Giáo trình phương pháp đọc, kể diễn cảm thơ, truyện cho trẻ em lứa tuổi mầm non phần 1

CHUONG I Vai trò của các tác phầm văn học đôi với việc giáo dục trẻ em lứa tuôi mầm non Văn học nghệ thuật, đặc biệt là các tác phẩm văn học có vai trò to lớn không thể thiêu được trong

hee

BP PT NY

Coe

DAI HOC HUE

TRUNG TeM DAO TAO TU XA PGS TS LE THI ANH TUYET - PGS.TS LÃ THỊ BÁC LÝ

GIAO TRINH PHƯƠNG PHÁP ĐỌC, KẾ DIỄN CẢM THƠ, TRUYỆN CHO TRẺ EM LỨA TUỔI MÀM NON

NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

CHUONG I Vai trò của các tác phầm văn học đôi với việc giáo dục trẻ

em lứa tuôi mầm non

Văn học nghệ thuật, đặc biệt là các tác phẩm văn học có vai trò to lớn

không thể thiêu được trong giáo dục, hình thành và phát triển nhân cách toàn diện cho trẻ

Việc cho trẻ lứa tuổi mam non làm quen với các tác phẩm văn học từ lâu

đã được dặt ra như một nội dung, một phương tiện vô cùng quan trọng trong

giáo dục trẻ Hơn bất cứ loại hình nghệ thuật nào , văn học — loại hình nghệ

thuật ngôn từ - có khả năng đi vào lòng người một cách tự nhiên nhất, sâu sắc

nhất Có thể nói, đó là một trong những phương tiện hữu hiệu nhất để hình thành và phát triên nhân cách cho trẻ một cách toàn diện Nhà văn Tô Hoài, người có nhiều kinh nghiệm trong sánh tác cho trẻ em đã khăng định tầm quan

trọng của văn học đôlé với giáo dục trẻ thơ “ Nội dung một tác phẩm văn học

viết cho thiếu nhi bao giờ cũng quán triệt vấn đề xây dựng đức tính con người

Nói thì thừa, cần nhắc lại và thật giản dị, một tác phẩm chân chính có giá trỊ

đối với tuổi thơ là một tác phẩm tham dự mạnh mẽ vào sự nghiệp nên người của bạn đọc ấy.” Hay Võ Quảng, người đã để tâm sức cả đời để sáng tác cho các em cũng quan niệm “ Văn học cho thiếu nhi còn đặt ra vẫn đề chính yếu thứ hai, đó là vẫn đề giáo dục : Giáo dục cái hay, cái đẹp cho thiếu nhi Người viết cho thiếu nhi là một nhà văn nhưng đồng thời là một nhà giáo muốn các

em trở nên tốt đẹp Quan điểm sư phạm và văn học thiếu nhỉ là hai chị em sinh đôi

Đề thực hiện tốt nhiệm vụ này, tác phẩm văn học phải thực sự là người bạn đồng hành, người đối thoại với các em Nhà văn không thê nói với các em

băng những lời thuyết giáo khô khan mà phải bằng những hình tượng nghệ thuật, bằng ngôn ngữ giản dị, trong sáng để khơi gợi, dẫn dắt các em tìm hiế và khám phá thế giới Và không chỉ là sự nhận thức về thế giới, mà các em còn có thể phân biệt cái hay, cái dở, cái cao quý cái thấp hèn trong cuộc sống Văn

học phải mạng lại cho trẻ thơ cái đẹp, cái cao quý, cái chân, cái thiện V.G

Biêlinxki đã từng nói “ Một cuốn sách viết cho thiếu nhi là để giáo duc, ma giáo dục là một sự nghiệp vĩ đại, vì nó quyết định số phận con người “ Tuy nhiên, cũng không nên cực đoan mà cho rằng khi đọc xong, nghe xong một tác phẩm là ngay lập tức các em có thê trở thành người tốt hay người xấu Những ảnh hưởng của văn học tới các em là một quá trình lâu dài và bên bỉ Nó tác

động một cách từ từ nhưng giá trị nhân văn của nó thì có thê tạo nên sức mạnh,

ảnh hưởng sâu sắc tới sự hình thành và phát triển nhân cách của các em

Trong phạm vi chuyên để này, chúng tôi trình bày vai trò của các tác phẩm văn học đối với giáo dục trẻ em lứa tuổi mầm non ở các phương diện sau đây:

- Văn học với giáo dục thâm mỹ cho trẻ;

- Văn học với giáo dục lòng nhân ái cho trẻ;

- Văn học với giáo dục nhận thức, ngôn ngữ cho trẻ

I Tac phẩm văn học với giáo dục thắm mĩ cho trẻ em ở lứa tuôi mầm non

1 Giá trị thấm mĩ

Theo quan điểm của Mác, giá trỊ thâm mĩ là một giá trị đặc thu, ton tại

song song với các lớp giá trị khác như giá trị thực dụng, giá trị đạo đức Tất

cả các lớp giá trị này đều biểu dat giá trị của khách thể đối với chủ thẻ, có được

do vai trò của nó đối với hoạt động sống của một xã hội, một giai cấp, một tầng lớp xã hội hoặc của mỗi cá nhân Vì vậy trong lĩnh thẩm mĩ cũng như trong lĩnh vực định hướng giá trị của con người, khái niệm “ giá trị “ tương ứng với khái niệm “ đánh giá”: cả hai khái niệm đều mô tả hệ thông các quan hệ giá trị vừa chủ quan, vừa khách quan, từ những phương diện khác nhau Tính đặc thù của giá trị thẳm mỹ giữa con người với hiện thực — tức là bởi lối cảm thụ ( tiếp nhận ) khách thể hiện thực Giá trị thâm mĩ có thế có ở :

- Những sự vật và hiện tượng tự nhiên;

Bản thân con người ( dáng vẻ, hoạt động, hành vi, ứng xử .);

Những đồ vật do con người sáng tạo ra ( tự nhiên thứ hai );

Các tác phẩm nghệ thuật thuộc mọi loại hình ( hội họa, điêu khắc, văn

hoc )

Các loại giá trị thâm mĩ rất phong phú đa dạng Xuất phát từ cách phân loại của mĩ học, dạng căn bản của giá trị thầm mĩ là cái đẹp

Theo quan điểm của mĩ học Mác — Lénin, cai dep phan anh gia tri tham

mi tích cực của các sự vật, hiện tượng trong hiện thực va tac phẩm nghệ thuật được xem là hài hòa thâm mĩ, đem lại cho người sự yêu thích thâm mĩ, kích thích khả năng tự nhận thức, tự sáng tạo của con người vì mục tiêu nhân văn

2 Văn học nghệ thuật là lĩnh vực đặc thù của việc sáng tạo và thể hiện cái đẹp

Cũng như văn học nói chung, “ những tác phẩm văn học thiếu nhỉ có ảnh hưởng lớn đến giáo dục thâm mĩ cho các em V.G Bieelinxki gọi tình cảm

thâm mĩ là cội nguồn của mọi cái đẹp, mọi cái vĩ đại “ ( Đọc và ké chuyén van

học ở vườn trẻ )

Với lứa tuổi mầm non, nhận thức thường thông qua con đường cụ thê, trực tiếp, cảm tính, gắn liền với những xúc cảm, tình cảm hay nói cách khác là thông qua con đường thấm mĩ Vì thế, người lớn chúng ta cũng thông qua giáo

dục thâm mĩ mà có thê giáo dục các mặt khác, đặc biệt là giáo dục đạo đức cho

trẻ, bởi vì đối với trẻ mầm non thì cái đẹp và cái tốt chỉ là một, khó có thê chia cắt rạch ròi Đặc biệt ở tuổi mẫu giáo là thời kì phát cảm của những cảm xúc

thâm mĩ, tức là những cảm xúc tích cực, dễ chịu được nảy sinh khi trẻ được

tiếp xúc trực tiếp với cái đẹp khiến trẻ thấy gắn bó tha thiết với con người và cảnh vật xung quanh Chính vì thế, đây là thời điểm vô vùng thuận lợi cho việc giáo dục thâm mĩ, và chính việc giáo dục thâm mĩ có thể mang lại hiệu quả to lớn đối với sự phát triển toàn diện nhân cách của trẻ Về phương diện này, văn học đặc biệt văn học cho trẻ em lứa tuổi mầm non có nhiều lợi thế

