Mỹ và Việt Nam đã tiến hành một cuộc chiến tranh 20 năm để khẳng định mình. Vấn đề của người Việt Nam là rõ ràng: Ông Hồ Chí Minh và những cộng sự trong Đảng Lao động Việt Nam lãnh đạo nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà thống nhất đất nước. Từ năm 1947 đến 1975, Võ Nguyễn Giáp đã vạch lý luận về chiến tranh trường kỳ của mình. Những người cách mạng Việt Nam có quan điểm trường kỳ, không nôn nóng như kẻ thù của họ. Lòng tin của họ cuối cùng tỏ ra đúng. Dự án xây dựng một quốc gia riêng rẽ, có thể đứng vững được trên một nửa nước Việt Nam một đất nước có lịch sử lâu đời là không thể thực hiện được.
Trang 1PHẦN I MỸ VÀ VIỆT NAM TRONG CHIẾN TRANH
ROBERT D SCHULZINGER
Giáo sư Sử học và Giám đốc chương trình các vấn đề quốc tế của
Trường Đại học Colorado
Mỹ và Việt Nam đã tiến hành một cuộc chiến tranh 20 năm để khẳng định mình Vấn đề của người Việt Nam là rõ ràng: Ông Hồ Chí Minh và những cộng sự trong Đảng Lao động Việt Nam lãnh đạo nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà thống nhất đất nước Từ năm 1947 đến 1975, Võ Nguyễn Giáp đã vạch lý luận về chiến tranh trường kỳ của mình Những người cách mạng Việt Nam có quan điểm trường
kỳ, không nôn nóng như kẻ thù của họ Lòng tin của họ cuối cùng tỏ ra đúng Dự
án xây dựng một quốc gia riêng rẽ, có thể đứng vững được trên một nửa nước Việt Nam - một đất nước có lịch sử lâu đời - là không thể thực hiện được
Vậy mà công cuộc xây dựng quốc gia như thế lại được giao cho một loạt các quan chức Mỹ trong gần hai thập kỷ Đối với Mỹ, vấn đề tham gia vào các công việc ở Việt Nam khá phức tạp, mơ hồ và đối lập nhau Cuộc chiến tranh ở Việt Nam nói đúng ra chưa bao giờ là vì Việt Nam Mỹ dính líu vào hoạt động chính trị
và cuối cùng chiến đấu ở đó là vì Chiến tranh lạnh Trong hơn 40 năm kể từ sau năm 1947, đẩy mạnh ngăn chặn Liên Xô được coi là nguyên tắc trung tâm của chính sách đối ngoại của Mỹ Nếu các nhà lãnh đạo Mỹ không nghĩ rằng tất cả các
sự kiện quốc tế gắn liền với Chiến tranh lạnh, chắc sẽ không có chiến tranh Việt Nam của Mỹ Những nhà lãnh đạo Mỹ một mực tin rằng khả năng đáng tin cậy của
họ bị lâm nguy ở đó
Nhưng chỉ riêng Chiến tranh lạnh không giải thích được hoàn toàn quá trình
Mỹ dính líu vào Việt Nam Tất cả các cuộc chiến tranh đều có yếu tố trong nước
và cuộc chiến tranh của Mỹ ở Việt Nam có nhiều hơn cả Các hoạt động chính trị trong nước, thời gian biểu của chu kỳ bầu cử Tổng thống và các thể chế chung của
Mỹ cuối cùng đã chi phối phương thức tiến hành chiến tranh của Mỹ Các yếu tố này đưa Mỹ vào chiến tranh cũng như ra khỏi cuộc chiến
Duy trì khả năng đáng tin cậy của Mỹ hình như luôn luôn hết sức quan trọng đối với những nhà vạch chính sách khi họ suy tính bước đi sắp tới ở Việt Nam Từ đầu, Mỹ chiến đấu ở Việt Nam để cho những người khác hiểu rằng Mỹ có thể làm bất cứ điều gì, ở bất cứ nơi nào khác Để giữ vững lòng tin của Pháp đối với Mỹ như là một đồng minh, Mỹ ủng hộ chiến dịch của Pháp ở Đông Dương Để ngăn ngừa các quốc gia dễ bị đổ vỡ như các con bài đô-mi-nô trước các cuộc nổi dậy của Cộng sản và để chứng tỏ các cuộc nổi loạn như thế sẽ thất bại, Mỹ dấn vào công cuộc xây dựng quốc gia ở miền Nam Việt Nam Để chứng tỏ với chính quyền Sài Gòn rằng Mỹ sẽ đứng đằng sau họ bất chấp mọi khó khăn, Mỹ ném bom miền Bắc Để chứng tỏ với thế giới rằng Mỹ đã học được những bài học của Mu-ních, chính quyền Giôn-xơn gửi quân trên bộ đến và thực hiện Mỹ hoá chiến tranh Để chứng tỏ với Bắc Việt Nam rằng họ không thể thắng thế trong thương lượng khi
