Cuộc cách mạng khoa học lần I Sự xuất hiện 3 nhà khoa học:+ Copernicus: mở đầu cho cuộc cách mạng khoa học lần I, đề ra thuyết Nhật tâm.+ Bruno: bảo vệ, phát triển thuyết Nhật tâm về mặt triết học.+ Kepler: điều chỉnh lại thuyết Nhật tâm cho phù hợp với các quan sát thiên văn.
Trang 1Cuộc cách mạng khoa học lần I
Sự xuất hiện 3 nhà khoa học:
+ Copernicus: mở đầu cho cuộc cách mạng khoa học lần I, đề ra thuyết Nhật
tâm
+ Bruno: bảo vệ, phát triển thuyết Nhật tâm về mặt triết học.
+ Kepler: điều chỉnh lại thuyết Nhật tâm cho phù hợp với các quan sát thiên văn.
I Đôi nét về nhà khoa học Copernicus
Nicôla Côpecnic(1473-1543) là một trong những đại biểu xuất sắc của khoa học thời Trung cổ đã làm rung chuyển lâu đài giáo huấn của giáo hội và đặt những nền tảng cho ngành thiên văn học hiện đại
Nhà bác học này đã chứng minh một điều không thể tin được vào bậc nhất vào thời đại ông: Mặt trời mà mỗi ngày người ta nhìn thấy mọc lên buổi sáng, lặn xuống buổi chiều là một thiên thể cố định (một cách tương đối) Còn Trái Đất mà người ta cảm thấy như cố định lại là một thiên thể chuyển động xung quanh Mặt trời
Côpecnic sinh tại Tôron (Torun), một thành phố Ba Lan, năm 1473, trong một gia đình hàng hải mồ côi từ khi còn rất trẻ, ông sống ở nhà người cậu là Lucac Vatsencôt (Loukach Vatchencode), giáo chủ Vacmi (Warmie), một nhà ngoại giao, một nhà yêu nước lớn và bảo vệ quyền lợi của đất nước Ba Lan, đã
Trang 2cho ông một nền giáo dục tốt Côpecnic bắt đầu học tập tại thành phố sinh quán, sau đó học ở Đại học tổng hợp Cơravôri, tại đây ông nghiên cứu toán học, thiên văn học, văn học Hy Lạp và La Mã Năm 1496, ông sang Italia và ghi danh học ở phân khoa luật giáo hội tại Bôlônhơ (Bologen) Nhưng tất cả sự mê thích của ông lại hướng về thiên văn học Sau đó, ông chuyên cần nghiên cứu khoa học ở Pađu (Padoue) Nhưng theo yêu cầu bắt buộc, ông phải kế thúc học trình giáo hội đã bắt đầu ở Bôlônhơ, và năm 1503 ông nhận bằng tiến sĩ luật giáo hội ở Đại học Phera (Ferrare)
Người ta cho rằng, không phải không có lí do, những mê thích của ông không mấy hướng về pháp luật học Cũng năm này ông trở về Ba Lan bên cạnh người cậu với tư cách là thư kí và bác sĩ Với chức vụ thư kí bắt buộc ông phải theo người cậu trong nhiều cuộc công du ở nước Phổ Năm 1512, sau khi người cậu mất, ông đến ở tại Phơrômbo (Frombork) Ông sắp đặt chỗ ở trong một cái tháp của tường thành xung quanh giáo đường Và chính sân thượng của tháp đã giúp ông như một đài quan sát để nghiên cứu thiên văn
Từ thời gian này trở đi dần dần người ta thường nghe nói đến ông, một con người rất nhạy cảm và thân thiện, giữa những người cùng thời, ông được đánh giá như là một nhà y học giỏi, nhà hoạt động chính trị và nhà thiên văn có tài
Là nhà y học, ông thông suốt tất cả những xuất bản phẩm y khoa, chăm sóc
và chữa nhiều bệnh nhân trong xứ, thường là không lấy tiền Không phải ngẫu
nhiên mà trong số những chân dung của thời đại người ta đã vẽ ông với vài cành hoa linh lan tượng trưng cho nghệ thuật y khoa.