_ Trước hết văn học đem lại cho các em những hình ảnh dep dé, tuoi sáng, gợi mở trong các em những cảm xúc thâm mĩ và thị hiểu thấm mĩ

Các tác phẩm văn học nói chung, văn học viết cho trẻ mầm non nói riêng như một khung cửa sô rộng lớn đưa các em tiếp xúc với thế giới bên

ngoài Từ nhăng tác phẩm văn học này, các em thay được cả một thế giới bao

la cùng với những hình ảnh đẹp đếẽ, sinh động Các tác phẩm truyện, đặc biệt là truyện đồng thoại, truyện cô tích, cùng với những bài thơ xinh xắn tràn ngập

yếu tố tưởng tượng đã tạo nên vẻ đẹp lỗng lẫy, những bức tranh muôn màu, muôn vẻ về thiên nhiên và cuộc sông Trẻ mầm non với tâm hồn ngây thơ, chưa có những trải nghiệm cá nhân, sự nhận thức vẻ thế giới xung quanh mới 6 mức cảm tính, gắn với những cái cụ thể, trước mắt Chất tưởng tượng phong

phú trong văn học dành cho các em gặp trí tưởng tượng ngây thơ của trẻ sẽ là

cơ sở để trẻ có thể rung động và cảm nhận được những vẻ đẹp trong các tác phẩm truyện và thơ

Các em được gặp trong thơ ca những hình ảnh so sánh, nhân hóa đây sức hấp dẫn nhưng cũng hết sức gần gũi:

“ Sân nhà em sáng quá Nhờ ánh trăng sáng ngời Trăng tròn như cái đĩa

Lơ lửng mà khôn rơi Những hôm nào trăng khuyết Trông giống con thuyền trôi

Em đi trăng theo bước Như muốn cùng đi chơi “

(Nhược Thủy ) Những hình ảnh được miêu tả trong thơ thường rất sinh động, trong tréẻo,

giúp các em không chỉ cảm nhận được vê đẹp của thiên nhiên, mà còn thêm

yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống Bài thơ Trăng ơi từ đâu đến của Trần Đăng Khoa với lỗi so sánh độc đáo và những hình ảnh đẹp, ngộ nghĩnh gdp phan khơi gợi trong các em lòng yêu trăng, yêu thiên nhiên và tự hào quê hương đất nước mình:

“ Trăng ơi, có nơi nào Sáng hơn đất nước em”

Hay như bài thơ Hoa kết trái của Thu Hà không chỉ giúp các em nhận được vẻ đẹp lỗng lẫy, tươi tốt của mảnh vườn mà còn nhắc nhở các em phải biết trân trọng, giữ gìn vẻ đẹp ấy

* Hoa cà tim tim Hoa mướp vàng vàng Hoa lựu chói chang

Đỏ như đốm lửa Hoa vừng nho nhỏ Hoa đỗ xinh xinh

Hoa man trang tinh Rung rinh trước gió Này các bạn nhỏ Đừng hái hoa tươi Hoa yêu mọi người Nên hoa kết trái”

Trong các tác phẩm văn xuôi, các em càng thích thú được gặp những yếu tô thần kì của truyện cổ tích, lối nhân hóa và sự tưởng tượng phong phú của truyện đồng thoại Những hình tượng văn chương tốt đẹp đây lòng nhân ái

sẽ piúp các em tự rút ra được các khái niệm về thầm mĩ, tự phân biệt được cái

đẹp cái xấu, cái đáng yêu, cái không đáng yêu

văn học cho trẻ lứa tuổi mầm non còn giúp các em phát huy trí tưởng tượng

phong phú, bay bồng dé tu tao ra cai đẹp hoặc tìm đến và thưởng thức cái đẹp

Với các gia tri thâm mĩ độc đáo, văn học làm thỏa mãn những nhu cầu

thâm mĩ phát triển năng lực và thị hiểu thắm mĩ của con người Với trẻ em lứa tuổi mầm non, nhờ tiếp xúc với tác phẩm văn học tâm hồn cũng trở nên nhạy cảm hơn, có khả năng cảm thụ tác phẩm tốt hơn để có thể nhận ra cái hay, cái đẹp của tác phẩm biết khám phá ra cái đẹp của thế giới xung quanh và cũng vì

thế mà có thể cảm nhận cuộc sông một cách nhạy cảm, mẫn cảm hơn Có thê

nói, về phương diện này, văn học nghệ thuật chính là nơi nuôi dưỡng những cảm xúc thấm mĩ của con người, nơi giữ gìn và phát triển chất nghệ sĩ vốn có trong tâm hồn, như Mác từng nói bản thân mỗi con người bẩm sinh đã là một nghệ sĩ Văn học chính là nơi khơi dậy và tiếp sức cho những rung động về cái đẹp nơi giữ cho tâm hồn con người không chai sạn di mà luôn luôn mới mẻ,

nhạy cam với cái đẹp của từng chiếc lá, giọt sương, một ánh trăng, một tia

năng, và do đó, cũng không bao giờ nguội lạnh, thờ ơ với số phận con người,

luôn luôn căm phẫn, đau đớn, xót xa vì cái xấu, cái ác và tha thiết yêu thương,

hướng về cái tốt, cái đẹp

Với trẻ em tuổi mam non, khi được thưởng thức các tác phẩm văn

học, say mê, thích thú các tác phẩm đó, thậm chí các em còn có thê tự sáng tác

Cô giáo cần gợi ý và khuyến khích trẻ tự tạo ra cái đẹp Đó là quá trình trẻ kế

lại truyện một cách sáng tạo hoặc vẽ tranh, xé dán, nặn theo các hình tượng

nhân vật có trong tác phẩm

Cháu Đức Hiệp, Trường Mầm non Họa Mi ( Hà Nội ) khi kế lại truyện cây đã tự ý thêm vsof chỉ tiết:

“ Thay người em khóc, chim Phượng Hoàng bảo:

cô giáo chỉ kể là : “ Ăn một quả, trả cục vàng )

Khi được hỏi: “ Tại sao Đức Hiệp lại kể là “ Nguoi em nin di ”, chau

da tra 101:

Đó chính là cái lí của trẻ em Cháu vừa nghe cô kể chuyện, vừa nhớ lại

những lần mình khóc, được ông bà, bố mẹ dỗ dành nên đã tưởng tượng ra chuyện chim Phượng Hoàng dỗ “ Người em nín đi ”

Trẻ nghe truyện, an tuong về một chỉ tiết nào đó, chúng cũng có thé tu

vẽ tranh theo trí tưởng tượng của mình Ví dụ khi nghe truyện Tắm Cám, trẻ

có thê vẽ những bức tranh Bụt hiện lên trong vằầng hòa quang chói sáng, cô Tấm đang ngồi khóc, cô Tấm đang vớt tép, con gà trông đang bới đất, Xem những bức tranh trẻ tự vẽ ( theo tác phẩm văn học ) mới thấy trí tưởng tưởng

của trẻ thật vô bờ bến, và khả năng khơi gợi những cảm xúc thâm mĩ của văn học đối với trẻ thơ thật lớn lao chính vì vậy, trong những giờ vẽ tự do, hoặc vẽ

tranh theo chủ đề, cô nên gợi ý dễ trẻ nhớ lại những câu chuyện đã được nghe Như vậy không chỉ giúp trẻ nhớ lại truyện mà còn phát huy trí tưởng tượng phong phú, bồi dưỡng những rung động thắm mĩ cũng như khả năng sáng tạo

nghệ thuật của các cháu

Khả năng sáng tạo tuyệt vời của trẻ thơ cộng với những ảnh hưởng lớn

lao của các tác phẩm văn học đã dẫn đến hiện tượng có một số em còn biết làm

thơ ngay cả khi chưa biết chữ ( chưa đi học lớp 1 ).Đó là hiện tượng Hoàng Dạ Thi và Ngô Thị Bích Hiền