Trang 2mà họ chưa thành công trên chiến trường, Mỹ duy trì sự ủng hộ đối với các chính phủ khác nhau ở miền Nam Việt Nam
Đối với Mỹ, cuộc chiến tranh hình như bất tận Cựu Bộ trưởng Ngoại giao Đin Ra-xcơ (Dean Rusk) thường lưu ý rằng, sai lầm lớn nhất của ông ta là đánh giá quá cao lòng kiên nhẫn của nhân dân Mỹ và đánh giá thấp lòng kiên nhẫn của người Việt Nam Lẽ ra Ra-xcơ không bị bất ngờ về cả hai điều đó Ở mỗi bước tiến hay lùi trong leo thang, Mỹ đã nghe tiếng chuông đồng hồ đánh to hơn trước
Năm 1963, Ken-nơ-đi và hầu hết những cố vấn chính về Việt Nam tin tưởng rằng cách duy nhất để cứu Cộng hoà Việt Nam khỏi thất bại trước Mặt trận Dân tộc Giải phóng là biến cuộc chiến tranh thành một cuộc hành quân của Mỹ Cuối cùng họ có một bước đi định mệnh là lật đổ Diệm Do đó những người lãnh đạo chính phủ Sài Gòn kế tiếp sau này ngày càng phụ thuộc vào Mỹ Từ năm 1963 đến 1967 mọi việc
Mỹ làm trong cuộc chiến tranh là nhằm củng cố tinh thần của chính phủ Sài Gòn Mục tiêu là củng cố Cộng hoà Việt Nam nhằm không cho Việt Cộng và Bắc Việt Nam giành chiến thắng Các nhà lãnh đạo Mỹ nghĩ rằng chiến thắng của đối phương
sẽ khuyến khích Liên Xô và các đồng minh trong các quốc gia và phong trào cộng sản làm tổn hại đến Mỹ và những người bạn của Mỹ Tin rằng, chiến trường Việt Nam đại diện cho chiến trường chính của Chiến tranh lạnh là một sai lầm Liên Xô cũng như các nước Cộng sản khác không thể dùng chiến thắng của đồng minh của họ ở Việt Nam làm nền tảng cho cuộc cách mạng thế giới Nhưng các quan chức trong chính quyền Giôn-xơn lại tin tưởng chắc chắn rằng hậu quả kinh khủng đó sẽ tiếp nối diễn
ra nếu những người cách mạng thống nhất được đất nước Việt Nam dưới sự lãnh đạo của ông Hồ Chí Minh
Hãy quay lưng lại với những người lãnh đạo chóp bu và hãy xem xét kinh nghiệm của những người Việt Nam và Mỹ trong cuộc chiến Hoạt động chính trị quốc tế, chính sách ngăn chặn và sự tín nhiệm ít quan trọng đối với họ Nhưng thời gian có tầm quan trọng hơn cả Thời gian trôi qua cùng với những thay đổi đối với những nhà vạch chính sách cấp cao khác nhau ở Oa-sinh-tơn, Hà Nội và Sài Gòn Thời gian trôi qua cũng không như nhau đối với những người lính Đối với các chiến sĩ miền Bắc Việt Nam, họ ở miền Nam lâu dài Không người nào đi vào Nam biết mình đi bao lâu Nhiều người ở lại miền Nam nhiều năm hoặc không bao giờ rời chiến trường Nhiều người sống bí mật trong địa đạo hàng tháng hoặc hàng năm Binh sĩ chế độ Sài Gòn ít có sức chịu đựng bền bỉ như thế Một số ít chiến đấu tốt nhưng không đủ và chưa bao giờ chiến đấu trong một thời gian dài như đối phương của họ Quân Sài Gòn phụ thuộc quá nhiều vào công nghệ mà Mỹ cung cấp Nền tảng xã hội của nhân dân Việt Nam ở miền Nam bị tan rã Lối sống truyền thống ở nông thôn của họ bị chiến tranh phá huỷ Các thành phố ở miền Nam quá đông người còn đồng ruộng thì bị ném bom Sự phá hoại to lớn này làm khó khăn rất nhiều cho việc huy động người dân bình thường tiếp tục đóng góp cần thiết để chiến thắng trong cuộc chiến tranh kéo dài gần như bất tận này
