ch gây ra do y u t t" nhiên mà còn nh h #ng b#i s" can thi p c a con ng i # c trong ng b ng và # các n c ven sông phía th ng

l u Nghiên c u d" báo xâm nh p m n là v n khá ph c t p # BSCL, di n tích t b! xâm nh p m n # BSCL vào kho ng 1,7 tri u ha chi m 42% di n tích BSCL T$

nh ng n m c a th p niên 80 ã có r t nhi u nghiên c u v xâm nh p m n nh nghiên

c u trong khuôn kh% h p tác qu c t c a U ban sông Mekong v i s" giúp c a Chính ph Úc, n m 1985, nghiên c u trong các quy ho ch thu l i vùng, quy ho ch t%ng th BSCL,… Trong th i k, 1980-1990, nh ng ng d ng khoa h c-công ngh trong các nghiên c u xâm nh p m n nh k/ thu t l y m&u m n phân t ng, phân tích nêm m n và xác !nh h s phân t ng, h s khuy ch tán m n, xác !nh chi u dài xâm

nh p m n, quan h gi a chi u dài xâm nh p m n cao nh t và l u l ng ki t trung bình

th i o n, nh h #ng c a bi n %i lòng d&n n xâm nh p m n, phân tích s" %n !nh

c a m"c n c ven bi n và n i ng v i xâm nh p m n, nâng cao ch t l ng mô hình thu l"c-m n là nh ng c s# và ti n quan tr ng cho quy ho ch c p n c và ng n

m n, ki m soát xâm nh p m n vùng c a sông và ven bi n, th"c hi n các d" án quy

ho ch ng t hoá Ba Lai, Nam M ng Thít, Qu n L -Ph ng Hi p, U Minh Th ng, ven

bi n Kiên Giang trong nh ng n m k ti p

Nh ng nghiên c u và ng d ng khoa h c-công ngh trong xâm nh p m n c ng

là c s# ti p t c th"c hi n hi u qu d" án quy ho ch ê bi n và ê c a sông BSCL 2000-2001, ph c v vi c hình thành các k!ch b n và ph ng án phát tri n do tác ng c a bi n dâng và gi m dòng ch y ki t trong rà soát quy ho ch t%ng h p BSCL n m 2005 ã c Chính ph phê duy t ngày 19/4/2006 (Quy t !nh 84/2006/Q -TTg)

2.3 Quy ho ch gi m nh thiên tai vùng chua phèn

t phèn # BSCL chi m di n tích kho ng 1,6 tri u ha, phân b ch y u # vùng ng Tháp M i, T giác Long Xuyên và Bán o Cà Mau t phèn ã c chú ý t$ r t s m (1930) và b t u c nghiên c u m t cách bài b n t$ nh ng n m

u c a th p niên 70 do các chuyên gia Hà Lan khi ti n hành kh o sát kh n ng phát tri n nông nghi p # BSCL (Quy ho ch Châu th%, 1974) Sau nhi u n m nghiên c u, các chuyên gia Hà Lan ã có khuy n cáo i v i vùng phèn BSCL ( c bi t là t phèn vùng TM) là không nên khai thác cho s n xu t nông nghi p do e ng i s" hoá chua và các c t phèn s0 làm suy thoái môi tr ng Tuy nhiên, do áp l"c dân s nên

ng i dân ã ph i s d ng t phèn áp ng nhu c u s n xu t l ng th"c và phát tri n kinh t Trong quá trình khai thác và s d ng t phèn, m t trong nh ng v n nguy hi m luôn c c nh báo là khi tiêu thoát n c chua t$ m t ru ng vào h th ng kênh r ch ã làm các c ch t trong t phèn theo dòng n c lan truy n ra nh ng vùng r ng l n nh h #ng n môi tr ng sinh thái trong vùng

Vì s" phát tri n b n v ng c a môi tr ng t phèn, thông qua các d" án nghiên

c u v t phèn nh VH-10 (h p tác v i Hà Lan), Qu n lý t chua phèn-MASS (h p tác v i Thu5 i n và U ban Qu c t sông Mekong), CASS (h p tác v i Hà Lan, CHLB c và Indonesia) , các ti n b v khoa h c-công ngh trong qu n lý và khai thác t phèn trên th gi i ã c th"c hi n, nâng cao trình c a các nhà quy ho ch thu l i Các d" án trên ã t c nh ng thành t"u c b n r t quan tr ng trong tìm

hi u b n ch t và tác ng b t l i c a t phèn, mô hình hoá các hi n t ng hoá-lý di-n ra trong t phèn, khuy n ngh! bi n pháp s d ng t phèn (nh thau chua, r a