Hoàng Dạ Thi mới lên 5 tuổi đã có những câu thơ:

“ Con thương mẹ như cái lá Con thương chị Líp to băng cái nhà Con thương ba như ông trời

Trời là đi mô cũng có Trời là đi mô hắn cũng đi theo”

Và bài thơ cái chuông vú thật nổi tiếng:

* Hai cái vú của mẹ là hai cái chuông Con sờ vào

Nó kêu: kreng,kreng Con mượn hai cái chuông vú Con đi bán kem

Ai nghe tiếng chuông vú cũng đến mua Kem vú ngọt lắm

Kreng, kreng, kreng ”

Ngô Thi Bich Hién cting cé nhiing bai tho thay hay khi em 5 tuéi

“ Cầu Thê Húc đỏ, đỏ, đỏ Cây bên cầu xanh,xanh, xanh Nước duéi cau trang, trang, trang, trang,

Nhin xuống dudi so, so, SO, SO

Di trén cau thich, thich, thich, thich.”

( Cầu Thê Húc ) Hay như bìa thơ Ông mặt trời

“ Ông mặt trời óng ánh Tỏa nắng hai mẹ con Bóng con và bóng mẹ Dắt nhau đi trên đường

Em nhíu mắt nhìn ông Ông nhíu mắt nhìn em Ông ở trên trời nhé Cháu ở dưới này thôi Hai ông cháu cùng cừo1

Mẹ cười đi bên cạnh Ông mặt trời óng ánh ”

H Tác phẩm ván học với giáo dục lòng nhân ái cho trẻ em lứa tuôi mầm non

Thế giới được tạo ra trong văn học nghệ thuật và băng văn học nghệ

thuật từ xưa đến nay ( trong văn học dân gian, văn học cô đại, trung đại và hiện đại ) là một thế giới mà trong đó con người luôn luôn đấu tranh chống lại mọi thế lực tù địch xuát hiện dưới mọi hình thức để khăng định mình, khăng định quyền năng và sức mạnh của mình, đồng thời thể hiện khát vọng là người mãnh liệt và cao đẹp của mình Lòng yêu thương, ưu ái với con người, thân phận con người luôn luôn là sự quan tâm hàng đâu của các nhà văn, nhà nghệ

sĩ trong cmar hứng sáng tạo nghệ thuật Chính M.Gorki đã từng quan niệm “

Văn học là nhân học: bởi lẽ đó, “ Văn học là một nghệ thuật nhân văn hơn cả”

Trong sáng tạo nghệ thuật nói chung, văn học nói riêng, hình thái và mức độ biểu hiện của chủ nghĩa nhân đạo hết sức phong phú, đa dạng, độc đáo

Vì thế, khi tiếp nhận tác phẩm văn học không nên quy lược giá trị nhân đạo của nó vào những mệnh đề chung trừu tượng mà phải tìm ra sắc thái tỉnh tế,

độc đáo, cụ thể trong thái độ và cảm xúc thâm mĩ của tác giả đối với con người

và cuộc sống

Trong văn học Việt Nam, “ văn dĩ tải đạo” là một phẩm chất luôn được

đè cao và coi trong Cé thé nói đó là một “ chất đạo” truyền thống của văn

học nước ta Đại thi hào Nguyễn Du đã từng nhân mạnh và luôn thể hiện trong các tác phẩm của mình tư tưởng: “ Chữ tâm kia mới băng ba chữ tài.” Hay nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu cũng từng nêu lên quan điểm như một lời tuyên ngôn

về văn học:

“ Chở bao nhiêu đạo thuyền không kham

Dam may thăng gian bút chăng tà.”

Băng các này hay cách khác, văn học luôn vì con người và hướng tới những tình cảm đạo đức tốt đẹp Văn học thiếu nhi cũng vậy, các sáng tác cho các em luôn phản ánh những cái tốt, cái đẹp, nhăm giáo dục lòng nhân ái cho các em

Lòng nhân ái chính là cơ sở, là cái gốc đạo đức của con người Nhân ái chính là tình yêu thương yêu đồng loại và những gì xung quanh Từ tình yêu thương ấy sẽ dân dần hình thành ở trẻ những tình cảm đạo đức tốt đẹp Chính

vi vậy, nêu như giáo dục thâm mĩ giữ vị trí trung tâm trong giáo dục mâm non

thì giáo dục lòng nhân ái là cơ sở hàng đầu giúp trẻ xác lập được các mối quan

hệ tích cực với môi trường xung quanh và cuộc sống để từ đó trẻ có thể phát

triển nhân cách một cách toàn diện

Trẻ thơ rất nhạy cảm và sống băng tình cảm, dễ rung động, dễ đặt mình

trong hoàn cảnh người khác để thông cảm và bộc lộ thái độ một cách, dút

khoát giữa hai mặt xâu- tốt, yêu — ghét, vui- buồn, chán- thích, Chính vì thé, giáo dục lòng nhân ái cho con người phải bắt đàu từ lứa tuổi thơ Trẻ em vốn

rất yêu cái đẹp, cái tốt, cái thực Các nhà văn đã năm được đặc điểm tâm lí này,

và thảo mãn những nhu câu tự nhiên ấy một cách cũng rất tự nhiên, đẻ rồi qua từng sáng tác dẫn dắt các em từ chỗ biết rung động cái đẹp, cái tốt trong những hiện tượng rất bình thường, từng bước, từng bước vươn lên những tình cảm cao quý nhất và cả những hành động đáng yêu nhất

Văn học cho trẻ lứa tuổi mam non chứa chan lòng nhân ái mà người viết muốn gửi găm đến các em Lòng nhân ái được thể hiện trong những tác phẩm nay không phải là những gì quá cao siêu mà được biểu hiện rất cụ thê, rất gần gũi, rất đời thường với trẻ thơ Đó là những tình cảm yêu thương giữa con người với con người, giữa con người với thiên nhiên

1 Trước hết, lòng nhân ái được biểu hiện cụ thể trong tình yêu thương giữa con người với con người

em, tinh ba chau, ông cháu Ví dụ:

Truyện Bồ nông có hiếu, Ba cô gái thể hiện tình yêu của con cái đối với cha mẹ Hình ảnh chú bồ nông nhỏ trong bồ nông có hiếu “ hun hút đêm

sâu, mênh mông ruộng văng”, “ canh một, canh hai”, “ trên đồng nẻ,dưới ao khô”, một mình lặn lội “ bắt được con mỗi nào, cũng ngậm vào miệng để phan me”, cho đến khi me khỏi ốm, nhìn thay mẹ vẫy cánh bay lên được thì thân

hình của chi di com nhom nhe bang, cai mo to hon người nhưng đôi mắt của

bổ nông nhỏ thì long lanh hớn hở toại nguyện: mẹ đã khỏi rồi Chú nhún chân

cất mình theo mẹ, dượt theo bay đàn Chứng kiến cảnh đó, cả đàn bồ nông cảm

phục và noi theo Cái miệng ở túi bồ nông mãi mãi còn là kỉ niệm tình mẫu tử

làm xúc động sâu xa lòng người Chú bẻ nhặt bông hoa gạo, Tích chu, thê hiện tình cảm bà cháu; Hai anh em, A1 đáng khen nhiều hơn, thể hiện tình anh

em găn bo, cảm động

Thơ Thương ông, Làm anh, Giữa vòng gió thơm, Em yêu nhà em, Dán

hoa tang me

Bài Giữa vòng gió thơm thê hiện tình cảm yêu thương va sự chăm sóc tận tình của người cháu đối với bà Giữa trời trưa năng, không có gió, cả khu vườn lặng im nhưng hương bưởi hương cau vẫn ngào ngạt lần vào tay quạt của

bé để

“ Cho bà năm mát Gitta vong gid thom ”

