THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ Ô NHIỄM TRÀN DẦU Ở VIỆT NAM VÀ MỘT SỐ ĐỀ XUẤT, KIẾN NGHỊ

Theo Bộ TNMT 2008, từ năm 1997 đến nay ở Việt Nam đã xảy ra hơn 50 vụ tràn dầu trên biển, trên sông hoặc trong các hoạt động khai thác vận chuyển dầu, trong đó một số sự cố đến nay chưa

MỤC LỤC

Lời mở đầu: 2

I.Những vấn đề chung về sự cố tràn dầu 4

1 Khái niệm sự cố tràn dầu (SCTD) 4

2 Phân loại sự cố tràn dầu 4

3 Tác động của dầu tràn 6

II.Khái quát chung về tình hình ô nhiễm dầu ở Việt Nam 8

1 Sự cố trên sông 10

2 Các SCTD trên biển 11

3 Các SCTD xảy ra trên đất liền 12

III Một số nét về thực trạng pháp luật về ô nhiễm tràn dầu ở nước ta 12

1 Hệ thống các văn bản pháp lý về ứng phó sự cố tràn dầu 12

2 Một số đánh giá về hệ thống pháp luật về phòng, chống ô nhiễm dầu của Việt Nam 15

IV Đề xuất, kiến nghị 17

1 Một số đề xuất chung: 17

2 Một số kiến nghị cụ thể đối với việc sửa đổi, bổ sung một số điều về phòng chống ô nhiễm dầu trong Luật bảo vệ môi trường năm 2005 18

TÀI LIỆU THAM KHẢO 20

THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ Ô NHIỄM TRÀN DẦU Ở VIỆT NAM VÀ

MỘT SỐ ĐỀ XUẤT, KIẾN NGHỊ

Lời mở đầu:

Trên thế giới, từ khi nhân loại biết khai thác và sử dụng dầu mỏ đến nay, dầu

mỏ đã trở thành một yếu tố thiết yếu, đưa đến những lợi ích vô cùng lớn cho sự phát triển kinh tế và đời sống xã hội Tuy nhiên, bên cạnh đó, những sự cố trong việc khai thác, vận chuyển dầu mỏ trên thế giới cũng trở thành mối đe dọa lớn đối với môi trường nói chung và các hệ sinh thái nói riêng Nhiều sự cố tràn dầu đã xảy

ra trên thế giới, để lại hậu quả nghiêm trọng lâu dài cho môi trường sinh thái

Là một quốc gia có đường bờ biển dài trên 3.200 kilomet, hệ thống sông suối, kênh rạch chằng chịt, với điều kiện hạ tầng hàng hải và phòng ngừa sự cố yếu kém, nguy cơ xảy ra sự cố dầu tràn ở Việt Nam là rất lớn Theo Bộ TNMT (2008),

từ năm 1997 đến nay ở Việt Nam đã xảy ra hơn 50 vụ tràn dầu trên biển, trên sông hoặc trong các hoạt động khai thác vận chuyển dầu, trong đó một số sự cố đến nay chưa xác định được nguồn gốc

Từ những tác động tiêu cực mà SCTD gây ra cho môi trường, Việt Nam đã từng bước xây dựng và hoàn thiện hệ thống văn bản pháp lý để quản lý và ứng phó

sự cố dầu tràn Luật BVMT sửa đổi năm 2005 lồng ghép những nguyên tắc quản lý

sự cố và ứng phó với sự cố môi trường (Chương X), khắc phục môi trường (Chương XI) Điều 130, 131 của Luật nhấn mạnh tính thiết yếu của việc đánh giá thiệt hại do ô nhiễm, suy thoái và sự cố môi trường gây ra để làm cơ sở cho việc xử