Mỹ tỏ ra kiên nhẫn hơn Họ hy vọng nhiệm kỳ phục vụ 12 tháng ở Việt Nam
và trực thăng, máy bay tiêm kích-bom và hoả lực hạng nặng sẽ làm cho binh sĩ lục
Trang 3quân chịu đựng được cuộc chiến đấu Các nhà lãnh đạo quân sự Mỹ lo sợ tổn thất tăng lên và ý chí chiến đấu của binh lính Mỹ giảm sút Chiến thuật tìm-diệt được
họ chấp nhận, cố ý giữ quân Mỹ tách rời quân Sài Gòn mà họ cho là phải được giúp đỡ Bị tách rời khỏi người Việt Nam, thường cô đơn và hoảng sợ, hầu hết binh sĩ Mỹ không thể chờ đến ngày rời Việt Nam
Tôi đã dạy và viết về cuộc chiến tranh ở Việt Nam trong hơn 15 năm Điều đáng lưu ý là có bao nhiêu câu hỏi đã thay đổi và bao nhiêu câu hỏi được lặp đi lặp lại trong thời gian đó Trước khi kết thúc Chiến tranh lạnh, đặc biệt trong những năm chính quyền Ri-gân, sinh viên thường hay hỏi liệu Mỹ có thể làm gì để giành thắng lợi trong cuộc chiến tranh ở Việt Nam Câu trả lời "Không thể làm gì" thường làm phật lòng người hỏi Còn sinh viên giữa những năm 80 cho rằng, nếu
có một anh hùng dân tộc, chưa bị hư hỏng bởi một chế độ quan liêu và nạn tham nhũng thì có thể chiến thắng Những người này cho rằng, những kẻ xấu đã chi phối các tổ chức rộng lớn và hành động phi pháp của họ dẫn đến thảm hoạ cho Mỹ ở Việt Nam Rất ít sinh viên Mỹ hiện nay hỏi liệu Mỹ có thể giành chiến thắng Họ hiểu rằng lòng kiên trì của Mặt trận Dân tộc Giải phóng làm cho họ ở vị thế cực kỳ mạnh để giành chiến thắng Ngoài ra, với việc chấm dứt chiến tranh lạnh, việc đặt vấn đề về Mỹ chiến đấu ở Việt Nam hình như không có ý nghĩa gì
Tuy nhiên, những câu hỏi ban đầu đã trở lại Sự thú nhận của Mac Na-ma-ra trong hồi ký: "Nhìn lại: thảm kịch và bài học ở Việt Nam" về sai lầm khủng khiếp của leo thang chiến tranh, làm sống lại câu hỏi trong đầu thanh niên Mỹ hiện nay: Liệu Mỹ có chiến bại ở Việt Nam nếu Ken-nơ-đi còn sống? Câu trả lời dễ dàng nhất là: Không thể biết; lịch sử chỉ diễn ra một chiều Câu trả lời phức tạp hơn là:
có thể không Chúng ta không được quên tầm quan trọng của Chiến tranh lạnh và chính sách ngăn chặn Lập luận về sự dính líu của Mỹ vào chiến tranh Việt Nam tỏ
ra sai lầm sâu sắc Vị trí của Mỹ trên thế giới không bấp bênh và vị trí của Liên Xô
và các phong trào cộng sản cách mạng khác cũng không có ưu thế hơn đến mức một thắng lợi sớm của Cộng sản ở Việt Nam có thể thay đổi kết quả của Chiến tranh lạnh Hiện nay người ta biết điều này và nhiều người Mỹ nghi ngờ tầm quan trọng của sự dính líu của Mỹ ở Việt Nam khi cuộc chiến tranh tiếp diễn Thế nhưng, xét đến chiều sâu cam kết của các nhà lãnh đạo đối với các nguyên tắc của ngăn chặn, rất khó tin rằng Mỹ sẽ không tham gia vào con đường họ đã chọn ở Việt Nam, ít nhất đến năm 1968