và *y phèn, lên li p, gi n c ém phèn ) Trong nh ng n m qua, nh vào h th ng thu l i c m# r ng và áp d ng nh ng ti n b khoa h c k/ thu t mà di n tích, n ng

su t lúa c a vùng t phèn BSCL ngày m t t ng Tuy nhiên, m t trong nh ng tr#

ng i chính cho quá trình khai hoang và canh tác lúa trên vùng t phèn n ng là s" hi n

di n v i hàm l ng quá cao c a các c ch t trong t và n c, s" lan truy n, bi n

ng và nh h #ng n sinh tr #ng và n ng su t lúa S d ng t i u t phèn là m t

v n ã c t ra t$ lâu nh ng “chung s ng cùng t phèn” m t cách %n !nh

và b n v ng, c n ph i tìm hi u quy lu t bi n ng c a nó t n d ng và kh c ph c

nh ng v n do t phèn và n c phèn gây ra Th"c t cu c s ng òi h(i ph i nghiên

c u c i t o và s d ng t i u t phèn # BSCL, và i u này không th tách r i s" óng góp ngày càng cao h n c a khoa h c và công ngh

2.4 Quy ho ch gi m nh thiên tai i v i xói l" b sông-b bi n

H th ng sông C u Long óng vai trò quan tr ng trong s" hình thành, phát tri n và %n !nh BSCL Tuy nhiên, hàng n m, song hành v i l l t, h n hán và xâm

nh p m n, thì xói l# và m t %n !nh b sông c ng là m t tr# ng i thiên nhiên, m t

d ng thiên tai nguy hi m i v i nh ng d i dân c và ô th! hai bên dòng sông

Nh ng n m g n ây, i ôi v i l l t, h n hán nghiêm tr ng, xói l# b c ng x y ra ngày càng m nh m0 và nguy hi m h n, gây thi t h i l n và tr"c ti p tác ng lên s" phát tri n kinh t -xã h i và %n !nh dân c # BSCL

quy ho ch phòng ch ng xói l# và %n !nh b sông, b bi n- nh ng v n

r t ph c t p trong ngành thu l i, ph c v phát tri n kinh t -xã h i hai bên b sông, quy ho ch h th ng ê bi n- ê c a sông, thì vi c ng d ng các ti n b v khoa h c-công ngh trong nghiên c u, ánh giá, phân tích nguyên nhân, xu t gi i pháp phòng ch ng, d" báo xu th bi n %i lòng d&n (b i, xói b sông, hình thành và d!ch chuy n các l ch sâu, xu t hi n và bi n m t các cù lao ) là r t quan tr ng và c n thi t Trong quy ho ch phát tri n thu l i BSCL, Vi n QHTLMN luôn có s" ph i h p

ch t ch0 v i Vi n Khoa h c Thu l i mi n Nam v nh ng nghiên c u bi n hình lòng sông và b bi n liên quan, nh ng d ng các mô hình 2 chi u trong tính toán tr ng

v n t c trong sông, ven bi n, dòng h i l u , tính toán %n !nh b , cung tr t b sông Ngoài ra, nhi u ph ng pháp khoa h c và công ngh khác c ng c xem xét

áp d ng xác !nh chi u dài vùng c a sông, chi u cao sóng thi t k , chi u cao sóng leo, chi u cao n c dâng, phân tích di-n bi n ng b qua nh v tinh

2.5 Quy ho ch gi m nh thiên tai i v i xu th khô h n và c n ki t ngu n n c

H n hán và c n ki t ngu n n c th ng x y ra sau m t n m/nhóm n m l nh( (th ng l u) và ít m a (t i ng b ng), d&n n ngu n n c trên sông-kênh gi m ch còn kho ng d i 75% n m trung bình Nh ng n m g n ây, h n hán có di-n bi n ngày càng gay g t và kéo dài h n, nh h n 2002-2003, 2004-2005 C n ki t ngu n

n c th ng kéo theo gia t ng xâm nh p m n Trong quy ho ch gi m nh4 thiên tai do

h n hán và c n ki t ngu n n c, s" h p tác và tri n khai khoa h c-công ngh trong các ch ng trình và d" án c a U h i sông Mekong ã giúp chúng ta có nh ng thông tin và c s# khoa h c tin c y h n, v ng ch c h n v hi n tr ng và xu th bi n %i c a khí h u và thu v n trên l u v"c Trong ch ng trình s d ng n c (WUP), vi c s