Như nhà chính trị, ông đã tham gia tích cực đấu tranh chống lại mệnh lệnh của người Đức vì nền độc lập của xứ sở Vacmi Ông đã biết củng cố Phơrômbo trở thành bất khả xâm phạm
Nhưng chính quan sát thiên văn mới là lĩnh vực mà Côpecnic đã cống hiến
cả tâm hồn lẫn thể xác với sự cần mẫn và kiên trì nhất Biết bao đêm dài nhà bác học đã nhìn bầu trời đầy sao trên tháp nhà của ông để suy đoán điều bí mật về sự chuyển động của các thiên thể! những quan sát này đã đặt ra cho ông hai câu hỏi
Trang 3Câu đầu tiên: Vận tốc của Mặt Trời là bao nhiêu nếu trong 12 giờ nó đi qua một đoạn đường dài như thế? (khoảng cách từ nơi Mặt Trời mọc đến nơi Mặt Trời lặn?) Câu trả lời là: Đó là một vận tốc không thể tưởng tượng nổi!
Câu hỏi thứ hai: làm sao giải thích được sự ngoại lệ trong chuyển động của sao hỏa mà đường đi của nó là đường xoắn chứ không phải đường cong? Ông muốn thấu suốt sự huyền bí này Hằng đêm, ông quan sát các vì sao và dùng một dụng cụ thị sát rất đơn giản: gồm 3 mẩu gỗ gắn lại với nhau có các độ chia đánh dấu bằng mực
Qua những lần quan sát này, phát sinh một giả thuyết táo bạo: hệ thống lấy trái đất làm trung tâm là sai lầm Trái Đất không phải là tâm điểm của Vũ Trụ Chính mặt trời mới là tinh tú trung tâm, là thiên thể cố định Các hành tinh, gồm
có trái đất quay xung quanh nó Ngoài các hành tinh, còn có những vệ tinh quay xung quanh các hành tinh và cùng với các hành tinh này, quay xung quanh mặt trời Và trái đất? nó còn xoay quanh chính nó trong 24 giờ/vòng làm cho nó có ngày đêm và nối tiếp nhau Côpecnic đã để ra 30 năm trời lao động quên mình để đạt đến công thức hóa quan điểm của mình và nêu lên hệ thống mới về vũ trụ, gọi
là hệ thống nhật tâm
Thái độ của giáo hội đối với hệ thống nhật tâm như thế nào? thời gian đầu các giáo sĩ bỏ qua thuyết của Côpecnic vì những lí do sau:
1 Với danh nghĩa là một giả thuyết, nó không có sự nguy hiểm thật sự đối với giáo hội.
2 Trong nửa đầu thế kỷ XVI, giáo hội bận công việc sửa đổi niên lịch Lúc bấy giờ Côpecnic đã nổi tiếng thông thái về môn thiên văn, năm 1514, ông và các nhà bác học khác được mời tham gia xây dựng lịch mới mà những nguyên tắc của nó có quan hệ chặt chẽ với việc nghiên cứu chuyển động của các thiên thể.
Chính vì thế nên phía giáo hội cho phép và khuyến khích tất cả những khảo cứu thiên văn học
Trang 4Côpecnic tiếp tục việc nghiên cứu và thực hiện các phép tính của mình, trình bày các nguyên tắc của lí thuyết trong một vài tác phẩm Các bản thảo đã sẵn sàng và tuy vậy nhà bác học vẫn luôn do dự về việc xuất bản Phải chăng có nhầm lẫn nào đó trong những kết luận của ông? Nhưng, đến năm 1540, Rêtiquýt (Rhéticus), giáo sư đại học Vittenbe (Wittenberg), đến Phơrômbo để nghiên cứu thiên văn cùng với Côpecnic Nhà bác học trẻ 25 tuổi bị tư tưởng sâu xa của tác phẩm Côpecnic thu hút ông yêu cầu Côpecnic xuất bản các công trình đó Vào năm 1543, cũng là năm cuối cùng của cuộc đời mình, Nicôlai Côpécnic đã hoàn thành một tác phẩm (gồm 6 tập) và đã cho xuất bản - đó là cuốn sách “Về sự quay của thiên cầu” Đây là một sáng tạo về khoa học và cách mạng, về nhận thức và
tư tưởng, làm đảo lộn Mô hình vũ trụ Địa tâm của Ptoleme
Trang 5
Theo Côpécnic thì:
- Mặt Trời nằm yên ở trung tâm của vũ trụ (vì vậy được gọi là Hệ Nhật tâm Côpécnic).
