Năng lực sống trong gia đình

Không “dạy học” theo cách giảng giải nhồi sọ, bắt học thuộc lòng, người dạy tổ chức các việc làm đểhướng dẫn học sinh cùng nhau thực hiện, qua những việc làm đó các em tự tìm đến nhận th

Ở bậc tiểu học, chúng ta ít chú trọng dạy “kiến thức”, nhất là những kiến thức trẻ em phải học thuộclòng, mà người dạy huấn luyện phương pháp học cho các em Phương pháp học môn Lối sống nằmtrong việc làm và cách thức tạo ra ở các em một năng lực sống theo tinh thần đồng thuận

Không “dạy học” theo cách giảng giải nhồi sọ, bắt học thuộc lòng, người dạy tổ chức các việc làm đểhướng dẫn học sinh cùng nhau thực hiện, qua những việc làm đó các em tự tìm đến nhận thức và hànhđộng sống đồng thuận

Theo tinh thần đó, bắt đầu từ lớp 1, các em đã được đến với khái niệm đồng thuận qua việc tổ chức

cho ba tập hợp người đang chung sống trong một ngôi trường – Giáo viên, Phụ huynh, Học sinh – cùng

nhau tổ chức cuộc sống mới cho bất kỳ học sinh lớp 1 nào: sống tự lập Tạo đồng thuận là phương pháp,

còn sản phẩm là cuộc sống tự lập của từng học sinh, trong từng hoạt động, trong từng ngày, và trong một sốhoạt động chung ở lớp học

Lên lớp 2, các em được tổ chức hoạt động để tìm đến với khái niệm cộng đồng – cái cộng đồng với ba

yếu tố cấu thành: những con người sống chung với nhau; những con người phải dựa vào nhau mà sống; vànhững con người phải sống hòa hợp với nhau để cộng đồng không phải là sự tụ bạ vô nghĩa, mà phải trởthành một tổ chức (dù lỏng lẻo) mang ý nghĩa con người

Suy ra từ tinh thần đó, một ngôi trường là một cộng đồng giáo dục, một xí nghiệp là một cộng đồng sảnxuất, một quốc gia là một cộng đồng dân tộc có ý nghĩa chính trị – xã hội, và thế giới là một cộng đồng totát và cao cả của con người Năng lực sống trong cộng đồng to nhỏ đó là năng lực của con người có tráchnhiệm, hoàn toàn xa lạ và dị ứng với những con người vô cảm

Lên lớp 3, các em sẽ đem tinh thần và năng lực tự lập (có từ lớp 1) cùng với tinh thần và năng lực sốngtrong cộng đồng (học ở lớp 2) để vận dụng vào một đơn vị nhỏ nhất của xã hội – gia đình – một trongnhững yếu tố quan trọng sẽ tạo nên sự gắn bó hoặc gây ra sự tan rã của cả xã hội

Các em sẽ học những gì về gia đình?

Trước hết, các em học khái niệm gia đình, với mô hình gia đình hạt nhân một bố, một mẹ, một con.

Trong gia đình đó, ý nghĩa cộng đồng (sống chung, dựa vào nhau, hòa hợp) thể hiện ra sao? Cũng trongbối cảnh gia đình đó, ta phải làm gì để đạt được sự đồng thuận?

Xin lưu ý bạn: cũng như các sách giáo khoa khác mang tinh thần Giáo dục hiện đại, những nội dung

giáo dục lối sống ở đây cần được diễn ra trong những hoạt động tự học, tự giáo dục của học sinh, giáoviên không giảng giải, áp đặt

Chúc bạn thành công

Nhóm biên soạn

2 Em đặt một cái tên thật vui cho cảnh cậu học sinh nhờ mẹ bón xôi Đặt một cái tên vui và có ý nghĩacho toàn bộ hình vẽ.

3 Em nghĩ thầm rồi viết một câu nói với cậu bé không tự lập (như trong hình vẽ) Em nghĩ thầm rồi viếtmột câu nói với bà mẹ đã làm hư cậu bé khiến cậu không tự lập (như trong hình vẽ)

Bài tập làm theo nhóm ba người

Các em nghĩ ra một câu chuyện bằng tranh rồi cùng nhau vẽ tiếp hoặc thêm vào các hình dưới đây saocho hợp với lời kể

+ Nhóm “Phụ âm”: Mỗi em dán một tờ giấy A4 trước ngực có ghi một phụ âm (Ví dụ B, C, D, N, H, S, V )

+ Nhóm “Dấu thanh”: Mỗi em dán một tờ giấy A4 trước ngực có ghi một dấu thanh (Ví dụ: ~`’ )

• Trò chơi “Hợp tác”:

GV xướng lên một tiếng bất kỳ, những người mang chữ cái đó lập tức xếp vào một hàng với nhau theothứ tự để có được tiếng đã cho

1 Các em kể lại câu chuyện trong trò chơi vừa diễn ra Các em thấy xảy ra chuyện gì khi các con chữkhông hợp tác với nhau?