d ng công ngh tính toán cân b ng n c l u v"c sông b ng chu1i mô hình SWAT-IQQM-ISIS (t ng t" nh các chu1i mô hình TANK-MITSIM-VRSAP ho c NAM-MIKE BASIN-NAM-MIKE 11/NAM-MIKE 21 ) s0 giúp cho vi c xây d"ng các k!ch b n phát

tri n và ph ng án quy ho ch thu n l i h n, khách quan h n và chính xác h n

Trong Ch ng trình phát tri n l u v"c (BDP), vi c ng d ng công ngh “xây d"ng k!ch b n” xác !nh và d" báo tác ng c a phát tri n do U h i sông Mekong chuy n giao khi phân tích cho ti u vùng 10V ( BSCL) ã giúp công tác quy ho ch có

t m nhìn toàn di n và khách quan h n i v i các hi n t ng và s" vi c ã, ang và s0 x*y ra trên l u v"c sông

2.6 Quy ho ch gi m nh thiên tai i v i cháy r ng

Vùng BSCL hi n có 280.484 ha r$ng, trong ó có g n 90 ngàn ha r$ng d- cháy thu c lo i r$ng tràm, b ch àn, keo và r$ng g1 t" nhiên, c bi t là r$ng tràm trên l p than bùn Trong nh ng n m t$ 2001-2005, toàn vùng BSCL ã x y ra 367

v cháy làm thi t h i h n 13 ngàn ha r$ng Trung bình m1i n m cháy 2,6 ngàn ha, chi m 30% di n tích cháy r$ng c n c c bi t v cháy r$ng U Minh Th ng n m

2002 làm thi t h i trên 5 ngàn ha r$ng tràm

ph i h p v i ngành lâm nghi p trong qu n lý và b o v r$ng, c bi t là r$ng tràm tr c nguy c cháy r$ng, quy ho ch thu l i ã ng d ng nh ng công ngh

m i trong qu n lý và giám sát r$ng nh phân tích nh vi-n thám, xây d"ng quy trình

qu n lý r$ng t%ng h p, tính toán xây d"ng c ch qu n lý và i u ti t n c h p lý cho r$ng tràm ng v i t$ng i u ki n t" nhiên khác nhau nh r$ng tràm trong vùng ng p

l (Tràm Chim), r$ng tràm trong vùng m a l n và nh h #ng m n (U Minh Th ng), r$ng tràm trong vùng m a ít và nh h #ng l y u (Lung Ng c Hoàng)

2.7 Quy ho ch gi m nh thiên tai i v i suy gi m ch t l ng n c

BSCL ang và s0 ph i i phó v i s" thi u n c nghiêm tr ng trong mùa khô, tác ng n s n xu t, c p n c sinh ho t, b o v môi tr ng gây ra tranh ch p

gi a ng i s d ng M t khi phía th ng l u Mekong không ki m soát t t tình tr ng khai thác r$ng, qu n lý hi u qu quá trình chuy n %i c c u s d ng t, ng th i

v i gia t ng nhu c u l y n c trong mùa khô # vùng ông-B c Thái Lan, Lào và Campuchia, thì nguy c thi u n c trong mùa ki t s0 càng thêm nghiêm tr ng Quá trình phát tri n # BSCL c ng gây nên nh ng tác ng tiêu c"c i v i t ng p n c, d&n n nh ng t%n th t v a d ng sinh h c, môi tr ng s ng thu sinh, h ng th"c

v t t" nhiên và gia t ng áp l"c i v i các loài ang có nguy c tuy t ch ng Vi c

qu n lý ch t th i các khu dân c , công nghi p ch a áp ng v i nhu c u phát tri n và

b o v môi tr ng, nh h #ng n ch t l ng n c (n c m t và n c ng m), gây khó kh n cho c p n c sinh ho t và các ti n trình sinh thái ven sông Các ho t ng phát tri n c a các n c th ng l u, c bi t là các n c trong U h i sông Mekong, s0 có nh ng nh h #ng nh t !nh n vùng BSCL, nh làm suy gi m ngu n n c,

nh t là vào mùa ki t, và ch t l ng n c, c ng nh các tác ng xuyên biên gi i và các tác ng tích lu/ khác Phát tri n phía th ng l u và ngay t i BSCL trong mùa khô/ki t là nguy c ti m tàng gia t ng ph m vi xâm nh p m n (sâu h n v phía

th ng l u và lan r ng h n vào n i ng), nh h #ng n quá trình phát tri n kinh t

-xã h i T t c nh ng ho t ng và tác ng trên s0 tr"c ti p/gián ti p gây nên s" suy

gi m ch t l ng c a ngu n n c

i phó v i suy gi m ch t l ng ngu n n c, m t n i dung quan tr ng trong quy ho ch qu n lý tài nguyên n c và l u v"c sông, ngoài các ch ng trình giám sát ch t l ng n c trên dòng chính, vi c giám sát ch t l ng n c trong các ô