- Các hành tinh chuyển động tròn quanh Mặt Trời theo cùng một chiều và gần như trong cùng một mặt phẳng với chu kì khác nhau Hành tinh càng xa có chu kì chuyển động càng lớn
- Trái Đất cũng là một hành tinh Ngoài chuyển động quanh Mặt Trời, Trái Đất còn tự quanh quanh nó
- Mặt Trăng chuyển động tròn quanh Trái Đất (vệ tinh của Trái Đất)
- Thuỷ Tinh và Kim Tinh có quỹ đạo chuyển động bé hơn quỹ đạo chuyển
động của Trái Đất (ở gần Mặt Trời hơn) Các hành tinh còn lại (Hoả Tinh, Mộc Tinh, Thổ Tinh…) có quỹ đạo chuyển động lứon hơn quỹ đạo chuyển động của Trái Đất (ở xa Mặt Trời hơn)
Trang 6Về cơ bản, Hệ Nhật tâm Côpécnic đúng với thực tế cấu trúc của Hệ Mặt
Trời trong vũ trụ Nó cho phép ta giải thích dễ dàng mọi đặc điểm chuyển động nhìn thấy của các thiên thể Vấn đề là ở chỗ, ta đứng trên Trái Đất vừa tự quay quanh mình nó, vừa chuyển động quanh Mặt Trời, mà quan sát bầu trời Chẳng hạn hình bên dưới cho phép ta hình dung chuyển động nhìn thấy có dạng nút của một hành tinh ở ngoài Trái Đất đối với Mặt Trời (Đ là Trái Đất, H là hành tinh)
Ngoài ra, Hệ Nhật tâm Côpécnic còn đánh dấu một bước ngoặt cách mạng
trong nhận thức của loài người cũng như trong lịch sử phát triển của ngành Thiên văn học Nó đã được nhiều nhà khoa học đương thời tán thành nhưng lại bị thế lực thống trị ngăn cản vì nó đối lập với tiên đề của Kinh thánh, nó phá vỡ tiên đề của luận điểm trong Kinh thánh cho rằng Trái Đất nằm yên và ở trung tâm của vũ
trụ.
Rêtiquýt xuất bản tác phẩm tóm lượt những thuyết của Côpecnic và năm
1543 cho in tác phẩm vĩ đại của Côpecnic: “Về chuyển động quay của các thiên cầu”
Trang 7Lời tựa cũng do Rêtiquýt viết, đề tặng công trình lên giáo hoàng La Mã Pôn III Giáo hoàng ghi nhận sự trân trọng này Khi nhà bác học già đang ốm nặng trên giường bệnh thì có người mang đến cho ông tác phẩm của ông đã in xong Côpecnic đưa bàn tay lạnh của người hấp hối sờ tác phẩm của mình Lịch chỉ ngày 24 tháng 5 năm 1543 Người ta nói rằng khi nghe tin nhà bác học vĩ đại qua đời, Rêtiquýt đã thốt lên: “người ấy đã mất rồi sao? Không, chính là sự bất tử của ông đang bắt đầu!”