2 Câu chuyện trên khiến em liên tưởng đến điều gì khác đã gặp trong đời sống? Em gọi tên liên tưởng đóra

3 Mỗi nhóm ba em nghĩ ra một vở kịch có chủ đề “Hợp tác” hoặc “Không hợp tác” cùng đóng với nhaurồi biểu diễn cho cả lớp xem Có thể dùng kịch nói hoặc kịch câm

BÀI LUYỆN TẬP VUI

Dựa theo truyện vui dân gian Gabrovo dưới đây, các em cùng nhau hoàn thiện bức tranh cuối và đưa rakết luận

4 Em viết lại câu chuyện dân gian Gabrovo theo kết cục do em nghĩ ra Em tự đặt tên truyện.

Em đã biết

1 Sống ở đời phải tự lập (học ở lớp 1)

2 Phải sống tự lập trong cộng đồng (học ở lớp 2) Nay lên lớp 3 chúng ta học cách đem tư tưởng đó vào việc sống

trong GIA ĐÌNH

Hình 1: Con người sơ khai ở thành bầy đàn trong hang động, khi đó chưa có gia đình.

– Có ai có tiền tiết kiệm như ngày nay không? Vì sao?

– Thời đó con người ở những “ngôi nhà” như thế nào? Em có thể vào mạng Internet và tra cứu xemcuộc sống thời ăn lông ở lỗ đó ra sao?

- Em tưởng tượng xem người còn thiếu trong nhóm tượng đó đi đâu?

- Em liệt kê xem trong nhà em có những người nào? Quan hệ giữa từng người với nhau ra sao? Đó cóphải là một cộng đồng không? Vì sao?

CHỒNG, VỢ, và CON sống gắn bó với nhau, tạo thành một GIA

ĐÌNH.

2 Theo sơ đồ gia đình trên, em hãy kê khai một vài gia đình em biết theo mẫu sau (Chồng / Cha – Vợ /

Mẹ – Con):

STT Tê n gia đình Tê n người cha Tê n người mẹ Tê n người con

1 Nhà bác Tạo hàng xóm Nguyễn Văn Tạo Đinh Thị Châu Nguyễn Việt Cường

3 Em điều tra xem ở xóm nhà em những gia đình nào có một con? Gia đình nào có hai con? Gia đìnhnào nhiều hơn hai con?

4 Đọc lại truyện cổ tích “Tấm Cám” và cho biết nhà Tấm và Cám có mấy người? Em cho biết gia đình

đó có đúng với mô hình đã cho không?

Gia đình hạt nhân (hai thế hệ) là gia đình bao gồm CHỒNG, VỢ và

CON CÁI.

1 Em xem hình và cho biết gia đình trên có những thành phần nào?

2 Dựa vào sơ đồ gia đình hạt nhân, em hãy vẽ sơ đồ cho gia đình có ông bà cùng chung sống

3 Chia nhóm nghiên cứu, khảo sát, làm bài chung

• Ghi tên tuổi số người một gia đình nhiều thế hệ:

• Mỗi nhóm tìm một gia đình có nhiều thế hệ chung sống, lập bảng khảo sát sau:

- Gia đình nhà ai (tên, nơi cư trú):

- Người nhiều tuổi nhất trong gia đình đó (tên, tuổi):

- Người ít tuổi nhất trong gia đình đó (tên, tuổi):

- Gia đình đó có những người nào đang lao động và kiếm được tiền (tên, tuổi):

- Người nhiều tuổi nhất trong gia đình còn lao động được không?

• Quan sát và báo cáo về gia đình nhiều thế hệ đó:

- Gia đình đó giàu hay nghèo?

- Họ ở chung trong một nhà hay ở nhiều nhà khác nhau?

4 Em hãy mô tả (kể bằng lời hoặc vẽ tranh) cảnh sinh hoạt một buổi tối ở gia đình em hoặc gia đình khác

có ông bà cùng chung sống

5 Em đã học từ Hán Việt ở lớp 2, em cho biết ý nghĩa của từ “thế hệ” Trong một gia đình có ông bà – bố

mẹ – các con thì đó là mấy thế hệ cùng chung sống?

Giải nghĩa các thành ngữ sau: Tam đại đồng đường, tứ đại đồng đường

6 Sưu tầm những hình ảnh hoặc đoạn phim, đoạn văn nói về các gia đình có nhiều thế hệ cùng chung sống

Gia đình mở rộng là gia đình có nhiều hơn gia đình hạt nhân cùng

Bài đọc

Mời các em đọc một số bài ca dao cổ của Việt Nam Các em tưởng tượng người xưa (thời ông bà cụ kỵchúng ta còn trẻ) các cụ yêu nhau ra sao trước khi và sau khi cùng nhau xây dựng gia đình

Bây giờ mận mới hỏi đào, Vườn hồng đã có ai vào hay chưa?