Em yêu nha em giúp trẻ cảm nhận được vẻ đẹp dịu êm đầm ấm của

những cảnh vật gần gũi, gắn bó với ngôi nhà của mình:

“ Có bà chuối mật lưng ong

Có ông ngô bắp râu hồng như tơ

Có ao muỗn với cá cờ

Em là chị Tắm đợi chờ bống lên

Có đầm ao ngạt hương sen

Ech con học nhac, dé mèn ngâm thơ ”

và điều quan trọng nhất là bài thơ đã khơi gợi ở trẻ niềm tự hào và tình cảm yêu mến nơi em sống: “ Chăng đâu vui được như nhà của em :

Vị dụ:

Truyện: Đôi bạn tốt, Bác Gấu đen và hao chú thỏ, Những chiếc áo ấm,

Giọng hót chim son ca

Thơ: Bó hoa tặng cô, Chiếc cầu mới, Hạt gạo làng ta, Chú giải phóng quân, Chú bộ đội hành quân trong mưa

Bài Hạt gạo làng ta ( Trần Đăng Khoa ) giúp trẻ hiểu được nỗi vất vả của cha mẹ và bác nông dân để làm ra hạt gạo Và trẻ cũng hiểu được răng mỗi hạt thóc, hạt gạo làm ra không chỉ mang nặng công ơn cô bác nông dân mà còn mang trong đó cả niềm vui lao động

Bài chú giải phóng quân ( Cẩm Thơ ) thể hiện niềm vui đón chú giải phóng quân từ tuyển tuyến về và ước mơ cửa các bạn nhỏ trong thờ kì đất nước kháng chiến chóng Mĩ.Qua đó, bài thơ cũng khơi dậy trong các em niềm yêu

mên và tự hào vê các chú bộ đội

Đặc biệt, có nhiều tác phẩm văn học ( đặc biệt là thơ của thiếu nhi những năm kháng chiến chống Mĩ ) còn nói lên tình cảm sâu nặng của trẻ thơ Việt Nam đối với Bác Hồ kính yêu.Cô nên giải thích để trẻ hiểu vẻ vị lãnh tụ thiên tài của dân tộc Tuy Bác đã mat nhưng qua những bài thơ này, có cảm giác như Bác vẫn rất gần gũi với các em Ví dụ:

“ Em nghe như Bác dặn lời

Cháu ơi đừng có chơi bời đâu xa ”

( Ảnh Bác — Trần Đăng KHoa ) Với lứa tuổi mà tình cảm đang phát triển rất mãnh liệt, đặc biệt là tính đồng cảm và tính dễ xúc cam đối với con người và cảnh vật xung quanh, trẻ mâm non cũng rất dễ dàng chuyển hóa được tình cam này vào các nhân vật t(rong tác phẩm văn học Trẻ có thể thông cảm được với những nỗi bất hạnh và

sự không may mãn của các nhân vật trong truyện chăng khác nào đó là những con người thực ở ngoài đời ( những tình cảm này được bộc lộ rõ nhất khi trẻ nghe truyện cô tích )

Những tình cảm của trẻ xuất hiện khi được nghe tác phẩm văn học đã biến đứa trẻ từ một thính giả thụ động thành một người tham gia tích cực vào các sự kiện Trẻ tỏ ra xót xa, thương cảm đối với những nhân vật tốt mà bị rơi

vào hoàn cảnh éo le; đồng thời, trẻ cũng tỏ ra căm giận và khinh ghét đối với

những nhân vật dộc ác, luôn đi hãm hại mọi người Quan sát trẻ khi chúng xem

tranh họa các truyện cô tích ( trong truyện tranh ) sẽ thấy rõ điều này, trẻ

thường có những hành động can thiệp trực tiếp vào nhân vật của truyện ( được minh họa trong tranh ) bang cách vẽ thêm vào tranh để tỏ thái độ, ví dụ: tô má hong cho cô Tấm, bôi mặt Cám đen sì hoặc vẽ thêm rau cho di chẻ, thậm chí

có trẻ còn câu nát mặt ( cào cho rách giấy ) chỗ vẽ những nhân vật phản diện Tất cả mọi tình cảm của trẻ đều rất rõ ràng, phân minh

Như vậy, có thể nói, bằng tác phẩm văn học, các tác giả đã giúp các em

hiểu được những biểu hiện cụ thể ( bằng thái độ, hành động, cách ứng xử ) của lòng nhân ái Đây là thứ tình cảm hết sức cần thiết, dặc biệt đối với trẻ em

— những tâm hồn ngây thơ dé rung cam, dễ xúc động Đó chính là cơ sở, là ngọn nguôn, là cái gôc đạo đức của con người

2 Lòng nhân ái trong van học cho trẻ mầm non không chỉ được thể hiện ở tinh cam giữa con người với con người mà còn thể hiện ở tình cám, thái độ của con người với thiên nhiên

và phương diện này, văn học đã bộc lộ thế mạnh của mình trong những

tác phẩm viết vẻ dé tài thiên nhiên:

Khi nghe truyện Giọng ;á/ chim Sơn Ca ( Thu Thủy — sưu tầm ), trẻ có

thể cảm nhận được vẻ đẹp lộng lẫy, trong trẻo của thiên nhiên:

“ Mỗi khi Sơn Ca hót, cỏ cây, hoa lá rì rào hát theo Dòng suối đang chảy róc rách cũng muốn dừng lại ”

Hay nghe truyện Œọf nước Tí Xíu ( Nguyễn Linh ) trẻ cũng được dam mình trong cuộc du ngoạn diệu kì từ rừng xanh trở về biên cả:

“ Tí xíu nhập bọn với các bạn Lúc đầu chúng bay xuống mặt biến, rồi

chúng hợp thành một đám mây mỏng rời mặt biến bay vào đất liền Gió nhệ nhàng đưa Tí Xíu lướt qua những dòng sông lấp lánh như bạc Xế chiều, ông Mặt Trời tỏa những tia sáng chói chang hơn lúc sáng ˆ

Không chỉ cho các em thưởng thức các vẻ đẹp của thiên nhiên diệu kì, khơi gợi tình yêu thiên nhiên trong những tâm hồm trẻ thơ, văn học còn giúp

các em cảm nhận được một cách sâu sắc mối quan hệ biện chứng của các hiện tượng, sự vật trong thiên nhiên, đặc biệt là mỗi quan hệ qua lại mật thiết giữa

con người với thiên nhiên

Trong truyện Cáy gạo bên hồ, chỉ băng một đoạn đối thoại ngắn giữa đôi chim với cây gạo già bên hỗ, tác giả Ngô Quân Miện đã mở ra trước mắt bạn

đọc trẻ thơ bao điều mới lạ, bao suy nghĩ:

“ Khi trời năng ấm, hai chú chim lại đến với cây gạo Chim Đỏ hỏi Cây

Gao:

- Cả ngày bác chỉ đứng một chỗ, sao chuyện gid bác cũng biết?

- Bác có rất nhiều bạn bè Bác học mỗi người một chút Này nhé, mặt

nước giúp bác nhìn tháy chim Cắt trên trời; đàn chim Cốc rất thạo sông hồ đêm

về ngủ ở đây kế chuyện sang sông: còn các cô Ngỗng Trời di cư từ phương

Bắc xa xôi, mỗi lần đến nhà Bác trú chân lại báo tin trời rét ”

Từ tình yêu thiên nhiên từ mỗi giao cảm với thiên nhiên, văn học đã góp

phan giáo dục các em biết trân trọng, giũ gìn và bảo vệ thiên nhiên như một kho báu vô tận.