lý ô nhiễm, khôi phục hiện trạng môi trường, giải quyết tranh chấp Bên cạnh đó, Chính phủ và các bộ ngành liên quan đã ban hành nhiều văn bản hướng dẫn thi hành, trong đó có những văn bản về ứng phó, khắc phục ô nhiễm dầu Tuy nhiên, nhìn chung, hệ thống quy định pháp luật về phòng chống ô nhiễm dầu và khắc phục

sự cố do ô nhiễm tràn dầu gây ra còn nhiều tồn tại, hạn chế

Chính vì thế, trong nội dung chính của chuyên đề, chúng tôi tập trung nghiên cứu một số vấn đề chính như sau: khái quát về những vấn đề chung như khái niệm, tác động của dầu tràn, tình hình ô nhiễm dầu ở Việt Nam để đem lại cái nhìn tổng thể về sự cố tràn dầu ở Việt Nam; khái quát hệ thống văn bản pháp lý về sự cố tràn dầu và đưa ra một số nhận xét, đánh giá về hiện trạng pháp luật về ô nhiễm dầu, trên cơ sở đó đề xuất một số kiến nghị

I Những vấn đề chung về sự cố tràn dầu

1 Khái niệm sự cố tràn dầu (SCTD)

Theo Quyết định số 103/2005/QĐ-TTg ban hành ngày 12/5/2005 của Thủ tướng Chính phủ hướng dẫn cụ thể và chi tiết về tổ chức và qui chế hoạt động ứng phó với SCTD thì:

“Sự cố tràn dầu là hiện tượng dầu từ các phương tiện chứa khác nhau thoát

ra ngoài môi trường tự nhiên do sự cố kỹ thuật, thiên tai hoặc do con người gây ra không kiểm soát được”.

Trong đó “dầu và các sản phẩm của dầu” bao gồm:

- Dầu thô: là dầu từ các mỏ dầu khai thác chưa qua chế biến

- Dầu thành phẩm: là các loại dầu đã qua chế biến như xăng, dầu hoả, dầu máy bay, dầu dieseel (DO), dầu mazut (FO) và các loại dầu bôi trơn, bảo quản, làm mát khác

- Các loại khác: dầu thải từ hoạt động của tầu biển, tầu sông, của các công trình nổi hoặc từ súc rửa, sửa chữa tàu

Theo từ điển bách khoa Wikipedia (2010):

“Tràn dầu là sự giải phóng hydrocarbon dầu mỏ lỏng vào môi trường do các hoạt động của con người và gây ra ô nhiễm môi trường Thuật ngữ này thường

đề cập đến các vụ dầu tràn xảy ra trong môi trường biển hoặc sông Dầu có thể bao gồm nhiều loại khác nhau từ dầu thô, các sản phẩm lọc dầu (như xăng hoặc dầu diesel), bồn chứa dầu của các tàu, dầu thải hoặc chất thải dính dầu Dầu cũng được giải phóng vào môi trường do rò rỉ tự nhiên từ các cấu trúc địa chất chứa dầu dưới đáy biển Hầu hết các vụ ô nhiễm dầu do con người đều từ hoạt động trên mặt đất, nhưng các vấn đề nổi trội đặc biệt hướng về các hoạt động vận chuyển dầu trên biển”.

2 Phân loại sự cố tràn dầu

* Phân loại SCTD theo nơi tiếp nhận dầu tràn

- Tràn dầu trên đất liền:

+ Rạn nứt các thể tích các ống dẫn dầu: có thế do động đất, các mối hàn không đảm bảo chất lượng nên xảy ra trường hợp rạn nứt mối hàn… khiến dầu bị tràn ra môi trường

+ Do phụt bể chứa: Các bể chứa chỉ có một thể tích nhất định, khi lượng dầu được xả vào bể quá mức sẽ gây ra hiện tưỡng tràn hoặc do sự thay đổi thời tiết làm cho thể tích dầu tăng lên cũng là nguyên nhân làm dầu từ các bể chứ trào ra