Mận hỏi thì đào xin thưa:

Vườn hồng có lối nhưng chưa ai vào!

***

Đi ngang thấy ngọn đèn chong, Thấy em nho nhỏ, muốn bồng mà ru.

***

Đôi ta cùng bạn chăn trâu, Cùng mặc áo vá nhuộm nâu một hàng.

Bao giờ cho gạo bén sàng, Cho trăng bén gió, cho nàng bén anh.

***

Đường xa thì thật là xa, Mượn mình làm mối cho ta một người.

Một người mười tám đôi mươi, Một người vừa đẹp vừa tươi như mình.

***

Đôi ta làm bạn thong dong, Như đôi đũa ngọc nằm trong mâm vàng.

Ước gì ta lấy được nàng,

Để ta mua gạch Bát Tràng về xây.

Xây dọc rồi lại xây ngang,

Nhện ơi, nhện hỡi, nhện chờ mối ai? Buồn trông chênh chếch sao Mai Sao ơi, sao hỡi, nhớ ai sao mờ?

***

Đôi ta như rắn liu điu, Nước chảy mặc nước, ta dìu lấy nhau Đôi ta như ruộng năm sào,

Cách bờ ở giữa làm sao cho liền?

***

Đôi ta như thể đồng tiền Đồng sấp, đồng ngửa, đồng nghiêng, đồng nằm.

Đi đâu mà để buồng hương lạnh lùng.

Viên gạch gia đình

Các em xem bức vẽ sau rồi làm các bài tập dưới đây:

1 Người ta ví một gia đình với một viên gạch trong một ngôi nhà Em nói ý nghĩ của mình theo sơ đồ liêntưởng sau:

2 Dựa trên sơ đồ liên tưởng, thảo luận rồi trả lời những câu hỏi sau:

- Mỗi “viên gạch gia đình” đó làm cách gì để sống?

- Em nói về việc kiếm sống của gia đình em: mỗi người làm công việc gì để cả gia đình cùng sống? Cóthể kể bằng nhiều cách:

3 Trong sơ đồ liên tưởng có từ thợ xây Theo ý em trong một gia đình những ai là người thợ xây dựng giađình bền vững? Người cha? Người mẹ? Người con? Hay là cả ba? Vì sao em cảm nhận được điều đó?

4 Chơi trò chơi: “Cả nhà cùng về đích”

- Lập thành nhóm ba em Một em làm cha, một em làm mẹ, một em làm con

- Cha và mẹ làm kiệu cho con ngồi

- Sau đó tổ chức chạy thi giữa các gia đình (chạy thi giữa những cái kiệu đó) xem gia đình nào (kiệunào) về đích sớm mà không bị ngã

2 Một gia đình no đủ

3 Một gia đình biết tháo ngòi xung đột

1 Mỗi gia đình làm cách gì để có hạnh phúc?

- Em rủ 2 bạn đóng một vở kịch câm diễn tả một gia đình có tiếng cười vui (bố làm trò cho mẹ và concười, con làm trò cho bố và mẹ cười, mẹ làm trò cho cả nhà cười)

3 Em xem các bức vẽ bên dưới Em tưởng tượng một gia đình có người cha nghiện rượu (hoặc mắc thóixấu khác) khiến gia đình thiếu hạnh phúc Em tưởng tượng và kể lại một việc xảy ra với gia đình đó.

4 Em xem bức họa hai bàn chân bên dưới Hai bàn chân đó gợi cho em ý tưởng gì về một người chahoặc người mẹ trong một gia đình

Ca dao cổ có câu này, em liên tưởng tới một cảnh gia đình như thế nào

Chồng giận thì vợ bớt lời Cơm sôi nhỏ lửa cả đời chẳng khê.

Bài đọc

Những ngón chân của bố khum khum, lúc nào cũng như bám vào đất để khỏi trơn ngã Người ta nói

“đấy là bàn chân vất vả” Gan bàn chân bao giờ cũng xám xịt và lỗ rỗ, bao giờ cũng khuyết một miếng,không đầy đặn như gan bàn chân người khác Mu bàn chân mốc trắng, bong da từng bãi, lại có nốt lấm tấm.Đêm nào bố cũng ngâm nước nóng hòa muối, gãi lấy gãi để rồi xỏ vào đôi guốc mộc Khi ngủ bố rên, rên

vì đau mình, nhưng cũng rên vì nhức chân Rượu tê thấp không tài nào xoa bóp khỏi

Bố đi chân đất Bố đi ngang dọc đông tây đâu đâu con không hiểu Con chỉ thấy ngày nào bố cũng ngâmchân xuống nước xuống bùn để câu quăng Bố tất bật đi từ khi sương còn đẫm ngọn cây ngọn cỏ Khi bố vềcũng là lúc cây cỏ đẫm sương đêm Cái thúng câu bao lần chà đi xát lại bằng sắn thuyền Cái ống câu nhẵnmòn, cái cần câu bóng dấu tay cầm

Con chỉ biết cái hòm đồ nghề cắt tóc sực mùi dầu máy tra tông-đơ, cái ghế xếp bao lần thay vải, nótheo bố đi xa lắm

Bố bảo: Bàn chân con phải giữ gìn để mà đi cho thật khỏe, thật xa!