Không chỉ trong văn xuôi, mà trong thơ viễt cho các em, nội dung này cũng được thể hiện rất rõ, Có thể kế hàng loạt bài như: Ä⁄ờa xuân, Trăng sáng, Trăng ơi từ đâu đến, Hoa kết trái, Hoa cúc vàng, Hồ sen, Rong và Cá, Ông

mặt trời, Em vẽ

Qua các bài thơ Trăng sáng, Trăng ơi từ đâu đến?, trẻ cảm nhận được vẻ dẹp của cảnh vật trong đêm trăng, vẻ đẹp của trăng: Trăng tròn, trăng khuyết đều đẹp

* Trăng tròn như cái đĩa

Lơ lửng mà không rơi

Những hôm nào trăng khuyết

Trông giống con thuyền trôi ”

( Nhược Thủy và Phương Hoa )

Bài thơ /#ồ sen cho trẻ cảm nhận vẻ đẹp của hồ sen, hoa sen trong buổi

sơm mai, những giọt sương còn đọng trên lá, khi có gió thôi, lá khẽ đung đưa làm cho giọt sương “ long lanh chạy”

“ Hoa sen đã nở

Rực rỡ đây hồ

Thoang thoảng gió đưa

Mùi hương thơm ngắt

Lá sen xanh mát

Đọng hạt sương đêm

Gió rung êm đềm

Sương long lanh chạy ”

(Nhược Thủy )

Có thể nó thiên nhiên tươi đẹp được thể hiện trong các tác phẩm viết cho

các em đã tạo nên những rung động sâu xa trong lòng người đọc Các em dễ xúc căm, dễ hòa mình trong những vẻ đẹp ấy, và không chỉ đẻ thưởng thức mà còn giũ gìn và có ý thức bảo vệ nó Những øì gây xúc động, gây ấn tượng sẽ được lưu giữ mãi trong tâm hồn trẻ thơ và theo các em đi suốt cuộc đời Chính

vi thé, gido dục thâm mĩ có liên quan đặc biệt tới giáo dục đạo đức Theo tư tưởng mĩ học của Chủ tịch Hỗ Chí Minh thì cái thâm mĩ và cái đạo đức thống

nhât với nhau Cái đẹp, cái thâm mĩ là cơ sở nảy sinh những xúc cảm, tình cảm

và những hành dộng tốt Vì vậy, giáo dục lòng nhân ái luôn gắn liền với giáo

dục thâm mĩ cho các em

Việc giáo dục lòng nhân ái cho các em không thể chỉ bằng những lời

giáo huấn khô khan, gượng ép mà phải hết sức tự nhiên Có thể nói, đọc các tác phẩm viết cho các em ( cả truyện và thơ ), các em sẽ có một cảm giác tươi

mat, tran ngập tâm hôn, khiến các em mong muốn làm một việc gì đó tốt đẹp

và có ích, săn sàng yêu thương, trân trọng mọi người, mọi vật xung quanh III Tac pham văn học với giáo dục nhận thức, ngôn ngữ cho trẻ em lứa tudi mam non

Cũng như hâu hết các nôi dung khác trong giáo dục mâm non, giáo dục trí tuệ có vị trí hét sức quan trọng vafe cần thiết đối với các em Nó là một trong những nhân tổ giúp con người phát triển một cách toàn diện

Giáo dục trí tuệ cho trẻ mầm non được thê hiện ở nhiều phương diện khác nhau, song trong lĩnh vực văn học, cụ thê là văn học cho trẻ em lứa tuôi

mâm non chúng tôi xem xét ý nghĩa của nó ở các mặt sau đây:

1 Văn học góp phàn mở rộng sự hiếu biết của các em về môi trường xung quanh

Văn học thiếu nhi nói chung, văn học cho trẻ mam non nói riêng rất chú

ý vấn đề này Những bài thơ, những câu chuyện đã giúp các em mở rộng tầm nhìn và sự hiểu biết về thế giới thiên nhiên, thế giới loài vật , thế giới đò vật øiúp trẻ biết được tên gọi, những đặc tín, những quan hệ và ý nghĩa của chúng đối với cuộc sống, đối với con người Có thể nói, các tác phẩm đó là những bài học hấp dẫn về nhiều mặt cho trẻ

Ví dụ : Đọc bài thơ Xe chữa cháy của Phạm Hồ

“ Minh đỏ như lửa

Bụng chứa đây nước

Tôi chạy như bay

Hét vang đường phố

Nhà nào bốc lửa

Tôi dập liền tay

AI goi; “ Chữa cháy”

9999

* Cé ngay,! Co ngay!

Từ bài thơ này, trẻ có thể nhận biết được xe chữa cháy về màu sắc ( đỏ như lửa ) về hình dáng ( bụng chứa đây nước ) về hoạt động ( chạy như bay )

về đặc điểm ( hét vang đường phố ) về công dụng ( dập lửa ) và chiếc xe này cũng giống như người lính cứu hỏa, nhanh nhẹn, luôn trong tư thế sẵn sàng đón nhận nhiệm vụ

Bài thơ Bếp cải xanh cảu Phạm Hồ cũng giúp các em nhận biết được màu sắc và hình dáng của cây bắp cải:

2 Văn học có khả năng giúp trẻ phát triển ngôn ngữ phong phú và mạch lạc

Phát triển ngôn ngữ ( mở rộng vốn từ, nâng cao khả năng biểu đạt ) là

nhiệm vụ quan trong trong giáo dục mam non, đặc biệt là giáo dục mẫu giáo

Hiện nay, ở trường mầm non, việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ đang được thực

hiện trong tất cả các hoạt động chơi và học của trẻ Với nhiệm vị này, tác phẩm văn học có vai trò đặc biệt quan trọng

Ảnh hưởng của các tác phâm văn học đến sự phát triển ngôn ngữ của trẻ được diễn ra theo cơ chế “ đồng nhất hóa — bắt chước” Trẻ bắt chước ngôn

ngữ, bắt chước lời nói, việc làm của các nhân vật trong tác phẩm mà trẻ được nghe Chính vì vậy, quâ trình trẻ nghe kế chuyện, nghe đọc thơ, đặc biệt là khi trẻ được trục tiếp kê lại truyện hoặc học thuộc lòng thơ, chính là quá trình trẻ tích lũy thêm được nhiều từ mới, thêm được cách diễn đạt mới.

Và, cũng như đã nói ( Mục | va 2 ), văn học có ý nghĩa vô vùng quan trọng trong việc giáo dục thâm mĩ và giáo dục lóng nhân ái cho trẻ em Các tác phẩm văn học đã thức dậy trong các em tình cảm trước cái đẹp của thiên nhiên

và cuộc sông: mở ra cho các em thế giới tình cảm của con người; đề trẻ có thé tích cực đồng cảm với các nhân vật trong tác phẩm, biết xúc động với những

nhân vật trong tác phẩm, trẻ có thể bước đầu biết được và đồng cảm được với

tâm trạng của những người sống gần gũi xung quanh trẻ ( ông bà, cha mẹ, anh

em, thầy cô, bạn bè, những người lao động vất vả ) Tất cả những giá trị đó

có được là nhờ sức mạnh của ngôn ngữ văn học Và quá trình trẻ tiếp xúc với văn học cũng là quá trình trẻ học tiếng nói của các tác phẩm văn học Lời nói

nghệ thuật sẽ giúp trẻ cảm nhận được cái đẹp của tiếng nói mẹ đẻ, cái đẹp của

ngôn từ Có thê tìm thấy trong các tác phẩm văn học những từ ngữ trong sáng,

chính xác, nhiều màu sắc, có tính tạo hình, gợi tả và biêu hiện, biểu cảm cao

Đó cũng là cái đepk của lỗi nói ví von, so sánh: “ Hoa /ựu chói chang — đỏ như đốm lửa”, “ Trăng tròn như mắt cá”, “ Trăng bay như quả bóng”, cái đẹo của những câu hỏi tu từ: “ Trăng ơi từ đâu đến?”, “ Trăng ơi có nơi nào — Sáng hơn đất nước em? `

Như vậy văn học có vai trò vô cùng quan trọng đối với giáo dục trẻ lứa tuổi mâm non, nó giúp cho việc hình thành và phát triển nhân cách trẻ một

cách toàn diện Chính vì vậy, cần đưa văn học — Nghệ thuật của ngôn từ đến

với trẻ từ rất sớm, thậm chí ngay từ khi trẻ mới chào đời, bằng những lời ru

Ở tuổi mâm non, trẻ đến lớp, với sự hướng dẫn của cô giáo, tre được nghe,

được học các tác phẩm văn học, đó là những bài học làm người đầu tiên, và

những bài học đó sẽ cùng trẻ lớn dân lên theo năm tháng trong suốt cả cuộc đời

CHUONG II:

NGHE THUAT DOC, KE TAC PHAM VAN HOC CHO TRE

EM LU'A TUOI MAM NON

1 Trước khi vào tìm hiểu nghệ thuật đọc, ké tac pham van hoc cho tré

lta tu6i mam non, chúng tôi muốn giới thiệu chung về van đề đổi mới trong giáo dục mầm non hiện nay

Có thể nói, đôi mới hình thức tổ chức và nội dung giáo dục trẻ lứa tuổi mâm non theo chủ đề và tổ chức các hoạt động giáo dục mang tính tích hợp hiện đang là xu thế chung của giáo dục mầm non trên thế giới và trong khu vực Vẫn đề này cũng đang được nghiên cứu áp dụng ở Việt Nam

Đôi mới giáo dục mầm non dựa trên quan điểm sư phạm tích hợp là sự nhìn nhận thế giới tự nhiên, xã hội và con người như một thể thống nhất ( không chia cắt rạch ròi các sự vật và hiện tượng ) Quan điểm tích hợp cho răng: Tích hợp không chỉ là đặt cạnh nhau, liên kết với nhau, mà là xâm nhập đan xen các đối tượng hay các bộ phận của một đối tượng vào nhau, tạo thành một chinht thể Trong đó, các giá trị của tùng bộ phận không những được bảo

tồn và phát triển mà còn là ý nghĩa thực tiễn của toàn bộ cái chỉnh thê đó được

nhân lên

Như vậy, quan điểm tích hợp trong giáo dục mầm non được thể hiện cụ thể ở mối liên quan chặt chẽ giữa chăm sóc và giáo dục trẻ em; ở sự lồng phép, đan cài các hoạt động, trong đó, hoạt động chơi là chủ đạo Có thể nhận thay những ưu điểm nồi bật của hình thức giao duc nay:

- Hoat dong hoc tap cua tré duge thiết kế theo hướng tích hợp, chủ đè, không xuất phát từ sự phân chia kiến thức khoa học như phổ thông mà xuất phát từ sự hình thành những thuộc tính tâm lí chung và những năng lực chung

nhất của trẻ lứa tuổi mầm non, nhằm phát triển toàn diện nhân cách trẻ

- Nội dung giáo dục được thiết kế theo các chủ để gần gũi với cuộc

sông của trẻ, thể hiện mối quan hệ qua lại, đồng thời phát triển giữa trẻ với

môi trường văn hóa — xã hội — con người và với thế giới thự nhiên, trong đó

trẻ là trung tâm Trong mỗi chủ đề, giáo viên sẽ có điều kiện để xác định các kiến thức, kĩ năng, hướng trẻ tới sự phát triển các mặt: thê lực, ngôn ngữ, nhận thức, tình cảm thâm mĩ

- Được phép tích hợp các tri thức khác nhau của các môn học trong mọi

hoạt động của trẻ

- Quan điểm tích hợp cho phép giáo viên linh hoạt trong việc xác định, lựa chọn lựa chọn và tổ chức những hoạt động giáo dục phong phú, tạo cho trẻ

sự hứng thú tìm hiểu.khám phá theo nhiều cách khác nhau

- Khuyến khích giáo viên lựa chọn các phương pháp dạy học một cách sáng tạo, không cứng nhắc, gò bó Việc xây dựng các góc hoạt động tạo điều kiện để giáo viên có cơ hội sử dụng các phương pháp và kĩ thuật nhăm tích

cực hóa hoạt động tư duy của trẻ, đồng thời cũng tạo điều kiện cho tất cả trẻ đều được tham gia một cách mạnh dạn và tự tin hơn, bởi vì góc hoạt động là nơi trẻ có thể chơi và tự hoạt động một mình hoặc với những bạn cùng sở

thích hay trong một nhóm nhỏ

- Giáo viên có thể sử dụng hoặc tái sử dụng các nguyên vật liệu có san, phù hợp với điều kiện của nhà trường và của địa phương vừa rẻ tiền vừa dễ kiếm, lại an toàn đối với trẻ

2 Trong việc cho trẻ làm quen với các tác phẩm văn học, hoạt động góc

sẽ có tác dụng hỗ trợ đắc lực Tại góc thư viện ( góc sách và truyện), trẻ sẽ

học được rất nhiều kỹ năng, ví dụ:

- Kỹ năng giao tiếp:

+ Trẻ biết lắng nghe cô hoặc bạn ké chuyén;

+ Trẻ học được những từ mới qua việc bắt chước những từ hoặc câu nói

trong truyện;

+ Trẻ biết trả lời những câu hỏi theo nội dung truyện;

- Kỹ năng nhận thức:

+ Trẻ nhớ được cốt truyện và tự ké lai truyén;

+ Trẻ dự đoán nội dung diễn biến tiếp theo của câu chuyện;

+ Hiểu cách thức giải quyết vẫn đề trong câu chuyện;

+ Trẻ biết liên hệ giữa nhân vật và những sự kiện trong câu chuyện với

cuộc sông

- Kỹ năng đọc sớm:

+ Trẻ nhận biết được các kỹ hiệu chữ viết có ý nghĩa;

+ Biết được quy luật đọc sách: đọc từ trái sang phải, từ trên xuống dưới,

từ trang đâu đến trang cuối

- Kỹ năng vận động tinh:

Trẻ biết cách mở sách, biết cách lật từng trang sách, biết chỉ theo tranh

hoặc dòng chữ

Như vậy, với quan điểm tích hợp trong đối mới giáo dục mầm non hiện

nay, trẻ sẽ có nhiều cơ hội để hoạt đông, trong đó có hoạt động làm quen với

tác phâm văn học

Il KHAI NIEM VE NGHE THUAT DOC, KE TAC PHAM VAN HOC CHO TRE EM

Nhu da trinh bay trong chuong 1, hon bat ctr loai hinh nghé thuat nao,

văn học đặc biệt gân gũi với trẻ thơ và có ý nghĩa vô cùng quan trọng g1úp

cho tré phat triển nhân cách một cách toàn diện Chính vì thế, cần phải tích cực và có nhiều biện pháp thích hợp đưa văn học đến với trẻ ngay từ thưở ấu thơ

Khi trẻ ở nhà, việc kế chuyện hăng ngày cho trẻ nghe của các bậc ông

bà, cha mẹ, cô di, chi bac, anh chi là một việc làm rất cần thiết, không thé

thiêu đối với mọi gia đình Truyện kể là lời ru ngọt ngào, nâng bồng đôi cánh

tâm hồn trẻ thơ, sẽ để lại ấn tượng đẹp, sâu sắc, đầy ý nehĩa trong cuộc đời

của trẻ Nhưng đó là cách kế chuyện tự phát, là lối kế chuyện theo kinh

nghiệm, còn khi trẻ đến trường, việc đọc, kế tác phẩm văn học cho trẻ nghe

của các cô giáo phải được nâng lên thành nghệ thuật

Nghệ thuật đọc, kế tác phẩm văn học cho trẻ nghe được bắt đầu từ việc lựa chọn tác phẩm văn học, bởi lẽ sự thành công hay thất bại của việc cho trẻ làm quen với văn học phụ thuộc trước hết vào bản thân tác phẩm Thơ, truyện

cho trẻ lứa tuôi mâm non, do đối tượng cảm thụ có những đặc điêm tâm lý riêng nên có những đặc điểm mang tính đặc thù Đó là nội dung đơn giản, dễ hiểu, mang tính giáo dục sâu sắc; ngôn ngữ trong sáng, chính xác, giản dị,