Với lời dạy của nhà thiên văn vĩ đại Ba Lan, một quan điểm mới được sáng tỏa: Quan điểm về sự thống nhất của vũ trụ
Trang 8những nhận định của ông được các nhà bác học thông thái nhất thừa nhận với tất
cả lòng nhiệt thành
Tính cách mạng của học thuyết Côpecnic về sau không được giáo hội hiểu với tất cả tầm rộng lớn của nó Cái nguy hiểm trong nền tảng của học thuyết đã thúc đẩy tòa án giáo hội ban hành một đạo luật đặc biệt, kết án tác phẩm của Côpecnic và đưa nó vào danh mục “Những sách cấm” năm 1616 Sự cấm đoán ấy đối với tác phẩm của nhà thiên văn vĩ đại mãi đến năm 1826 mới được huỷ bỏ
Nhân loại đã tỏ lòng biết ơn và tôn kính to lớn tưởng nhớ Nicôla Côpecnic Năm 1809, người ta xây đài kỉ niệm ông với tượng bán thân bằng cẩm thạch có
ghi dòng chữ: “Tổ quốc Ba Lan đã sinh ra một con người bắt mặt trời dừng lại
và làm cho trái đất chuyển động” một đài kỉ niệm khác bằng đồng, đặt ở Vacxava năm 1830 Trên tấm bản đá cẩm thạch, người ta đọc thấy: "tổ quốc ghi
ơn Nicôla Côpecnic”.
Trang 9
May mắn thay thời gian vẫn giữ lại ngôi nhà nơi đó Côpecnic đã trải qua
30 năm cuộc đời của mình Người ta không thể không xúc động khi đến thăm chỗ
ở của ông tại Frombork, nơi đã hình thành và đề xuất một trong những phát minh
Trang 10khoa học to lớn của thời trung cổ mà ý nghĩa của nó đã được Ăngghen đánh giá
rất cao
Nhân dân thế giới đã tỏ lòng tôn kính xứng đáng đối với nhà bác học vĩ đại người Ba Lan này Nhiều nhà khoa học đã nghiên cứu cuộc đời và di sản khoa học của nhà tiên phong báo hiệu nền thiên văn học hiện đại một số đường phố Matxcơva, gần đại học tổng hợp Lômônôxôp mang tên Nicôla Côpecnic
Năm 1973 đã được tuyên bố là năm Côpecnic để tôn vinh kỉ miệm 500 năm ngày sinh của nhà bác học vĩ đại và được các tổ chức khoa học trên toàn cầu chào mừng
Hệ thống Copernic dựa trên sự quả quyết rằng trái đất quay quanh chính
nó 1 vòng trong một ngày và quay quanh mặt trời một vòng trong một năm
Trang 11Ngoài ra, những hành tinh khác cũng ở xung quanh mặt trời Như vậy, trái đất có
sự tiến động trên trục của nó khi nó quay (cũng giống như một con vụ vừa quay xung quanh nó, vừa quay vòng)
Hệ thống Copernic còn giữ lại một số lý thuyết xưa như những khối cầu thật chắc mang những hành tinh và mang những ngôi sao đứng yên
Thuyết của Copernic có ưu điểm hơn của Ptolémée là giải thích được sự chuyển động hàng ngày của mặt trời và sao (do chuyển động của trái đất xung quanh chính nó) và chuyển động của mặt trời hàng năm (do sự chuyển động của trái đất quanh mặt trời) Ông giải thích được chuyển động bề ngoài có vẻ ngược của Mars, Jupiter và Saturne và Mercure và Vénus giữ nguyên độ xa đối với mặt trời
Ngoài ra thuyết Copernic cho một bảng thứ tự mới của các hành tinh tùy chu kỳ quay vòng của chúng
Hệ thống Copernic khác của Ptolémée là bán kính quỹ đạo của hành tinh càng lớn thì càng cần nhiều thời gian hơn để hành tinh đó quay một vòng quanh mặt trời
Nhưng khái niệm về một trái đất di chuyển khó được những độc giả của thế kỷ XVI chấp nhận để hiểu được lỳ thuyết Copernic Có vài thuyết của ông
được chấp thuận nhưng "trung tâm mặt trời " bị bác bỏ hay không biết.