bao ki m soát l , trong các d" án phát tri n thu l i luôn c coi tr ng Các công ngh m i trong phân tích di-n bi n ch t l ng n c, ánh giá tác ng môi tr ng, trong d" báo nguy c suy gi m ngu n n c… c ng d ng, ã mang l i nh ng k t

qu tích c"c trong xây d"ng và qu n lý quy ho ch c bi t, s" tham gia tích c"c trong xây d"ng quy ch s d ng n c (dòng ch y ki t, dòng ch y l , ch t l ng n c) tuân th Hi p !nh phát tri n b n v ng 1995 c a các chuyên gia quy ho ch thu l i v$a mang tính ng d ng ki n th c th"c ti-n, v$a mang tính ng d ng ki n th c khoa

h c-công ngh trong àm phán v i các n c, là kinh nghi m và c s# t t cho th"c thi công tác quy ho ch thu l i và phát tri n, c bi t là quy ho ch chi n l c và quy

ho ch gi m thi u tác ng xuyên biên gi i

3 Nh ng v$n )* c+n quan tâm trong khoa h c và công ngh ph#c v# quy

ho ch và phát tri,n th-i gian ).n

3.1 Công trình trên sông l n

Ch dòng ch y mùa ki t BSCL ch!u nh h #ng sâu s c c a thu tri u, là

i u ki n thu n l i cho tiêu và c p n c, nh ng biên dao ng m"c n c thu tri u trong ngày gi m nhanh t$ c a sông (2,3-2,8 m) n n i ng (0,3-0,5 m) S" ph c t p

c a ch thu v n-thu l"c mùa ki t # BSCL th hi n qua hi n t ng giáp n c

và phân b c a chúng trên t$ng vùng Nh ng n m có dòng ch y ki t trên sông, m n xâm nh p sâu, c ng v i m a n i ng d i trung bình, k t thúc s m, xu t hi n mu n s0 x y ra tình tr ng h n-m n nghiêm tr ng

BSCL có ngu n n c ng m khá phong phú Tuy nhiên, ph c v cho s n

xu t nông nghi p và nuôi tr ng thu s n, ngu n cung c p %n !nh v&n t$ n c m t

C n c vào yêu c u phát tri n nông nghi p và các ngành kinh t khác, yêu c u v s

d ng n c trong mùa khô kho ng t$ 900-1.200 m3/s Nhu c u này bao g m cho lúa, cây công nghi p, cây n qu , c p n c cho dân sinh, công nghi p, nuôi tr ng thu s n

V i l u l ng mùa ki t sông Mekong qua Tân Châu-Châu c vào kho ng 2.500-4.000 m3/s, n u th ng l u l i gia t ng l y n c trong mùa khô, c ng v i s" bi n

ng dòng ch y ki t ngày càng cao do bi n %i khí h u, thì tình hình cung c p n c # BSCL trong t ng lai s0 r t khó kh n, và ng hành v i nó là ranh gi i xâm nh p

m n ngày càng l n sâu h n

Dòng ch y ki t, h n hán và xâm nh p m n là nh ng hi n t ng i li n v i nhau,

c n tr# s" phát tri n %n !nh và b n v ng # BSCL, vì th , b o v và s d ng hi u

qu dòng ch y ki t c xem là chi n l c lâu dài và c bi t quan tr ng ch

ng i phó v i các tình hu ng b t l i trong s d ng n c th ng l u và bi n %i khí

h u lên dòng ch y ki t # h l u v"c Mekong, chúng ta c n nghiên c u và xu t các

gi i pháp khai thác, s d ng hi u qu và b n v ng dòng ch y ki t # BSCL ây

c ng chính là c s# xu t h th ng công trình quy mô l n vùng c a sông C u Long Nh v y, có th nói r ng, quy ho ch thu l i không nh ng ph c v m c tiêu an ninh l ng th"c và an ninh chính tr!-xã h i, mà còn h ng n m c tiêu cao h n trong

qu n lý tài nguyên c a t n c là “an ninh tài nguyên n c”, mà tr c m t là “an ninh dòng ch y ki t” làm c i u này, khoa h c-công ngh s0 luôn c xem là

nh ng công c quan tr ng nh t th"c thi nhi m v

3.2 Tác ng c a ki m soát l!

T$ nh ng tr n l l n các n m 1996, 2000, 2001 và 2002, nh ng tr n l nh( các

n m 1998, 2003, 2005 và 2008, nhìn l i n i dung quy ho ch ki m soát l và nh ng công trình ã th"c hi n, chúng ta th y ki m soát l th"c s" là m t bài toán l n và r t