+ Rò rỉ từ quá trình tinh chế, lọc dầu

+ Rò rỉ từ quá trình khai thác, thăm dò trên đất liền

- Tràn dầu trên biển

+ Rò rỉ từ các tàu thuyền hoạt động ngoài biển và trong các vịnh: Các tàu thuyền đều sử dụng nguồn nhiên liệu là dầu do đó khi các bình chứ dầu của thuyền không đảm bảo chất lượng khiến dầu bị rò rỉ ra biển

+ Rò rỉ từ các giếng khoan dầu trên vùng biển thềm lục địa: Công tác xây dựng không đảm bảo làm cho dầu từ các giếng này đi ra môi trường

+ Các SCTD do tàu và sà lan trở dầu bị đắm hoặc va đâm: Đây là nguyên nhân rất nguy hiển không những tổn thất về mặt kinh tế, môi trường mà còn đe dọa tới tính mạng con người

- Tràn dầu trên sông

+ Dầu rò rỉ từ các bình chứa nhiên liệu của các tàu thuyền hoạt động trên sông

+ Các SCTD do tàu và sà lan trở dầu bị đắm hoặc va đâm

* Phân loại SCTD theo nguồn gốc dầu tràn

- Từ các hoạt động tàu thuyền

- Do chất thải công nghiệp và dân dụng đổ ra biển

- Dầu từ các tai nạn, sự cố giao thông đường thủy

- Dầu từ khí quyển

- Dầu rò rỉ khâu dự trữ

- Dầu từ các hoạt động dầu khí (thăm dò - khai thác)

* Phân loại SCTD theo chủng loại dầu tràn để ứng phó

- Dầu nhẹ, dễ bay hơi (light volatile oils) như: nhiên liệu chưng cất và dầu thô nhẹ nhất

- Dầu không nhớt (dính) như: Dầu thô và dầu tinh chế (có hàm lượng parafin

từ trung bình tới nặng)

- Dầu nhớt (dính) nặng như: Dầu nhiên liệu dư (có hàm lượng asphal từ trung bình tới nặng)

- Dầu không bay hơi (non fluid oils) như: Dầu thô nặng

- Dầu nặng (sinking oils) như; Dầu thô, dầu nhiên liệu nặng

* Phân loại dầu tràn theo độc tố trong thành phần hóa học của dầu

Dầu mỏ là những hidrocacbon, có thành phần cơ bản là C và H Từ thành phần dầu đến thành phần khí, hàm lượng H tăng dần Tỷ lệ C/H được xem là một chỉ tiêu đặc trưng về thành phần dầu thô, vì tỷ lệ này tăng theo tỷ trọng dầu Ngoài hidrocacbon, trong dầu thô còn thường xuyên có các nguyên tố N, O, S và một số kim loại khác ở dạng vi lượng Bốn tổ phần hidrocacbon cơ bản trong thành phần dầu thô là: parafin, naften, hợp chất thơm (aromatic) và acetylen, ngoài ra còn có resin

3 Tác động của dầu tràn

Kể từ khi nhân loại biết khai thác và sử dụng dầu mỏ đến nay thì những sự

cố trong việc khai thác, vận chuyển dầu mỏ trên thế giới đã trở thành mối đe dọa lớn đối với môi trường nói chung và các hệ sinh thái nói riêng

SCTD làm ảnh hưởng đến môi trường đất, khí và đặc biệt gây nguy hại nghiêm trọng môi trường nước do hầu hết các vụ tràn dầu xảy ra trên biển hay các kênh rạch nơi có tàu thuyền qua lại Khi SCTD xảy ra trên đất hoặc trên nước, không chỉ làm ô nhiễm môi trường hiện tại mà còn để lại những hậu quả nghiêm trọng và lâu dài về sau Khi dầu tràn trên đất và trên nước xâm nhập vào bờ biển và