***

Đôi vai của mẹ thành chai từ bao giờ con không biết

Trên đôi vai ấy ai để chiếc bánh dày vào Bánh dày màu nâu sẫm, có lúc nứt ra Cái năm mẹ leo lên núigánh “đá trăm” xuống thuyền cho người ta chở lên tỉnh, ấy là cái năm vai mẹ nứt to nhất, mất một lần da,rớm máu, dính cả vào đòn gánh Con hỏi mẹ, mẹ bảo: “Không đau, nó ê ra rồi” Mẹ cởi trần, mặc yếm màgánh Lưng mẹ hoàn toàn là một bãi xém nồi Mẹ gánh củi đi bán Mẹ gánh thóc từ đâu về suốt đêm xay giã

để bán, để lấy tấm mà ăn, lấy cám nuôi lợn Tháng nào mẹ cũng gánh gạo đi một ngày đường ròng rã đếnnơi con trọ học

Đôi vai ấy, con tin rằng suốt đời mẹ, không bao giờ trở lại lành lặn như đôi vai người thường đâu mẹ ạ.Nhưng chính đôi vai xương xẩu, bé nhỏ, mỏng manh ấy lại gánh được bao thứ mà người thường khôngthể gánh nổi

***

Bàn chân anh Thả không giống bàn chân bố, mà lại y hệt bàn chân mẹ Nó xòe ra từng ngón Cứ nhìndấu chân ở ngõ, ở bãi sắn, tôi đoán được là chân anh Bàn chân anh rất mỏng, năm cái xương của năm ngónnổi hẳn lên mu Mùa hanh, bàn chân anh nẻ chằng chịt, rớm máu, anh vẫn phớt lờ Khi nào đau lắm anh mớichịu trát gio vào, để khô, ra ao lấy rơm vò nát rồi kỳ Vết nẻ liền vào được nửa ngày Anh chạy như bay,hết đánh giậm lại bắt cá Hết gánh đá lại gánh củi Hết leo núi lại lội đồng Anh đá chó dữ bằng đôi bànchân ấy Chó chạy bạt vía

Một chiều, anh pha tre non để chẻ lạt, nhỡ tay, con dao bập một nhát chéo qua bàn chân phải, máu chảyđầm đìa Anh vẫn phớt tỉnh đi vào nhà rịt thuốc lào, mạng nhện, rồi xé vải đụp để băng Dấu bàn chân đỏlòm từ sân vào nhà

Từ đấy, bàn chân anh có vết dao chéo giẫm lên các nẻo đường Anh đi đánh giặc Chân đất mà coithường cả chông, coi khinh cả gai

***

Lạ thật, làng tôi mỗi nhà gọi cha mẹ một kiểu Anh em tôi gọi cha là “chú”, mẹ là “u” Con nhà bácTuyên cũng gọi như vậy Nhà thằng Diễn, trẻ con lại gọi cha mẹ là “chú, thím” Tôi thấy hình như gọi nhưvậy không đúng đâu Gọi cha mẹ là “giời” cũng chưa xứng Đã đành là “chú như cha, thím như mẹ” “Sảycha còn chú” Nhưng cha mẹ phải là cha mẹ chứ Mấy thằng ở tỉnh theo cha mẹ về làng tôi chơi Tôi rất lạ:

Nó gọi cha mẹ là “cậu, mợ” Nghe rất sang trọng nhưng mà tôi vẫn thấy không thể được!

Tôi đánh bạo, tôi gọi cha, mẹ là “thầy, u” Không ngờ, về sau, tất cả anh em tôi, cả con nhà bác Ký Hồcũng gọi như vậy, gọi quen rồi! “Thầy ơi!”, “u ơi”

***

Mở thùng câu ra là một thế gian dưới nước: Cà cuống, niềng niễng đực, niềng niễng cái bò nhộn nhạo.Hoa sen đỏ, nhị sen xanh tỏa thơm lừng Những con cá sộp, cá chuối, cá chõn quẫy tóe nước, mắt thao láo.Mai mẹ lại có tiền đong gạo rồi

Bố im lặng, cởi trần ra Bố ngồi ăn cơm Khi ngồi, lưng bố hơi gù, bụng mỏng dính, da bụng trùng lại.Suất cơm thường là hai bát chiết yêu úp một Một miếng sắn, miếng khoai cõng mươi hột cơm Thấy chúngtôi ríu rít chia quà, người vừa nhai cơm vừa gật gật đầu

– Mai đi cắt tóc Thiên hạ đến lứa rồi!

