Ảnh hưởng chủ nghĩa hiện thực huyền ảo từ văn học Mỹ La TInh đến văn học VIệt Nam hiện đại

Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo hơn bất kì một khuynh hướng nào khác, làmột thái độ đối với hiện thực mà có thể được diễn tả bằng những hình thức đạichúng hoặc hình t

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

GVHD: Th.s Nguyễn Thành Trung SVTH: Lâm Minh Trí

MSSV: K40.606.045

Thành phố Hồ Chí Minh – năm 2016

Mục lục

1 Khái niệm 3

2 Đôi nét về sự hình thành chủ nghĩa hiện thực huyền ảo ở Mỹ Latinh và Việt Nam 3

3 Một số vấn đề trong nội hàm tiểu thuyết huyền ảo 6

3.1 Cái thực và cái ảo trong tác phẩm tồn tại cùng một thế giới 6

3.2 Chi tiết huyền ảo xuất hiện trong tiểu thuyết 8

3.3 Thời gian và không gian trong trong văn học huyền ảo 10

3.4 Tính dục trong tác phẩm là một nét đặc trưng và hấp dẫn của chủ nghĩa “hiện thực huyền ảo” 14

3.5 Tôn giáo - yếu tố thường xuất hiện trong văn học “huyền ảo” 17

4 Tổng kết 18

Tài liệu tham khảo 21

1 Khái niệm

Theo như cuốn “Đại từ điển Tiếng Việt ” do Nguyễn Như Ý (chủ biên)

(NXB Đại học quốc gia Tp.HCM, năm 2007), thì “huyền ảo” nghĩa là: “có vẻ đẹpkỳ lạ như vừa thực vừa ảo” (tr.754) Và theo ý kiến chủ quan cá nhân của tôi thìnghĩ “huyền ảo” là một phần trong “chủ nghĩa hiện thực huyền ảo” Mỹ Latinh Vàcũng theo như cuốn từ điển nói trên thì “chủ nghĩa” là: “quan điểm, ý thức, tưtưởng làm thành cơ sở lý thuyết chi phối, hướng dẫn hành động của con ngườitheo định hướng nào đó” (tr.294) Trên thực tế chưa có một tài liệu nào nói tớikhái niệm “chủ nghĩa hiện thực huyền ảo” Vậy thì đó là hệ thống lý luận đề cậpđến những vấn đề cuộc sống trong văn học, nhưng vừa thật lại vừa hư tạo nên sựhấp dẫn, lôi cuốn, nhằm phục vụ cho mục đích văn chương mà tác giả đề cập, xétcho cùng đây cũng là một cách phản ánh hiện thực của nhà văn

“ Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo cũng không phải là văn học huyền ảo Mụctiêu của nó, không phải là ma thuật, mà là để diễn tả cảm xúc chứ không khơi gợichúng Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo hơn bất kì một khuynh hướng nào khác, làmột thái độ đối với hiện thực mà có thể được diễn tả bằng những hình thức đạichúng hoặc hình thức bác học, bằng phong cách tinh tế hoặc thô mộc, bằng cấutrúc mở hoặc cấu trúc đóng.” (Luis Leal, Magical Realism in Spanish AmericanLiterature, in Magical Realism: Theory, History, Community, Ibid, p.121)

2 Đôi nét về sự hình thành chủ nghĩa hiện thực huyền ảo ở Mỹ Latinh và Việt Nam

Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo là một trường phái quan trọng trong văn họcđương đại Mỹ Latinh, và cũng là một trong những trường phái chủ yếu của vănhọc hiện đại phương Tây Trường phái này hình thành và phát triển trong nhữngnăm 40 đến những năm 50 của thế kỉ XX Đây là thế kỷ liên tục nổ ra hai cuộc