nhiều âm thanh, màu sắc với nghệ thuật kê, tả rõ ràng, vừa tạo hình, vừa biểu cảm, Chính vì vậy, khi đưa thơ, truyện đến với trẻ, cô giáo phải tận dụng khai thác hết những vẻ đẹp được thê hiện trong tác phẩm, vẻ đẹp của nội dung

cũng như hình thức biểu hiện của các bài thơ, các câu chuyện

Cần phân biệt giữa đọc và kê: Đọc là truyền đạt nguyên văn như văn bản được In trong sách; còn kề là truyền đạt văn bản một cách tự do, không cần phải chính xác tới từng từ, từng chữ Giáo viên chỉ cần nắm chắc nội dung

cơ bản, thậm chí có thể đơn giản hóa câu chuyện, rút gọn các tình tiết, thay

đổi từ ngữ cho phù hợp, hoặc vừa kề vừa kết hợp giải thích

Việc đọc và kể tác phẩm văn học cho trẻ nghe ở trường mam non cũng rất linh hoạt Ngoài các giờ học có tính chuyên biệt, giáo viên có thể đọc hoặc

kế chuyện cho trẻ nghe xen giữa những giờ học khác hoặc trong hoạt động sóc, hay vào trước giờ trả cháu Đối với trẻ bé, chỉ đọc và kế những bài tho, câu chuyện ngắn Đối với trẻ ở lớp nhỡ, lớp lớn, có thể chọn những tác phẩm

có dung lượng lớn hơn Việc đọc, kế các câu chuyện, các bài thơ có thê thực hiện từ 1 đến 2-3 giờ học, tùy theo mức độ hứng thú của trẻ

Giáo viên khi đọc hoặc kể phải nhìn xuống các cháu, theo dõi các cháu đang làm øì, phán đoán xem các cháu có hào hứng nghe đọc, kể không Giáo

viên phai tao ra su giao cam giữa người trình bày và người nghe ( tránh tình

trạng giáo viên cứ đọc, cứ kể, còn trẻ thì chán ngán không muốn nghe, )

Doc va ké tac pham văn học sao cho sinh động, hấp dẫn người nghe là

một loại hoạt động nghệ thuật, không phải chỉ có trong nhà trường, mà trong

đời sông nhân dân cũng vẫn thường tôn tại Loại hình văn học dân gian từ xa xưa đã được lưu truyền băng phương thức truyền miệng và có thể nói, biết bao thé hệ trẻ thơ đã được lớn lên trong những lời thơ, những câu chuyện kê,

những tiêng ru của bà, của mẹ, của những nghệ nhân dân gian

Il DAC DIEM TAM LY LIEN QUAN DEN VIEC TIẾP NHẬN TÁC PHAM VAN HOC CUA TRE EM LUA TUOI MAM NON

Hon bat ctr loai hinh nghệ thuật nào, văn học có khả năng đến với con

người sớm nhất và dễ đi vào lòng người nhất

Vẫn đề cảm thụ và tiếp nhận tác phẩm văn học của trẻ em lứa tuổi mầm

non đã được nhiều nhà tâm lý và sư phạm nghiên cứu Đặc điểm tâm lý với

những xúc cảm tình cảm, lỗi tư duy cụ thể, của trẻ chính là cơ sở của việc

tiếp nhận các tác phẩm văn học của lứa tuôi này

Trẻ em ngay từ khi mới lọt lòng đã có những biểu hiện của xúc cảm,

tình cảm Đó là thái độ mà con người trực tiếp thê nghiệm đối với sự vật và

hiện tượng trong thế giới xung quanh và đối với bản thân, được biểu hiện

băng những rung cảm, ví dụ: Khi mới sinh ra, trẻ đã có thê cảm nhận được

øiọng nói, mùi da thịt của mẹ Tiếp sau đó, ở trẻ hình thành nên những phản ứng vận động, xúc cảm, phản ứng này được các nhà tâm lý gọi là phức cảm hớn hở, phức cảm hớn hở thẻ hiện ở chỗ trẻ thích giao tiếp ( hóng chuyện) với người lớn Khi đó, trẻ nhìn chăm chăm vào người “ nói chuyện” với mình, miệng cười foe toét, môi phát ra những âm nhỏ “ gừ ừ ” và tay chân khua khoăng Trẻ thích nghe hát ru.ời ru dịu ngọt có thể dễ dàng đưa trẻ vào giắc

ngủ dịu êm Thậm chí khi đang khóc, được nghe lời hát ru, trẻ sẽ nín và

dường như cũng có vẻ “ lắng nghe”

Đến lứa tuổi mầm non thì đời sống tình cảm của trẻ đã rất phát triển Trong suốt lứa tuổi ấu nhi và lứa tuổi mầm non, tình cảm chỉ phối tất cả

các mặt trong hoạt đọng tâm lý của trẻ, nhưng đặc biệt ở trẻ em lứa tuổi mầm

non, đời sống tình cảm của trẻ có một sức chuyển biến mạnh mẽ, phong phú

và sâu sắc hơn rất nhiều lứa tuổi trước đó Chính vì vậy, giáo dục tình cảm đúng đăn, trong sáng cho trẻ là một việc làm quan trọng vào bậc nhất trong

việc hình thành nhân cách trẻ Ở độ tuổi này, quan hệ của trẻ với những người

xung quanh được mở rộng ra một cách đáng kê, khiến cho tình cảm của trẻ cũng được phát triển về nhiều phía với nhưng người trong xã hội Đây chính

là nguồn tình cảm mạnh mẽ nhất và quan trọng nhất trong đời sống tinh thần của trẻ mầm non Còn hơn cả lứa tuôi trước đó, trẻ mầm non rất thèm khát sự trìu mến thương yêu chứng tỏ ra rất quan tâm tới những em bé và chúng bộc

lộ tình cảm của mình rất mạnh mẽ đối với những người thân xung quanh Và điều quan trọng là tất cả những tình cảm này đều có thê dễ dàng chuyên hóa vào những nhân vật trong các tác phẩm văn học mà trẻ được nghe

Trẻ thích nghe kế chuyện thích nghe đọc thơ không chỉ vì trẻ tim thay trong đó những hình ảnh đẹp đẽ tươi sáng: những cách nói ngộ nghĩnh, hợp với lối suy nghĩ của trẻ em mà còn vì trong mỗi tác phẩm còn có rất

nhiều nhân vật để trẻ được bộc lộ tình cảm của mình, có thể đó là sự yêu

thương hay sự căm ghét, cũng có thê đó là một sự cảm thông, muốn bênh vực, muốn được chia sẻ Điều đó giải thích vì sao trẻ thích nghe kế chuyện, thậm chí có những câu chuyện trẻ nghe đi nghe lại mà vẫn thích, vẫn hồi hộp, và tỏ

ra lo lăng cho số phận của nhân vật mà trẻ yêu quý hoặc có những phản ứng

khó chịu, căm ghét những nhân vật phản diện

Tình cảm của trẻ không chỉ được thể hiện với những người thân thích hay những nhân vật trong tác phẩm văn học mà còn đối với cả thế giới động vật, thế giới cỏ cây hoa lá và những vật vô tri vô giá Trẻ thường gán cho chúng những sắc thái tình cảm của con người Dường như ở đâu trẻ cũng thấy tình người, hỗn người Kiểu nhìn sự vật bằng con mắt "vật ngã đồng nhất” như vậy đã tạo nên mối đồng cảm sâu sắc khi trẻ được tiếp xúc với tác phẩm văn học Những hình ảnh “nhân cách hóa” trong tác phẩm những mối giao cảm giữa con người với thiên nhiên, tạo vật đã gơi nên những xúc động sâu xa trong lòng trẻ:

Cho bà tớ ngủ ”

(Quang Huy —Giita vong gid thom)

Đây chính là cơ sở để trẻ có thể tiếp nhận văn học một cách hồn nhiên nhất, và cũng ấn tượng nhất