Bố lẩm bẩm thế

Bố đi cắt tóc về, không một lần nào là chúng tôi không có quà

Mở hòm dụng cụ ra là cả một thế gian trên đất: Con sập sành, con muỗm, con bọ bầu to xụ, mốc thếch,ngó ngoáy Hấp dẫn nhất là những con dế đạp lạo xạo trong các vỏ bao diêm: toàn dế đực, cánh xoăn, chọinhau phải biết và gáy vang nhà Bố gọi chung các loại dế biết gáy là “tắc tẩu” Chúng tôi gọi riêng từngloại: con “róc”, con “théc’’, loại bé nhất là “kéc” theo tiếng kêu của chúng mà gọi Mong sáng mau đểtôi đem chúng chọi với dế của anh Liễn Nếu nó thắng, anh Liễn lại bảo:

– Dế của thầy mày bắt mà lị!

Mùa đông hết dế Bố có thức quà khác Hôm nào về, bố cũng cho một cái gì Lạ thật, sách ở đâu màlắm thế Tiền đâu mà bố mua? Truyện Kiều, Nhị Độ Mai, Lục Vân Tiên, Phạm Tải – Ngọc Hoa, PhạmCông – Cúc Hoa, Phan Trần, Tam Quốc chí, Tứ tài tử, Cổ học tinh hoa, Nhị thập tứ hiếu Đấy là nhữngtruyện bố bảo phải đọc Những người được vẽ ở bìa, ở truyện cứ múa trong cả lúc tôi ngủ mê Tôi nhớ mặttừng người Họa sĩ vẽ giỏi thật Tôi khóc nức nở khi Cúc Hoa hiện trên mộ thăm hai con Nghi Xuân – TiếnLực Tôi muốn được như Lục Vân Tiên Nhưng tôi không biết trên đời này, có Nguyệt Nga thật không? Cólần bố bảo:

– Chúng nó dốt bỏ mẹ mà mua bao nhiêu truyện về xếp đống bỏ đó Thầy lấy về cho mày! Hãy đọc đi.Đọc cho cả u mày, cho các anh các em mày nghe

Bố dạy cách đọc Cách đọc ngân nga Đến nỗi u tôi phải giải chiếu ra sân bắt tôi ngân nga, có lúc nỉnon Tôi phải ngừng lại lau nước mắt, hình như u cũng sụt sịt

U không biết chữ nào mà sao hiểu đến thế Tôi cứ đọc, có chỗ không hiểu truyện nói gì, u tôi nói luôn

U giỏi thật!

Quà của bố còn là cái ngòi bút cũ, quyển sách người ta viết dở Bố bảo phải tập viết Nếu họ viết mựctím thì mày dùng mực đỏ Nếu họ viết mực xanh thì mày dùng mực tím, viết đè lên chữ của họ, hoặc là viếtdặm giữa hai hàng chữ họ

Quà của bố, làm tôi giàu quá!

***

Cái Bảng sang ở nhà bà ngoại Nó về chơi Mới đến cổng là nó đã hát Mỗi lần nó hát một bài hát mới

mợ Năm dạy hát, dì Thường dạy hát Miệng nó hát, tay nó ôm lấy cuộn lá dứa Lá dứa về chiều bao giờcũng ngọt lừ Anh em tôi quây quần tước lấy lõi ăn “tiệc” Lúc nó đi, tôi nhớ, cầm cái tay mũm mĩm bébỏng ấy tôi cắn khẽ Cổ tay nó thơm thơm

Một hôm nó đùng đùng bỏ nhà bà ngoại, về Nó mặc quần cộc rách Tay nó không thơm nữa Suốt ngàylấm láp, trơ những xương là xương Thế mà nó cứ hát cả ngày Nó tha thẩn khi thì gốc đu đủ, khi thì gốcvối già, khi thì gốc mít Nó hát hay lắm:

Con cò là con cò kỳ

Ăn cơm nhà dì, uống nước nhà cô.

Nó toàn chơi một mình Tôi ngủ, nó vẫn hát nỉ non ở sân, ở góc vườn

Mẹ ơi đừng đánh con đau Con đi bắt ốc, kiếm rau mẹ thì

Rồi một hôm nó đi đâu Đến thổng buổi nó lê về Bàn chân đầy máu Nó lăn ra góc sân Một mảnh sànhcứa toác ngang gan bàn chân Giò cua được dăm con Nó không khóc Vừa được buộc chân xong, máu vẫnchảy ri rỉ, nó lại hát

bố đánh đau lắm Khi lưng cậu ta, mông cậu ta đầy những vết lằn ngang, lằn dọc cậu ta mới chịu ngồi dậy

Nó rất dạn đòn Nó nín vì quá mệt rồi Tôi và cơm cho nó Nó vừa ăn vừa nấc Nước mắt rỏ ròng ròng.Bát cơm chan nước mắt Nước mũi, nước dãi cũng thi nhau rỏ vào cơm Nó cứ ăn, cứ nấc

– U về! U về!