chiến tranh thế giới Những sự kiện này không chỉ tác động đến thế giới phươngTây mà còn thức tỉnh nhân dân Mỹ Latinh Họ nhận thấy lợi ích trước mắt của cácnước Mỹ Latinh là thống nhất trong cuộc đấu tranh, chống áp bức, bóc lột củanước ngoài để bảo vệ lợi ích dân tộc Chính sự bắt đầu hình thành “ý thức châuMỹ Latinh” đã kích thích sự nhiệt tình sáng tác của nhà văn ở châu lục này Khuvực này là sự tổng hòa của nhiều dân tộc, bao gồm người Anh-điêng, người da đenChâu Phi và dân tộc các nước Châu Âu di cư sang Sự hòa nhập của những tộcngười này tạo điều kiện cho nền văn hóa các dân tộc giao thoa, và tạo nền tảngmột hiện thực mới giữa cái hiện đại và hoang sơ mang tính chất bộ tộc, bộ lạc.Cũng từ đây đô thị hiện đại xuất hiện ở Mỹ Latinh, cùng tồn tại với bộ lạc nguyênthủy tạo nên sắc thái kỳ dị bao trùm cả châu lục này Sự giao thoa văn hóa nàycũng là một trong những điều kiện làm nảy sinh chủ nghĩa hiện thực huyền ảo Bấtkỳ một nền văn học nào cũng lấy cái đẹp làm trung tâm thẩm mỹ và do văn hóa màcác tác phẩm của nhà văn và các nhà tư duy hình tượng Mỹ Latinh đều mang đặcthù của thơ ca đầy phóng túng lãng mạn Điều này xuất phát từ đặc trưng ngôn ngữ

và sự đề cao ngôn ngữ, ở Mỹ Latinh luôn coi ngôn ngữ là hiện thực duy nhất củatác phẩm Bất kỳ một tác phẩm văn chương nào cũng chính là kết quả của một quátrình sáng tạo của nhà văn Ở Mỹ Latinh điều kiện về lịch sử cho phép các nhà văncó nhiều cơ hội sáng tác về cuộc sống hiện đại, nhưng cũng đồng thời cho phépcác nhà văn khám phá những nền văn hóa của các dân tộc, các bộ lạc xa xưa màkhông mấy ai có cơ hội tiếp cận Tiểu thuyết Mỹ Latinh vừa phản ánh hiện thựccuộc sống vừa mang vẻ huyền bí của người dân nơi đây Tiêu biểu cho dòng vănhọc “huyền ảo” là sự xuất hiện của một số nhà văn lớn ,tiêu biểu như Asturias với

tác phẩm “Ngài tổng thống”, G.Maquez với “Trăm năm cô đơn”, Moacyr Scliar với “Con nhân mã ở trong vườn” hay Borges với nhiều truyện ngắn mang tính chất huyền ảo Trong đó tác phẩm “Trăm năm cô đơn” được coi là kinh điển nhất

và là đại diện tiêu biểu cho chủ nghĩa hiện thực huyền ảo Mỹ Latinh

Vậy tiểu thuyết mang tính “huyền ảo” của Việt Nam hiện đại thì sao? Phảikhẳng định rằng đây là một vấn đề khá mới mẻ Nhưng với tiến trình phát triển củavăn học Việt Nam thì chúng ta đã được tiếp xúc với các yếu tố kì ảo, hoang đườngqua một số truyện cổ và ca dao dân gian Trong văn học viết người ta đã tìm thấy

sự kì ảo ở “Truyền kỳ mạn lục” của Nguyễn Dữ, “Lĩnh nam chích quái” do Trần

Thế Pháp biên soạn Nhưng trong văn học cổ phần lớn là thể loại thơ, còn thơ cacận đại chịu ảnh hưởng nhiều của văn học Trung Quốc như tiểu thuyết chương hồi,

“Truyện Kiều” của Nguyễn Du , “Chinh phụ ngâm” của Đặng Trần Côn Ở giai

đoạn kháng chiến văn học phục vụ đấu tranh cách mạng là chủ yếu, nên không phùhợp với văn học mang tính huyền ảo Chính điều này đã góp phần tạo nên sự khubiệt của văn học Việt Nam và cũng vì vậy mà văn chương của chúng ta không cónhiều điều kiện để tiếp thu và phát triển văn học nước ngoài mà đặc biệt là văn học