Rõ ràng, sự nhiệt tình trông đợi của nhân dân vào một người anh hùng có thể cứu họ khỏi thảm kịch Việt Nam cho thấy vết thương mà chiến tranh để lại đắng cay như thế nào
Vì vậy, liệu cuộc chiến tranh có đáng giá đối với Mỹ ? Tất nhiên, câu trả lời dễ thấy nhất là không Đã có 58.000 người chết và rất nhiều người bị thương Nền kinh tế Mỹ bị lạm phát nhiều năm do các chính sách của chính phủ theo đuổi trong những năm chiến tranh Việt Nam Cũng khó chứng tỏ rằng kết quả đầu tư cho chiến tranh của Mỹ ở Việt Nam có tác động đến sự sụp đổ của Liên Xô
Trang 4Những điều mỉa mai thì rất nhiều Quân đội là tổ chức của nhà nước học được nhiều bài học của chiến tranh Việt Nam nhất Vào giữa những năm 70, danh tiếng của quân đội ở điểm thấp nhất
Cuối cùng, tình trạng thù địch và chủ nghĩa hoài nghi đối với những nhà lãnh đạo và đối với các tổ chức của chính phủ trở nên thịnh hành mà phần nào là do hậu quả của chiến tranh Việt Nam Một khẩu hiệu chống chiến tranh Việt Nam trước đây "Tôi yêu đất nước tôi và sợ chính phủ tôi" đã được lan truyền Sự thô tục hoá việc bàn luận chính trị trong thế hệ vừa qua phần nào bắt nguồn từ sự khốn khổ của việc Mỹ dính líu vào Việt Nam
Trích dịch trong cuốn "A Time For War: U.S and Vietnam, 1941-1975" (Một thời chiến tranh: Mỹ và Việt Nam 1941-1975) Oxford University Press, N.Y.,
1997, tr 328-336.
PHẦN II XEM XÉT LẠI CHIẾN TRANH VIỆT NAM TỪ KHÍA
CẠNH: CHIẾN TRANH VĂN HOÁ VÀ LỊCH SỬ
WRAY R JOHNSON
Gần đây, suy nghĩ về chiến tranh Việt Nam, Jeffrey Record, một cựu quan chức của Bộ Ngoại giao Mỹ từ 1968-69, trong một bài viết đăng trên tạp chí
"Parameters" số Đông 1996-97, đã kết luận rằng: nỗ lực chiến tranh của Mỹ bị thất bại chẳng những do không đánh giá đúng sự phức tạp và tiến triển của cuộc chiến
mà còn dốt nát về đất nước, lịch sử và văn hoá của Việt Nam Mặc dù có những lời
phê phán về kết luận này, quan điểm của Record vẫn tỏ ra sắc sảo; trước những rủi
ro quân sự của Mỹ ở Xô-ma-li, Bô-xni-a, Ru-an-đa và ở những nơi khác trong những năm 90, bộ máy quan liêu về an ninh quốc gia của Mỹ hình như vẫn bàng
quan với những mối nguy hiểm dodốt nát về văn hoá trong chiến tranh và hoạt động dưới mức chiến tranh đưa lại Nhà bình luận có tiếng của Mỹ Georgie Aun
Geyer đã viết trong tờ "Washington Times 26.4.1997: Một yếu tố quan trọng nhất vẫn bị bỏ sót trong việc hoạch định chính sách quân sự và đối ngoại của chúng ta
Đó là sự hiểu biết về văn hoá của đối phương và khả năng tiên đoán, thấy trước và hành động phù hợp với thực tế
Trên nhiều mặt, chiến tranh Việt Nam tiêu biểu cho một cuộc xung đột "lai ghép" trong đó chiến tranh không chính qui và chiến tranh qui ước kết hợp hài hoà với nhau theo một kiểu cách không giống như bất kỳ những gì Mỹ đã đương đầu
trước đây Nhìn chung, chiến tranh Việt Nam được coi là một cuộc chiến đấu vì ý thức hệ trong bối cảnh của Chiến tranh lạnh; chiến tranh cũng tượng trưng cho một cuộc đấu tranh về văn hoá giữa Mỹ và Việt Nam Ngay từ năm 1968, một số