Chúng tôi tiếp tục chơi đáo Chả ai tin Cái reo của anh Thả vứt đi!

Xế chiều, bác Ký bảo anh Hồ, anh Liễn mang sang ba bát cơm Vừa ăn xong, anh Thả nhìn ra cổng lạireo lên:

– U về! U về thật đấy, chúng mày ơi!

Lần này chúng tôi vẫn không tin Nhưng mà u về thật U đặt quang gánh xuống giữa sân Mồ hôi ướthai bãi ở hai vai áo Khi mở thúng ra, có ba chiếc bánh đa U bảo: “Cứ mỗi đứa một cái”

Hôm nay, u đi tận chợ Chì Chợ Chì ở đâu nhưng tôi biết là xa lắm

Chợ Chì là chợ Chì xa Chồng mong, con khóc, chém cha chợ Chì

Có hôm u còn đi tận chợ Roi Chợ Roi xa tít mù tắp Đứng ở quê ngoại mà nhìn thì chợ Roi ở tận chândãy núi xanh xanh kia: Người ta gọi là núi Leo, núi Cáu

– U về, u về, u về!!!

Thằng Tịch reo lên Khi thằng Tịch reo lên như thế, ai cũng phải tin Mỗi khi u đi nó lăn ra đất, nó chạy

ra cổng, nó gào, nó khóc Nó khóc đến nửa ngày, nấc lên Nó khóc mệt thì thôi chứ không ai dỗ được Nênbao nhiêu lần nó reo lên “u về, u về” thì đấy là thật

U về! U về thật Chúng tôi quây quanh u, mở đôi thúng U chả nói chả rằng Bao nhiêu quà: ông phỗnghiền như bụt, ăn no, bụng phưỡn ra, hở cả rốn Mặt trắng, bụng trắng chỉ có môi là đỏ Ba ông, màu sắc sặc

sỡ, ngồi ghế, che tàn Các ông gầy nhom, đội mũ cánh chuồn Người ta gọi ông là tiến sĩ Ba quả bưởi lựngmùi thơm Một bánh thuốc lào, sợi vàng ươm, bọc quanh bằng lá chuối khô U bảo đấy là quà của thầy.Hôm nay u mua nhiều thế! Hình như tôi thấy là u đói! U bảo: “Tối nay, chúng mày trông giăng U nấu bánhđúc lạc, tha hồ ăn”

Tháng ba, ngày tám thường là đói Nhưng năm nay được mùa Rằm tháng Tám này chắc nhà nhà đềuvui Đến như nhà tôi mà cũng vui cơ mà!

– U về! U về!

U đi gặt thuê cho nhà bà Xã đã về! Váy u còn xắn đến đầu gối, lấm tấm bùn U thắt bao tượng màu đãbạc như màu nõn chuối khô Người u tỏa ra mùi lúa mùi bùn U tháo thắt lưng ra, rốc rốc: Cà cuống, niềngniễng, muỗm, những cọng rạ đầy trứng cà cuống Anh Thả đốt bếp lên Một lát sau, ba anh em ngồi ăn:Những con muỗm, thơm vàng, béo ngậy Cà cuống “chết đến đít còn cay”, vị cay ngan ngát Niềng niễnggiòn thơm Trứng cà cuống lép bép, lép bép

– U về! u về!

U đi ăn giỗ về Lần thì trong tay u cầm một bọc, bọc bằng lá sen Lần thì u cầm một bọc, bọc bằng lákhoai, lần thì lá chuối đã nướng đi rất dẻo Trong các bọc ấy toàn thịt mỡ thái to, xôi gấc còn đầy hột, chè

Nhiều lần u đi chợ về, u cắp nghiêng cái thúng Chúng tôi biết như thế là chả có gì, chúng tôi vẫn reolên: “U ơi! U về! U về!” Bao giờ, u đặt thúng xuống, anh Thả cũng ra mở thúng trước tiên: Dăm bơ gạotấm, một “men” giấy cho tôi đi học, cục mực tím óng a óng ánh bọc trong mảnh giấy bản Nhưng u chảbao giờ quên mua quà: Mươi củ khoai luộc, chiếc bánh đa, vài đận mía:

1 Bất hạnh ụp xuống

Mẹ tôi, giọng khản đặc, từ trong màn nói vọng ra:

– Thôi hai đứa liệu mà đem đồ chơi chia ra đi

Vừa nghe thấy thế, em tôi bỗng run bần bật, đưa cặp mắt tuyệt vọng nhìn tôi Cặp mắt đen của em lúcnày buồn thăm thẳm, hai bờ mi đã sưng mọng lên vì khóc nhiều