Mỹ Latinh “Văn học hiện thực huyền ảo gắn liền với địa danh Mỹ Latinh Nhưng

không phải bất kì nhà văn nào ở đó cũng sáng tác theo khuynh hướng này Thậm chí ngay trong chính một nhà văn, thì chỉ có một vài tác phẩm mang tính huyền ảo mà thôi Từ tiêu chí này ta thấy văn học Mỹ LaTinh xuất hiện khá sớm ở Viêt Nam” (Theo Châu mỹ ngày nay, số 04-2008, tr.56) Trong hai thập kỉ 1980 và

1990 ở Việt Nam tình hình nghiên cứu về nền văn học này diễn ra rầm rộ Nhiềudịch giả, nhà nghiên cứu sử dụng thành thạo tiếng Tây Ban Nha như Mạnh Tứ,Đoàn Đình Ca, Nguyễn Trung Đức, Các tác phẩm được dịch và in liên tục tươngđối thành hệ thống đã cho thấy sự khác lạ, độc đáo bậc nhất của nền văn học non

trẻ này Nhiều tác phẩm văn học huyền ảo tiêu biểu được giới thiệu như: Ngài đại

tá chờ thư của Marquez (Mạnh Tứ dịch, NXB Văn học, 1983), Ngôi nhà của những hồn ma của Isabel Alenda (Đoàn Đình Ca dịch, NXB Văn học, 1987) và Tình yêu thời thổ tả của Marquez (Nguyễn Trung Đức dịch, NXB Văn học,

1995), Và cột mốc đánh dấu sự xuất hiện của tiểu thuyết huyền ảo Mỹ Latinh ở

Việt Nam rõ rệch nhất là khi cuốn tiểu thuyết “Trăm năm cô đơn” được dịch giả

Nguyễn Trung Đức giới thiệu tới bạn đọc, đã tạo nên một làn gió mới, đưa văn hóaMỹ Latinh đến gần với chúng ta Và cũng từ cái nền tảng này mà một số tác phẩmcủa Việt Nam mang tính huyền ảo của Mỹ Latinh ra đời, đi đầu với trào lưu nàyphải kể đến Nguyễn Huy Thiệp Ông đã bước đầu sử dụng một số biện pháp huyềnảo của chủ nghĩa hiện thưc huyền ảo Mỹ Latinh vào sáng tác, thể hiện trong các

tác phẩm như “Giọt máu”, “Kiếm sắc”, “Phẩm tiết” Tiếp đến một số tác giả khác như Bảo Ninh với “Nỗi buồn chiến tranh”, Khôi Vũ “Lời nguyền hai trăm năm” , Nguyễn Minh Châu với “Phiên chợ giát”

3 Một số vấn đề trong nội hàm tiểu thuyết huyền ảo.

Để làm rõ vấn đề trong đề tài này tôi xin được giới hạn trong một số tácphẩm mà tôi cho là tiêu biểu nhất như sau: đối với tác phẩm huyền ảo Mỹ Latinh

tôi chọn tác phẩm “Trăm năm cô đơn” của nhà văn Gabriel Garcia Marquez (Nguyễn Trung Đức dịch, NXB Văn Học, năm 2015) và “Con nhân mã ở trong

vườn” của Moacyr Scliar (Trịnh Lữ dịch, NXB Văn học, năm 2013) còn đối với

tác phẩm huyền ảo Việt Nam thì tôi chọn “Nỗi buồn chiến tranh” của Bảo Ninh

(NXB Trẻ, năm 2013)