Từ năm 1543 đến 1600 ông chỉ có mười người theo ông Phần đông họ làm việc bên ngoài trường đại học, trong những lớp học hoàng gia Những người
nổi tiếng nhất là Galilée, Johannes Kepler Những người này có những lý lẽ
đặc biệt khác để ủng hộ hệ thống Copernic
Năm 1588, nhà Thiên văn học Danemark, Tycho Brahé, nghiên cứu một
vị trí trung gian đặc biệt mà trái đất như có vẻ đứng yên và mọi hành tinh khác quay chung quanh nó
Năm 1633, mặc dù Galilée bị buộc tội trước tòa án La Mã nhưng có vài triết gia thời bấy giờ vẫn chấp nhận (bên trong lòng) lý thuyết Copernic
Trang 12Khoảng cuối thế kỷ XVII khi ngành Cơ học thiên văn tiến bộ nhờ Isaac Newton, phần đông những bác học Anh, Pháp, Hà Lan, Danemark theo
Copernic, còn những nước khác thì chống Copernic đến ngót một thế kỷ
II Đôi nét về nhà khoa học Giordano Bruno
Giordano Bruno (1548 - 1600) sinh ra tại thành phố Nola, vùng Campania, miền
nam Italy Tên lúc nhỏ của Bruno là Filippo Khi 15 tuổi, Bruno gia nhập dòng tu Dominic và được thầy giáo đổi tên thành Giordano Bruno trở thành thầy tu vào năm 1572
Bruno là một trong những người đầu tiên chịu ảnh hưởng và ủng hộ mạnh mẽ thuyết Nhật Tâm của Copernicus Các tư tưởng triết học, vũ trụ quan của Bruno
đi trước thời đại hàng trăm năm, ông là người đầu tiên phủ nhận hoàn toàn sự tồn tại của các thiên cầu, đưa ra ý kiến là vũ trụ rộng vô biên, có các hành tinh chưa được khám phá, trên đó có các sinh vật, v.v Từ năm 1576, để tránh bị đưa ra tòa án dị giáo, Bruno đã rời khỏi Rome và từ bỏ dòng tu Dominic Sau 1 thời gian sống tại Geneva (nay thuộc Thụy Sĩ), Bruno chuyển đến Pháp Vua Henri III đã rất ngưỡng mộ tài năng và học vấn của Bruno và đã trở thành người bảo trợ của
Trang 13ông
Năm 1585, vì lý do chính trị và tôn giáo, Bruno rời khỏi Pháp Trong những năm sau đó, ông đến Đức và Czech Có lẽ Bruno đã nghĩ rằng tòa án dị giáo của Rome không còn chú ý nhiều đến trường hợp của mình nên đã quay lại Italy Tháng 3 năm 1592, Bruno đến Venice làm gia sư cho một dòng họ quý tộc
Tuy nhiên, ông đã bị bắt giữ vào ngày 22/05/1592 Ông bị giam cầm ở Rome 8 năm, chịu nhiều lần xét xử Bruno đã dũng cảm bảo vệ các quan điểm
của mình đến cùng.công khai ủng hộ Hệ Nhật tâm Côpécnic Ông còn tiên đoán
mỗi sao là một Mặt Trời và quanh các sao cũng có các hành tinh chuyển động Trong vô số hành tinh đó ắt phải có nhiều hành tinh giống Trái Đất của chúng ta Như vậy, theo Brunô, sự sống không phải chỉ có ở trên Trái Đất mà phổ biến trong vũ trụ vô tận Chính vì những lập luận đó mà ông đã bị kết tội phản nghịch
và đã bị giai cấp thống trị thiêu sống vào 17/2/ 1600 tại quảng trường Hoa La Mã (thành phố Rôma của Italia)
Bruno được người đời sau xưng tụng như một tấm gương tiêu biểu cho sự
hi sinh vì khoa học, vì chân lý Trong lĩnh vực thiên văn, tên ông được đặt cho một crater trên Mặt Trăng