Đêm qua, lúc nào chợt tỉnh, tôi cũng nghe tiếng em khóc Tôi phải cắn chặt môi để khỏi bật lên tiếngkhóc to, nhưng nước mắt cứ tuôn ra ướt đẫm cả gối và hai cánh tay áo

Sáng nay dậy sớm, tôi khẻ mở cửa rón rén đi ra vườn, ngồi xuống gốc cây hồng xiêm Chợt thấy độngphía sau, tôi quay lại: em tôi đã theo ra từ lúc nào Em lặng lẽ đặt tay lên vai tôi Tôi kéo em ngối xuống

và khẽ vuốt lên mái tóc

Chúng tôi cứ ngồi im như vậy Đằng đông, trời hửng dần Những bông hoa thược dược trong vườn đãthoáng hiện trong màn sương sớm và bắt đầu khoe bộ cánh rực rỡ của mình Lũ chim sâu nhảy nhót trêncành và chiêm chiếp kêu Ngoài đường, tiếng xe máy, tiếng ôtô và tiếng nói chuyện của những người đi chợmỗi lúc một ríu ran Cảnh vật vẫn như hôm qua, hôm kia thôi, mà sao họa giáng xuống đầu anh em tôi nặngthế này

Gia đình tôi khá giả Anh em tôi rất thương nhau Phải nói em tôi rất ngoan Nó lại khéo tay nữa Hồihọc lớp Năm, có lần tôi đi đá bóng, bị toạc một miếng áo rất to Sợ mẹ đánh, tôi cứ ngồi lì ngoài bãi

không dám về Nghe lũ bạn tôi mách, em đã đem kim chỉ ra tận sân vận đông Nó bảo:

– Anh cởi áo ra, em vá lại cho Em vá khéo, mẹ không biết được đâu

Nhìn bàn tay mảnh mai của em dịu dàng đưa mũi kim thoăn thoắt, không hiểu sao tôi thấy ân hận quá.Lâu nay, mải vui bạn bè, chẳng lúc nào tôi chú ý đến em… Từ đấy, chiều nào tôi cũng đi đón em Chúng tôinắm tay nhau vừa đi vừa trò chuyện

Nhưng khi tôi vừa lấy hai con búp bê trong tủ ra, đặt sang hai phía thì em bỗng tru tréo lên giận dữ:– Anh lại chia rẽ con Vệ Sĩ với con Em Nhỏ ra à? Sao anh ác thế!

Tôi nhìn em buồn bã:

– Thì anh đã nói với em rồi Anh cho em tất cả

– Nhưng như vậy ai gác đêm cho anh?

Tôi nhếch mép cười cay đắng Trước đây có thời kỳ tôi toàn mê ngủ thấy ma Thuỷ bảo: “Để em bắtcon Vệ Sĩ gác cho anh”

Em buộc con dao díp vào lưng con búp bê lớn và đặt ở đầu giường tôi Đêm ấy, tôi không chiêm baothấy ma nữa Từ đấy, tối tối, sau khi học xong bài, Thuỷ lại đeo gươm cho con Vệ Sĩ và đem đặt trên đầugiường tôi Buổi sáng, em tháo dao ra, đặt nó về chỗ cũ, cạnh con Em Nhỏ Hai con quàng tay lên vainhau, ghé đầu vào nhau thân thiết Từ khi về đây, chúng chưa phải chia xa ngày nào, nên bây giờ thấy tôiđem chúng ra, Thuỷ không chịu đựng nổi Một lát sau, em tôi đem đặt hai con búp bê về chỗ cũ Chúng lạithân thiết quàng tay lên vai nhau và âu yếm ngước nhìn chúng tôi Thuỷ bỗng trở nên vui vẻ

– Anh xem chúng đang cười kìa!

Tôi cố vui vẻ theo em nhưng nước mắt đã ứa ra Bỗng Thuỷ lại xịu mặt xuống:

– Sao bố mãi không về nhỉ? Như vậy là em không được chào bố trước khi đi

Tôi nhìn sang cửa phòng bố Mấy ngày rồi, bố vẫn biệt tăm Tôi nhìn em Bao giờ nó cũng chu đáo vàhiếu thảo như vậy

4 Cô giáo và bạn học

– Hay anh dẫn em đến trường một lát…?