3.1 Cái thực và cái ảo trong tác phẩm tồn tại cùng một thế giới.

Trong tác phẩm huyền ảo Mỹ Latinh cái thực và cái ảo có phải là hai thếgiới? Theo tôi chủ nghĩa hiện thực huyền ảo Mỹ Latinh chỉ có một thế giới củacái thực tại mang tính siêu thực, nơi cái huyền ảo và cái bình thường cùng tồn tạihài hòa với nhau Trong chủ nghĩa hiện thực huyền ảo, hiện thực là một mạchliền, không có thế giới của thiên đàng, của địa ngục, của những ảo giác hay giấc

mơ “Tôi đã nói rằng anh ta không sáng tạo ra một thế giới tưởng tượng mà

chúng ta có thể ẩn trốn hiện thực hằng ngày Trong chủ nghĩa hiện thực huyền ảo nhà văn đối diện với hiện thực và cố gỡ rối cho nó để khám phá ra những điều bí mật trong sự vật, trong cuộc sống và trong hành động của con người”.( Luis

Leal, Magical Realism in Spanish American Literature, in Magical Realism:Theory, History, Community, Ibid, p.121) Để thấy rõ điều này tôi xin lấy một số

dẫn chứng cụ thể trong tác phẩm “Trăm năm cô đơn”, ở đây chỉ có một hiện thực

mà thôi đó là ngôi làng Macondo mà ở đó con người sống, chết, con người baylên trời, những bóng ma ẩn hiện chuyện trò, người ăn đất, người có đuôi lợn,người có bướm vàng bay quanh, những cơn mưa nặng hạt và hạn hán kéo dàihàng chục năm, những cơn mưa hoa vàng hoàn toàn không ở một nơi nào khác.Bởi không có ai bị lưu đày xuống địa ngục, không ai được lên thiên đàng và cũngchẳng ai sống trong giấc mơ Đối với Marquez “Trăm năm cô đơn” chính là mộtthực tại, một hiện thực xã hội đương thời, nó phản ánh toàn bộ những gì xã hội có

và cường điệu hóa cái xã hội đó qua các ảo giác, qua các điều kì diệu mà chínhcon người đã tự chủ động suy nghĩ và sáng tạo ra Marquez nhấn mạnh tới cáihiện thực không giới hạn trong sáng tác của ông khi trò chuyện với Plinio

Apuleyo Mendoza “ điều đó chắc chắn tại chủ nghĩa duy lý ngăn họ nhìn thấy cái

hiện thực không giới hạn ở cái giá của cà chua và trứng” Hay trong tác phẩm

“Con nhân mã ở trong vườn” hiện thực đó là một nông trại nhỏ cũng với những

con người bình thường sống và lao động như bao người khác, cùng với nỗi ámảnh, sợ hãi trước sự ra đời của một con nhân mã Con nhân mã ra đời và trưởngthành trong cuộc đời thực chứ không phải trong huyền thoại Hy Lạp hay thiênđàng nào khác, nó không chỉ có một mình mà còn có cả đồng loại nữa ( Tita- một

nàng nhân mã cái) Trở lại với tác phẩm “Nỗi buồn chiến tranh” đó là căn cứ địa

trong rừng sâu với những người lính, họ sống gian khổ và hy sinh vì chiến tranh,những ảo giác, giấc mơ, hồi ức của nhân vật Kiên, bóng ma nữ trong rừng núi, tấtcả nằm ngay tại cuộc sống hiện thực, cũng như hai tác phẩm trên không có thiênđàng hay địa ngục nào ở đây Như vậy ta thấy được rằng so với văn hoc huyền ảoMỹ Latinh, tiểu thuyết của Bảo Ninh đã thành công trong việc lồng ghép yêu tốthực và ảo, cho chúng hòa quyện với nhau làm cho người đọc không còn nhận ra

đâu là thực và đâu là ảo nữa Như vậy thực và ảo tồn tại trong một thế giới màthôi, thế giới của chúng chính là cuộc sống đời thường