công trình nghiên cứu từng khẳng định là Mỹ đã xử lý cuộc nổi dậy ở Việt Nam bằng một kiểu cách sai lầm Nhiều công trình phân tích cũng khẳng định là Mỹ tiến hành một cuộc chiến tranh truyền thống, qui ước chống lại một đối thủ phi truyền thống, không qui ước Ngược lại cũng có những công trình phân tích phản bác rằng trong thực tế lực lượng Mỹ đã thực sự giành thắng lợi ở bất kỳ cuộc giao chiến nào với lực lượng cộng sản Do đó có một phân tuyến giữa những người cho
Trang 5rằng quân Mỹ thất bại do không thích nghi được với tính chất độc nhất vô nhị của cuộc chiến tranh ở miền Nam Việt Nam và những người cho rằng có thể giành chiến thắng nếu theo đuổi các nguyên tắc quân sự cơ bản đến cùng Lý lẽ của những người đầu dựa vào vai trò của văn hoá Mỹ, còn lý lẽ của những người sau không đả động đến tác động của văn hoá
Tất cả những điều này gợi ra một vài câu hỏi thú vị Nguồn gốc của phương thức tiến hành chiến tranh của Mỹ là gì? Tương tự, nguồn gốc của phương thức tiến hành chiến tranh của Việt Nam là gì? Liệu các nhà phân tích Mỹ đã quen với lịch sử và văn hoá của Việt Nam và quan trọng hơn, họ có ý thức được truyền thống chiến tranh đặc biệt được các nhà lý luận cộng sản đương thời vận dụng không? Nếu không thì sao? Và người ta mổ xẻ cuộc chiến tranh ra sao?
Phương thức tiến hành chiến tranh
Theo Russell Weigly thì, tác giả của chiến lược quân sự Mỹ là nhà lý luận chính trị và quân sự Phổ Các Vôn Clao-dơ-vít Bất chấp cơ sở hợp lý của một quan điểm như thế, giới quân sự Mỹ nói chung, lý giải mô hình Clao-dơ-vít là tập trung hạn hẹp vào việc sử dụng các biện pháp quân sự trong chiến tranh, coi như là cách ngắn nhất để thực hiện các mục tiêu chính trị, bằng giành thắng lợi thông qua tập trung tối đa lực lượng nhằm tiêu diệt lực lượng địch trong trận đánh quyết định, tức
là "lực lượng quân sự (của địch) phải bị tiêu diệt" nghĩa là giảm thiểu khả năng theo đuổi chiến tranh của đối phương Mặc dù tầm quan trọng của các biện pháp khác được thừa nhận, song chúng đều phụ thuộc vào biện pháp quân sự Người ta
có thể cho rằng đó là cách hiểu hạn hẹp, có thể hiểu sai các tác phẩm của Cla-dơ-vit Tuy nhiên, xem xét lại học thuật và học thuyết quân sự của Mỹ ít nhất từ Chiến tranh thế giới thứ hai đến nay, người ta phát hiện ra rằng đó là cách hiểu đang thịnh hành của các nhà lý luận quân sự Mỹ
Weigly chỉ ra rằng phương thức tiến hành chiến tranh của Mỹ là một nhánh của phương thức tiến hành chiến tranh của châu Âu và tư tưởng chiến lược của Mỹ, do
đó cũng là một nhánh của tư tưởng chiến lược của châu Âu Và suốt từ đó việc hủy diệt khả năng quân sự là dấu ấn của truyền thống phương Tây
Học thuyết quân sự của Mỹ, nhất quán tập trung vào "các nguyên tắc chiến tranh" Do đó, vào lúc mới bắt đầu cam kết đưa lực lượng chiến đấu Mỹ đến Việt Nam năm 1965, Điều lệnh tác chiến FM 100-5, học thuyết tác chiến cơ bản của Lục quân Mỹ nói rõ là mục tiêu của tác chiến trên bộ là "tiêu diệt lực lượng vũ trang và ý chí chiến đấu của địch" Tiêu diệt lực lượng địch được thực hiện bằng các hoạt động chiến đấu tiến công năng nổ và phương châm trung tâm này cũng được áp dụng cho các hoạt động chống du kích
Quan điểm văn hoá của Mỹ nêu lên khái niệm chiến tranh hoang đường Mỹ