ph c t p N u ch nhìn nh n và xu t gi i pháp ki m soát i v i nh ng tr n l l n không thôi là ch a , b#i 70% nh ng n m còn l i là nh ng tr n l trung bình và nh(,

và m1i d ng l , m1i c p l khi v n BSCL, n i ang và s0 phát tri n # m c cao

h n, u t ra nh ng v n không nh( trong “chung s ng” và “ki m soát” Quy

ho ch nói chung và quy ho ch ki m soát l nói riêng, là s" th"c hi n bài toán l p v i

b c th i gian dài ti p nh n thêm thông tin # c hai phía- t$ các phát tri n kinh

t -xã h i và t$ nh ng bi n ng c a thiên nhiên, mà bi n ng ó không ch là nh ng

tr n l l!ch s , nh ng tr n l l n, mà còn là nh ng tr n l trung bình, nh ng tr n l nh( và c"c nh( Th"c t cho th y thi t h i v kinh t -xã h i, c bi t là tính m ng con

ng i trong l l n là r t cao, song, thi t h i v môi tr ng, ngu n l i thiên nhiên, s c kho3 c ng ng i v i l nh(, c"c nh(, c ng không ph i th p Thi u m t trong hai ngu n thông tin trên, quy ho ch ki m soát l s0 xa d n th"c t và không làm tròn nhi m v ph c v cho chi n l c phát tri n kinh t -xã h i b n v ng Vì v y, i u

ch nh quy ho ch ki m soát l t$ các tr n l l n 2000, 2001, 2002, các tr n l trung bình 2003, 1997, 1999 và xem xét thêm các l c"c nh( 1993, 1998, 2008 là c n thi t

và là yêu c u khách quan hi n nay

Quy ho ch l là bài toán a m c tiêu, c n ph i xét n t t c các y u t l , m n, phèn, c p n c mùa c n và b o v môi tr ng sinh thái Mô hình toán l BSCL là công c ch y u d" báo s" thay %i ch thu v n sông Mekong và các vùng

ng p l t # BSCL Tuy ã c nghiên c u trong nhi u n m và c c i ti n nâng cao d n t$ng b c, nh ng do i u ki n t" nhiên # vùng ng Tháp M i quá ph c

t p, trong khi tài li u thu v n và !a hình phía Campuchia l i thi u nên k t qu tính toán còn ch a c nh mong mu n Vì v y, m t m t ph i c i ti n nâng cao ch t

l ng mô hình, m t khác các công trình # vùng này c n c xem xét c*n tr ng h n

c v khoa h c-công ngh l&n v kinh t , xã h i và môi tr ng tr c khi quy t !nh

u t cho h th ng ki m soát l vùng TM

3.3 Tác ng c a phát tri n th ng l u và n c bi n dâng

Tuy các phát tri n c a các n c trong U h i sông Mekong u c cam k t tuân th theo Hi p !nh 1995, song nh ng tác ng c a phát tri n t$ phía th ng ngu n c ng là bài toán ph c t p cho chúng ta trong t ng lai Nh ng tác ng y nh

h #ng n BSCL b#i 3 v n : (i) Bi n %i dòng ch y l ; (ii) Bi n %i dòng ch y

ki t; và (iii) Bi n %i ch t l ng n c Nh ng tác ng ó không nh ng th hi n trên dòng chính sông Mekong (qua sông Ti n, sông H u) mà còn qua h th ng kênh r ch

và dòng l tràn d c theo biên gi i gi a Vi t Nam và Campuchia H n lúc nào h t,

nh ng tác ng xuyên biên gi i ph i c xem xét, phân tích và ánh giá k/, làm c s# cho công tác i ngo i, th"c thi Hi p !nh Mekong và xu t các gi i pháp ng phó v i nh ng b t l i x*y ra xây d"ng chi n l c quy ho ch phát tri n thu l i cho t ng lai (2020 và xa h n), thì vi c tham gia có k t qu (b ng kinh nghi m th"c ti-n phong phú và ki n th c khoa h c-công ngh cao) v i ch ng trình s d ng n c (WUP), ch ng trình qu n lý và gi m nh4 l (FMMP), ch ng trình môi tr ng (EP),

c bi t ch ng trình phát tri n l u v"c (BDP) là r t quan tr ng i v i chúng ta t$ nay n 2010

Theo d" báo c a IPPC (+y ban Liên chính ph v bi n %i khí h u) và WB (Ngân hàng Th gi i), do nh ng tác ng t%ng h p t$ phát tri n, m"c n c bi n trung