bờ sông nếu không được xử lý thì để càng lâu dầu càng ngấm sâu Một thời gian

sau có thể trên mặt đất không còn dấu hiệu của dầu do bị nước thủy triều rửa trôi hay bị các lớp đất khác lấp lên, nhưng thực chất phần lớn lượng dầu tràn đã ngấm sâu xuống dưới, không thể tự phân hủy, làm nhiễm độc lâu dài môi trường đất và nước ngầm Dầu nhiễm vào đất thì sẽ và tác động lên cây trồng làm chậm và giảm

tỷ lệ nảy mầm của cây, ảnh hưởng đến sự sinh trưởng của các loại thực vật

Tràn dầu hay xảy ra nhất trên lớp nước mặt của biển và người ta thấy rằng nó không chỉ ảnh hưởng lập tức đến khu vực xảy ra tai nạn tràn dầu mà nó còn ảnh hưởng lâu dài và rộng khắp trên cả các khu vực thường xuyên có tàu bè qua lại Môt khi xảy ra sự cố tràn dầu, các loài phiêu sinh vật như ấu trùng, trứng cá, các loài thủy sản, hải sải, các loài thực vật như rong biển, tảo… ở nơi xảy ra sự cố và nơi dầu loang đến đều chịu ảnh hưởng nghiêm trọng Ngay cả đối với loài động vật như chim, động vật có vú, chủ yếu sống trên cạn và chỉ tiếp xúc với môi trường biển cũng sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng khi dầu loang trôi dạt vào bờ

Ô nhiễm dầu gây nên ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường, đặc biệt là hệ sinh thái như hệ sinh thái rừng ngập mặn, cỏ biển, vùng triều bãi cát, đầm phá và các rạn san hô Ô nhiễm dầu làm giảm khả năng sức chống đỡ, tính linh hoạt và khả năng khôi phục của các hệ sinh thái Ngoài ra, dầu tràn chứa độc tố làm tổn thương

hệ sinh thái, có thể gây suy vong hệ sinh thái

Dầu tràn gây nên những thiệt hại nghiêm trọng về kinh tế và ảnh hưởng đến sức khỏe của con người Dầu lan trên biển và dạt vào bờ trong thời gian dài không được thu gom sẽ làm suy giảm lượng cá thể sinh vật, gây thiệt hại cho ngành khai thác và nuôi trồng thủy, hải sản Dầu gây ô nhiễm môi trường nước làm cá chết hàng loạt do thiếu ôxy hòa tan Dầu bám vào đất, kè đá, các bờ đảo làm mất mỹ quan, gây mùi khó chịu đẫn đến doanh thu của ngành du lịch cũng bị thiệt hại nặng

nề Nạn tràn dầu còn làm ảnh hưởng đến hoạt động của các cảng cá, cơ sở đóng mới và sửa chữa tàu biển Do dầu trôi nổi làm hỏng máy móc, thiết bị khai thác tài nguyên và vận chuyển đường thủy

Trên thế giới, các thống kê cho thấy từ năm 1900 đến nay, trung bình mỗi năm trên thế giới có từ 2 đến 4 vụ tràn dầu lớn trên biển Những sự cố nổi bật có thể kể tới là: Năm 1978, tàu Amoco Cadiz làm tràn 231 ngàn tấn dầu thô xuống vùng Brittany, tây bắc nước Pháp; Năm 1989, tàu Exxon Valdez làm tràn 40 ngàn tấn dầu ngoài khơi Alaska (Hoa Kỳ); Năm 2002, tàu Prestige làm tràn 77 ngàn tấn dầu ngoài khơi phía tây bắc Tây Ban Nha; Năm 2007, tàu Hebei Spirit làm tràn 2,7 triệu galong dầu ra biển tây nam Hàn Quốc Hầu hết các vụ tràn dầu đều biến thành thảm họa với những tổn thất nghiêm trọng về sinh thái, kinh tế và xã hội