3.2 Chi tiết huyền ảo xuất hiện trong tiểu thuyết

Trong mỗi tác phẩm có tính huyền ảo thì chi tiết không có thực thường cóấn tượng mạnh mẽ hơn chi tiết có thực Đó chính là cái mà nhà văn dựa theo cảmquan trước thực tại xã hội mà tưởng tượng theo nguyên tắc huyền thoại hóa Chitiết huyền ảo được sử dụng kết hợp đầy ngẫu hứng các chi tiết rút từ thần thoại,truyền thuyết, Xen vào đó là những chi tiết được lấy từ đời sống hiện thực baogồm các chi tiết của giấc mơ, của thế giới tưởng tượng, của tình cảm, cảm xúc, từ

vô thức và thậm chí từ cả tín ngưỡng tôn giáo, Tất cả chúng được sử dụng màkhông hề có sự phân biệt ranh giới giữa hài hước và kinh tởm, giữa phi lý và nực

cười, giữa nghịch lý và khủng khiếp, Ta thấy trong “Trăm năm cô đơn” những

chi tiết huyền ảo xuất hiện một cách rất tự nhiên hệt như một sự việc hiển nhiênđó là các chi tiết như: trận mưa hoa vàng rơi trong đám tang của José ArcadioBuendía “người ta thấy trời đổ xuống trận mưa hoa li ti màu vàng [ ] rơi xuốngmột cái làng đang trong nỗi âm thầm đau khổ” (tr.197), hình ảnh Rebeca - người

ăn đất “cô bé cứ lấy những mảnh đất dấu đi để ăn khi không có ai nhìn thấy”(tr.71) Con người bay lên trời “Amaranta cảm thấy lạnh xương sống và cố bámlấy chiếc chăn cho khỏi ngã , đúng vào lúc Remediot- Người đẹp bay lên Úrsula,lúc ấy gần như đã lòa mắt, là người duy nhất bình tĩnh nhận ra thực chất của làngió không gì cưỡng lại kia và cứ để mặc cho những chiếc chăn bay như vậy mànhìn Remediot - Người đẹp đang vẫy tay vĩnh biệt mình” (tr.316) Hình ảnh bóng

ma trong tác phẩm xuất hiện nhiều lần “rất nhiều lần bọn họ bị những bóng ma đilại đánh thức dậy” (tr.527), những cơn mưa nặng hạt và hạn hán kéo dài hàngchục năm “mưa suốt bốn năm mười một tháng hai ngày Có dạo mưa phùn rả ríchđến nỗi hết thảy mọi người ai ai cũng mặc đồ tế lễ và làm ra mật nghiêm trang đểcầu khẩn cho trời tạnh, nhưng chẳng bao lâu sau người ta đã quen với cảnh tạnh

ráo tạm bợ” (tr.409) Đặc biệt với người có cái đuôi lợn đó là người đầu tiên vàcuối cùng của dòng họ Buendía “bà cô của Úrsula lấy ông chú của José ArcadioBuendía sinh ra một đứa con suốt đời mặc quần rộng thùng thình và chết vì bệnhchảy máu sau khi đã sống một cuộc sống hơn bốn mươi hai tuổi luôn luôn là traitân, bởi vì y sinh ra và lớn lên với cái đuôi xoắn hình mở nút chai ở cuối có mộttúm lông Đó là cái đuôi lợn mà y không bao giờ cho bất kì người đàn bà nào nomthấy Và y đã phải trả giá bằng cuộc đời mình khi một người bạn làm nghề đồ tểdùng con dao phay chặt phặt cái đuôi lợn ấy đi cho y” (tr.44) Bên cạnh đó cònnhững chi tiết về dịch mất ngủ của làng Macondo, người có bướm bay quanh haycái chết kì lạ của đứa trẻ cuối cùng có cái đuôi lơn và bị kiến ăn “thứ văn tự viếttrên những tấm da thuộc kia đã được sắp đặt một cách chính xác trong thời gian

và không gian của những con người: Người đầu tiên của dòng họ bị trói vào một

gốc cây và kiến đang ăn người cuối cùng của dòng họ.” (tr.532) Như vậy đến

phần cuối vẫn có sự xuất hiện của cái kì lạ, huyền ảo Nó đã thực sự để lại nhữngdấu ấn mạnh mẽ làm cho câu chuyện mà tác giả kể trở nên huyền ảo, mơ hồ trongmột cuộc đời thật Cũng như vậy ta tìm thấy những hình ảnh mang tính không