Sự phát triển tình cảm của trẻ mầm non còn được biểu hiện ra ở nhiều mat trong doi sông tinh thần của trẻ như trí tuệ, đạo đức, thâm mĩ Tất cả các

loại tình cảm này đều ở vào một thời điểm phát triển thuận lợi nhất, đặc biệt

là tình cảm thấm mĩ Trẻ mâm non biết rung cảm khá nhạy bén vơi những cái đẹp của thế giới xung quanh, trong tự nhiên, trong cuộc sống và trong nghệ thuật Các nhà tâm lý gọi đây là thời kỳ phát triển của những xúc cảm thâm

mĩ, tức là những xúc cảm tích cực được nảy sinh khi trẻ tiếp xúc trực tiếp với cái đẹp Trẻ có thể vui sướng, ngỡ ngàng trước một bông hoa tươi thắm, một cánh bướm sặc sỡ, một cảnh bình minh trên biển,một vườn cây,hoặc nghe

một khúc nhạc hay, một đoạn thơ giàu nhạc điệu Có thé noi day la co sé

quan trong dé chúng ta đưa tác phẩm van học đến với trẻ mầm non Những hình ảnh đẹp đẽ, nhiều màu sắc, nhiều âm thanh trong các tác phẩm tho, truyện sẽ gợi lên những rung động mạnh mẽ trong lòng trẻ Trẻ không chỉ nghe một cách say sưa mà còn thích nghe đi nghe lại nhiều lần những bài tho, những câu chuyện mà chúng thích, và nhanh chóng ghi nhớ để có thê kế lại hoặc đọc thuộc lòng những câu chuyên, những bài thơ đó Có thê nói, đến lứa tuổi mẫu giáo, trẻ đã được trưởng thành lên rất nhiều trong mối quan hệ với

tác phẩm văn học Từ sự tham gia trực tiếp ngây thơ vào các sự kiện được

miêu tả trong tác phẩm đến các hình thức phức tạp hơn của sự cảm thụ thâm

mĩ Sự cảm thụ tác phẩm văn học ở trẻ không xuất hiện đưới một hình thức có

săn mà nó được hình thành và là kết quả của một quá trình thường xuyên tiếp

xúc với tác phâm, vói sự nô lục của cô và sự tích lũy của trẻ

IV NGHỆ THUẬT ĐỌC, KẾ DIÊN CẢM

Phương pháp cho trẻ làm quen với các tác phẩm văn học từ lâu đã được nói đến trong giáo dục mầm non Tuy nhiên, cũng phải thấy răng nội dung cụ thể của nó không đơn giản chỉ là việc kế chuyện, đọc thơ cho trẻ nghe Và cũng không chỉ là kể chuyện, đọc thơ theo kiểu dân gian mà người lớn ( như ông bà, bố mẹ ) vẫn làm đối với con trẻ Ngày nay, giáo dục mầm

non dang được coi trọng, việc chăm sóc giáo dục trẻ đã thực sự trở thành một

môn khoa học, đòi hỏi người giáo viên không chỉ phải có kỹ năng mà còn phải có trình độ

Các nhà nghiên cứu, sáng tác văn học; các nhà giáo dục học cũng đã nhận thức rõ sự tác động to lớn của ngôn ngư văn học khi được đọc hoặc kế

một cách có nghệ thuật Khi cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học ở trường

mam non hay phân tích tác phẩm văn học ở trường phổ thông, việc đọc tác phẩm một cách có nghệ thuật, hay còn gọi là đọc diễn cảm có ý nghĩa vô cùng

quan trọng đối với sự thành công của giờ học đó

Vậy, thé nao 1a doc tdc phẩm văn học một cách có nghệ thuát?

Tác giả Phan Trọng Luận và Nguyễn Thanh Hùng quan niệm về nghệ thuật đọc diễn cảm tác phẩm văn học là: “Biết phối hợp lao động đọc của mình, biết phát huy ưu thế vẻ chất giọng, biết khắc phục những nhược diễm

về phát âm, độ cao thấp và sức vang ngân của ngôn ngữ và ngừng nghỉ trong ngắt nhịp để làm chủ giọng đọc và kỹ thuật đọc phù hợp vơi giọng điệu cảm xúc của nhà văn và nghĩa của văn bản “Bản thân người đọc phải thể hiện

được mỗi quan hệ xúc cảm và sự hiểu biết của mình đối với tác phẩm Đó chính là đọc sáng tạo, “là nghệ thuật đọc vượt qua cấp độ lĩnh hội nội dung ý nghĩa từng câu để tái tạo hình tượng nghệ thuật hoàn chỉnh, trọn vẹn và đạt tới

sự biểu đạt ý nghĩa có màu sắc cảm xúc cá nhân” (phương pháp day van hoc,

có nghệ thuật là nhiệm vụ vô cùng quan trọng và không thê dễ dàng đối với người giáo viên Muốn thực hiện tốt nhiệm vụ này phải có sự chuẩn bị thật

chu đáo Giáo viên phải nghiên cứu kỹ các câu chuyện, bài thơ, năm được nội dung và hiểu được tư tưởng chủ đề của tác phẩm, tiễn hành phân tích tác

phẩm cho phù hợp; xác định giọng điệu cụ thể của từng đoạn, từng phân, từng nhân vật và các lời bình Việc chuẩn bị này đòi hỏi giáo viên không chỉ có

trình độ, có kỹ năng mà còn phải có trí tưởng tượng nghệ thuật, thực sự thâm

nhập vào tác phẩm Bản thân người đọc, người kế co “nhìn” thấy được những điều minh đọc, mình kế thì mới có thể giúp người nghe “nhìn” được những điều họ nghe

Đề thực hiện tốt được hoạt động nghệ thuật này thì người đọc, người

kế phải tập luyện nhiêu để có được kỹ năng, kỹ xảo, và phải nắm được các thủ

thuật cơ bản của việc đọc, kế diễn cảm

Thủ thuật cơ bản của việc đọc, kế diễn cảm bao gdm giọng điệu cơ

bản, ngữ điệu, nhịp điệu, cách ngắt giọng và cường độ của âm thanh ngôn ngữ đọc kế diễn cảm phù hợp với tác phẩm

1.Xác định giọng điệu cơ bản

Giọng điệu cơ bản là tính chất chung của giọng đọc giọng kế khi trình bày tác phẩm Việc xác định giọng điệu cơ bản phụ thuộc vào thể loại, nội dung tư tưởng và phong cách ngôn ngữ của tác phẩm Việc thê hiện giọng điệu cơ bản có ý nghĩa quan trọng giúp cho trẻ có thể cảm nhận được giá trị

nội dung, nghệ thuật của bài thơ, câu chuyện

a) Truyện cười thường được thể hiện với giọng điệu dí dỏm, hài hước

và có khi châm biếm, truyện ngụ ngôn thường có các nhân vật rất rõ ràng nên giọng phải thể hiện được tính cách của từng nhân vật, câu kết thúc truyện bao giờ cũng đúc kết kinh nghiệm, thướng thể hiện băng giọng triết lý, hóm hỉnh; truyện cô tích chủ yêu kế với giọng thủ thi, tâm tình phù hợp với không gian

kỳ bí, huyền ảo

Vi du:

- Truyện Mèo lại hoàn mèo (lớp mẫu giáo nhỡ)

+ Doan dau, dan dat truyén, ké voi giong cham rai, nhấn vào chỉ tiết

chủ nhà đặt tên cho con mèo là Trời

+ Phân nội dung chính của truyện, chú ý thay đổi giọng điệu và ngắt

giọng sau mỗi câu để trẻ phân biệt lời thoại của hai nhân vật và tính chất hài

hước của câu chuyện Giọng của người bạn thể hiện sự ngạc nhiên, hóm hỉnh (có ý châm biếm), cường độ giọng hơi cao hơn mức bình thường Giọng của chủ nhà nhỏ nhẹ, chậm rãi biêu hiện sự lúng túng vì bị khách căn vặn

+ Đoạn kết từ chỗ “Người bạn vỗ tay cười ” kế băng giọng vui dí

dóm nhấn vào chỉ tiết “ Mèo lại hoàn mèo”

- Truyện cây khế (lớp mẫu giáo nhỡ).