II Khái quát chung về tình hình ô nhiễm dầu ở Việt Nam

Việt Nam nằm trên tuyến đường giao thông chính từ Trung Đông đến các nước Đông Á như Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc Tại khu vực Đông Nam Á diễn ra nhiều hoạt động thăm dò và sản xuất dầu khí, Việt Nam là quốc gia có tốc

độ phát triển kinh tế khá nhanh, kéo theo nhu cầu về dầu mỏ cũng tăng cao, tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây sự cố tràn dầu Vùng biển Việt Nam là loại biển mở nối liền Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương, là một trong những trục hàng hải có lưu lượng tàu bè qua lại rất lớn, trong đó 70% là tàu chở dầu Với đường bờ biển kéo dài 3000km cùng hệ thống sông suối, kênh rạch chằng chịt song điều kiện hạ tầng hàng hải và phòng phòng ngừa sự cố yếu kém, nguy cơ xảy ra sự cố dầu tràn, tràn đổ hóa chất ở Việt Nam là rất lớn Việt Nam cũng là một quốc gia có hoạt động khai thác, xuất nhập khẩu xăng dầu khá lớn Tính đến nay, đội tàu biển Việt Nam có tổng số 1.614 tàu với 4.497.157 GT và 7.348.206 DWT Hệ thống cảng biển Việt Nam gồm

49 cảng, trên 130 cầu bến với tổng chiều dài cầu cảng gần 40km Trong năm 2010,

có khoảng 119.744 lượt tàu ra vào các cảng biển VN với tổng sản lượng hàng hóa thông qua hệ thống ước chừng 259 triệu tấn Theo Cục ĐKVN, cả nước hiện có

160 cơ sở đóng và sửa chữa tàu biển, trong đó có 120 nhà máy đóng, sửa chữa tàu trọng tải ≥ 1.000 DWT với 170 công trình nâng hạ thủy Hầu hết trong số này có quy mô nhỏ lẻ, công nghệ lạc hậu… rất khó nâng cao năng lực trong hoàn cảnh hiện tại

Bên cạnh đó, sự tăng trưởng kinh tế nhanh chóng và sự phát triển mạnh mẽ của các ngành công nghiệp ở Việt Nam trong thời gian qua đã kéo theo đó là những

hệ lụy của ô nhiễm môi trường do chất thải công nghiệp và sinh hoạt, trong đó có không nhỏ lượng dầu thải từ các cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ thải vào hệ thống công thoát và đổ ra sông, ra biển Số lượng dầu mỏ thấm qua đất và lan truyền ra nước biển ước tính 3 triệu tấn mỗi năm Theo Báo cáo quốc gia về ô nhiễm biển từ đất liền Việt Nam năm 2004 thì lượng dầu mỡ khoáng thải xuống biển của các cơ sở công nghiệp chỉ riêng thành phố Hạ Long là 844 tấn/năm Từ vùng kinh tế trọng điểm phía nam đã thải vào các con sông lượng nước thải sinh hoạt là 113.216m3/ngày và nước thải công nghiệp là 312.330 m3/ngày, theo đó một lượng không nhỏ dầu thải đã đổ vào sông, biển, gây nên ô nhiễm dầu cho môi trường

Ô nhiễm dầu ở Việt Nam còn bắt nguồn từ các hoạt động khai thác dầu khí

và sự cố tràn dầu trên biển Đông Hiện nay, Biển Đông đã trở thành một trong những vùng biển nhộn nhịp các điểm thăm dò và khai thác dầu khí Nước ta có khoảng 340 giếng khoan thăm dò và khai thác dầu khí, phát triển mạnh ở các khu vực: Vịnh Bắc Bộ, Vịnh Thái Lan và Quần đảo Trường Sa Hoạt động khai thác dầu khí ngoài việc thải nước lẫn dầu với khối lượng lớn, trung bình mỗi năm hoạt động này còn phát thải khoảng 5.600 tấn rác thải dầu khí, trong đó có 20 – 30% là chất thải rắn nguy hại còn chưa có bãi chứa và xử lý Ngoài ra, hằng năm ước tính

có khoảng 1 triệu tấn dầu mỏ tràn ra mặt biển do những sự cố ở các dàn khoan dầu Các tàu chở dầu cũng làm thất thoát một lượng dầu mỏ ước tính tới 0,7% tải trọng của chúng trong quá trình vận chuyển thông thường