thực trong tác phẩm “Nỗi buồn chiến tranh” làm nên sự hấp dẫn và lôi cuốn Mở

đầu cho cái kì lạ là hình ảnh rất buồn cười đó là mụ đàn bà bị bắn chết vì tưởng làcon vượn “khi ngả nó ra cạo sạch được bộ lông thì ôi giời đất ôi, con vật hiệnnguyên hình một mụ đàn bà béo xệ, da sùi lở nửa xám nửa trắng hếu, cặp mắt trợnngược” (tr.14) Hay là “người ta đã trông thấy nhiều quái vật lông lá có cả cánhlẫn vú với cái đuôi kỳ nhông kéo lết và họ ngửi thấy mùi tanh của máu từ chúng,nghe thấy chúng gào rú và ca hát trong các hang động tối om ở chân đèo ThiênLăng bên kia truông Gọi Hồn” (tr.20) Đến những hình ảnh ma núi khỏa thân

“Kiên nhìn thấy lồ lộ trong nháy mắt một cô gái đi chệch qua trước mắt anh cô tacởi trần ” (tr.35), những tiếng hú của ma núi mà Kiên nghe thấy Và đến cuối tácphẩm vẫn xuất hiện hình ảnh của hồn ma “tác giả biến họ thành những hồn ma

những âm binh ảo não trôi dạt trong bụi bờ”, “những hồn ma những bộ hài cốtmoi từ đáy rừng lên” (tr.317) Những yếu tố kì lạ này đã làm tăng sự bí hiểm khácthường của khu rừng nơi trận địa hệt như khu rừng trong huyền thoại Ta thấytrong hai tác phẩm trên cái huyền ảo đều được tác giả kể với một giọng điệu vàsắc thái rất thản nhiên, hệt như nó là cái bình thường nhưng lại rất huyền ảo rấthấp dẫn, lôi cuốn và khi nhìn lại tác phẩm thì cái đầu tiên xuất hiện là cái lạ lùng,khác thường đến phút chót Tác phẩm văn học Mỹ Latinh rất thành công trongviệc xây dựng những chi tiết huyền ảo xuyên suốt chiều dài, tạo nên sự huyền ảobao trùm cả tác phẩm Ở Bảo Ninh cũng vậy, cái hiện tại và quá khứ vẫn tiếp diễncho tới cuối tác phẩm Qua trên cho ta thấy cả hai tác phẩm đều đã sử dụng yếu tốkì lạ suốt tác phẩm.

3.3 Thời gian và không gian trong trong văn học huyền ảo.

Tác phẩm hiện thực huyền ảo Mỹ Latinh thường có xu hướng xóa nhòakhông gian và thời gian, bởi vì không có sự phân biệt giữa các thế giới, cũng nhưkhông có sự do dự hay lưỡng lự Theo nhà văn Miguel Angel Asturias thì đó là

“sự hủy bỏ hiện thực thông qua trí tưởng tượng và tái tạo một hiện thực được kết

hợp với việc hủy bỏ thời gian” Không gian và thời gian của tiểu thuyết huyền ảo

mang tính huyền thoại, không đầu không cuối, quay vòng để tiếp tục đến điểmquay vòng Thời gian luôn gợi nhớ về lịch sử, nhưng đấy là kiểu lịch sử nửa cónửa không, như thể là sản phẩm thuần túy của trí tưởng tượng nhưng lại không

thể phủ nhận là không có dấu ấn hiện thực trong đó Chiếu vào “Trăm năm cô

đơn’’ ta thấy trong tác phẩm này tác giả đã sử dụng phương thức đồng hiện với

một kết cấu phức tạp và chặt chẽ Tác phẩm có hai loại thời gian Thứ nhất là thờigian tâm tưởng, tương ứng với văn bản một, người kể chuyện là tác giả, chính làkhi mà tác giả giới thiệu về nhân vật mở đầu tác phẩm Chẳng hạn miêu tả đại táAureliano thế hệ thứ hai của dòng họ Buendía hồi tưởng về thời gian quá khứ, rồilại tiến tới một quá khứ gần hơn “rất nhiều năm sau này đứng trước đội hành hình