Tôi đứng dậy, lấy chiếc khăn mặt ướt đưa cho em Thuỷ lau nước mắt rồi soi gương, chải lại tóc Anh

em tôi dẫn nhau ra đường Em nắm chặt tay tôi và nép sát vào tôi như những ngày còn nhỏ Chúng tôi chậmchậm trên con đường đất đỏ quen thuộc của thị xã quê hương Đôi lúc, đột nhiên em dừng lại, mắt cứ nhìnđau đáu vào một gốc cây hay một mái nhà nào đó, toàn những cảnh quen thuộc trên con đường chúng tôi đã

đi lại hàng nghìn lần từ thuở ấu thơ

Gần trưa, chúng tôi mới ra đến trường học Tôi dẫn em đến lớp 4B Cô giáo đang giảng bài Chúng tôinép vào một gốc cây trước lớp Em cắn chặt môi và im lặng, mắt lại đăm đăm nhìn khắp sân trường, từ cột

chuyền, đánh chắt, có cái kẹo, quả táo cũng để dành phần nhau trong suốt mấy năm qua…

“Trời ơi”, cô giáo tái mặt và nước mắt giàn giụa Lũ nhỏ cũng khóc mỗi lúc một to hơn Cuối cùng, sợlàm ảnh hưởng đến giờ học, em tôi ngửng đầu lên, nức nở:

– Thôi, em chào cô ở lại Chào tất cả các bạn, tôi đi

Tôi dắt em ra khỏi lớp Nhiều thầy cô ngừng giảng bài, ái ngại nhìn theo chúng tôi Ra khỏi trường, tôikinh ngạc thấy mọi người vẫn đi lại bình thường và nắng vẫn vàng ươm trùm lên cảnh vật

5 Thế là hai anh em hai nơi!

Vừa tới nhà, tôi đã nhìn thấy một chiếc xe tải đỗ trước cổng Mấy người hàng xóm đang giúp mẹ tôikhuân đồ đạc lên xe

Cuộc chia tay đột ngột quá Thuỷ như người mất hồn, mặt tái xanh như tàu lá Em chạy vội vào trongnhà mở hòm đồ chơi của nó ra Hai con búp bê đã đặt gọn vào trong đó Thuỷ lấy vội con Vệ Sĩ ra đặt lêngiường tôi, rồi bỗng ôm ghì lấy con búp bê, hôn gấp gáp lên mặt nó và thì thào:

– Vệ Sĩ thân yêu ở lại nhé! Ở lại gác cho anh tao ngủ nhé! Xa mày, con Em Nhỏ sẽ buồn lắm đấy, nhưngbiết làm thế nào…

– Em để nó ở lại – Giọng em tôi ráo hoảnh – Anh phải hứa với em không bao giờ để chúng nó ngồicách xa nhau Anh nhớ chưa Anh hứa đi

– Anh xin hứa

5 Bạn bè em có ai gia đình tan vỡ? Em an ủi bạn em như thế nào? Bạn em đã trả lời như thế nào?

6 Nếu chính gia đình em tan vỡ, em sẽ tự nói với mình điều gì? Em viết ra những điều em suy nghĩ vềchính gia đình mình

Sống trong gia đình cần theo LUẬT PHÁP và còn theo ĐẠO LÝ

nữa.

Các em sẽ học dần hai mặt đó.

Trẻ em được có bốn nhóm Quyền:

QUYỀN ĐƯỢC SỐNG CÒN

QUYỀN ĐƯỢC BẢO VỆ

Pháp luật Việt Nam quy định Luật Hôn nhân và Gia đình cho mọi đối tượng công dân Việt Nam.

1 Điều tra, thống kê từng gia đình của từng em trong cả lớp – Câu hỏi: “Bố, mẹ có biết nước ta có Bộluật Hôn nhân và Gia đình không?”

2 Lặp lại cuộc điều tra trên với ông hoặc bà – Câu hỏi: “Ông, bà có biết nước ta có Bộ luật Hôn nhân vàGia đình không?”

3 Thống kê chung kết quả điều tra và gửi cho Hội Phụ nữ địa phương hoặc gửi cho một tờ báo Nêu câuhỏi: các bác, các ông bà có ý kiến gì về kết quả điều tra chúng cháu gửi kèm theo đây?

Tê n người được hỏi Biế t có Luật Không biế t có Luật

đối xử giữa học sinh mặt đẹp và học sinh mặt không đẹp

Chánh án – Các luật sư đã cho ý kiến, các bên đã nói lý lẽ của mình, có ai có ý kiến gì khác?… Thế

thì tòa tuyên án: bên phạm lỗi phải nhận con trai bên bị hại vào học ngay lập tức Bản án có hiệu lựcthi hành ngay từ phút này! Phiên tòa đã hoàn thành Bãi tòa

b Các em chia nhóm tự tổ chức các phiên tòa xử người phạm lỗi

- Nhóm 1: Xử vụ vi phạm Điều 21 – Quyền của trẻ em không gia đình

1 Ông Phan Văn Tý Phan Văn Tèo Bị bố mẹ đánh đập thường xuyên Điều 34

LUẬT PHÁP là cần thiết để bảo vệ gia đình và trẻ em.

Có bảo vệ được gia đình thì mới bảo vệ được trẻ em.

Nhưng bên cạnh luật pháp còn cần đến ĐẠO LÝ nữa.

VẬY CHÚNG TA CẦN SO SÁNH LUẬT PHÁP LÀ GÌ? ĐẠO LÝ LÀ GÌ?