Theo báo cáo của Bộ Tài nguyên và Môi trường (2008), từ năm 1997 đến nay, ở Việt Nam đã xảy ra hơn 50 vụ tràn dầu trên biển, trên sông do các hoạt động khai thác vận chuyển dầu, trong đó một số sự cố đến nay chưa xác định được nguồn gốc Một số sự cố tràn dầu điển hình như:

1 Sự cố trên sông

16/4/1999: Trên sông Nhà Bè (đoạn trước mặt kho B Tổng kho xăng dầu

Nhà Bè), hai tàu chở dầu Nhật Thuần 1 mang bảng số SG 53000 và Hiệp Hoà 2 mang bảng số CT 1990H đã đâm vào nhau khiến 110.000 lít dầu DO chảy tràn ra sông

7/9/2001: Tàu Formosa One, quốc tịch Liberia đâm vào tàu chở dầu

Petrolimex 01 của Công ty Vitaco, TP.HCM đang neo đậu tại Vũng Tàu, làm thủng khoang số 1 của tàu và làm hàng nghìn tấn dầu tràn ra ngoài Tàu Petrolimex 01 có trọng tải 30.000 tấn, đang chở khoảng 20.000 tấn dầu D.O

21/10/2003: Tàu Hoàng Đạt 35 trên đường từ Hải Phòng đi Singapore đã gặp

thời tiết xấu và chìm tại vùng biển Vũng Tàu với 16 thuyền viên trên tàu Tàu Stolt Capability quốc tịch Liberia đang đi ngang qua đã cứu được 13 thuyền viên và tìm được thi thể hai thuyền viên khác Còn lại một thuyền viên trong mất tích

21/1/2005: Trên đoạn đường sông Đồng Nai thuộc P.Thạnh Mỹ Lợi, Q.2

(TP.HCM) tàu chở dầu KASOO MONROVIA số hiệu IMO - 7913816 chở khoảng 30.000 tấn dầu cập cảng Saigon Petrol va vào trụ cảng khiến thân tàu thủng lớn, hàng ngàn tấn dầu DO chảy ra sông Đồng Nai, loang rộng khắp nơi, kéo dài khoảng 1 km từ cảng Saigon Petrol đến bến phà Cát Lái

12/05/2005: Tại vùng biển Vũng Tàu, tàu Trinity (quốc tịch Liberia), tải

trọng 35.000 tấn, trên đường vận chuyển dầu cung cấp cho tàu chứa dầu Lompoeste tại mỏ Bạch Hổ, khi vòng qua khu vực mỏ Đại Hùng đã đâm thẳng vào tàu Mimosa của Công ty Dịch vụ kỹ thuật dầu khí (PTSC, thuộc Petro Việt Nam)

14/12/2006: Tàu chở hàng mang số TG 0107 do Cty TNHH Thành Thành

Công ở TPHCM thuê chở rỉ mật từ Cần Thơ về giao cho Cty bột ngọt Ajinomoto ở thành phố Biên Hòa (Đồng Nai), đã va chạm mạnh vào cầu cảng khi cập bến trên sông Đồng Nai làm tàu bị chìm, toàn bộ 125 tấn rỉ mật trên tàu đã tràn xuống sông

24/8/2006, tàu La Palmas có trọng tải 31.000 tấn, chuyên chở 23.000 tấn dầu

DO trong lúc cập cảng Sài Gòn đã va vào cầu cảng và làm tràn hơn 1500 tấn dầu ra