đã vạch ra sự khác biệt rõ ràng giữa chiến tranh và hoà bình và xác định là chúng loại trừ lẫn nhau Do đó, một khi đã gây ra chiến tranh, Mỹ theo đuổi quan điểm
"được ăn cả ngã về không", được đúc theo khuôn mẫu của cuộc thập tự chinh tinh
Trang 6thần để giành thắng lợi hoàn toàn đối với quân địch và sau đó quay trở lại trạng thái hoà bình
Do vị trí địa lý, Việt Nam là nạn nhân của nhiều cuộc xâm lược, chiếm đóng của nước ngoài, đặc biệt là của Trung Quốc Một số nhà văn hoá Mỹ nhấn mạnh đến ảnh hưởng quân sự của phong kiến Trung Quốc, một số khác chú trọng đến ảnh hưởng hiện nay của Trung Quốc (tức là Mao Trạch Đông) Có luận cứ tốt hơn cho rằng lý luận quân sự của Cộng sản Việt Nam bắt nguồn từ truyền thống quân sự đích thực của Việt Nam có chịu ảnh hưởng của các nhà quân sự Trung Quốc trước kia hay hiện nay một cách có ý thức hoặc không có ý thức Mặc dù thế, Việt Nam vẫn giữ được tinh thần dân tộc độc lập một cách mãnh liệt dưới thời bị phong kiến Trung Quốc đô hộ, để lại một di sản chống ngoại xâm cho thế hệ sau
Truyền thống chiến tranh du kích xuất hiện vào thế kỷ thứ 10 khi Việt Nam đánh thắng cuộc xâm lược của quân nhà Đường Trung Quốc Năm 1284, trong công cuộc bảo vệ đất nước chống lại cuộc xâm lược Nguyên-Mông, quân Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Trần Hưng Đạo đã hoàn thiện kỹ thuật chiến tranh du kích Trong chống quân Minh, quân Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Lê Lợi lại áp dụng chiến tranh du kích và đã thắng lợi đánh bại quân Minh vào năm 1818 Gần đây, có hai cuộc chiến tranh mà người Việt Nam tiến hành chống lại sự chiếm đóng của người nước ngoài Cuộc chiến tranh thứ nhất chống Pháp từ 1946-1954, cuộc chiến tranh thứ hai chống Mỹ từ 1961-1975
Giai đoạn chống Pháp được nhiều nhà phân tích nghiên cứu và trình bày Các nhà phân tích Mỹ lúc ấy kết luận rằng Pháp đã làm hỏng nỗ lực của Mỹ và do đó mọi bài học rút ra có tính chất cảnh báo Giai đoạn chống Pháp rất quan trọng vì một lý do đặc biệt: bối cảnh cách mạng và chiến lược cơ bản của chiến tranh từ 1946-54 phản ảnh khái niệm chiến tranh của Việt Nam Điều này thể hiện khá rõ trong các tác phẩm "Cuộc cách mạng tháng 8" và "Trường kỳ kháng chiến nhất định thắng lợi" của ông Trường Chinh Ông Trường Chinh có bị ảnh hưởng của lý thuyết chiến tranh nhân dân của Mao Trạch Đông nhưng đã cải tiến lý thuyết này cho phù hợp với truyền thống văn hoá và quân sự của Việt Nam Đọc kỹ "Trường
kỳ kháng chiến nhất định thắng lợi", người ta thấy ông Trường Chinh rút ra chiến lược quân sự từ phương thức tiến hành chiến tranh truyền thống của Việt Nam (du kích chiến và vận động chiến không loại trừ nhau và trong thực tế bổ sung cho nhau; điều này khác với Mao Trạch Đông)
Ông Trường Chinh đã phát triển một chiến lược quân sự riêng biệt của Việt Nam Theo một báo cáo của MACV, ông Trường Chinh "rất linh hoạt về mặt chiến thuật" và cho rằng sự linh hoạt này đặc biệt rõ ràng trong việc đề ra giai đoạn đấu tranh vũ trang Phòng 2 của MACV không chỉ ý thức được chiến lược quân sự Việt Nam mà còn đặc biệt chỉ ra rằng "chiến tranh cài răng lược" là độc nhất vô nhị của Việt Nam Báo cáo còn cảnh báo rằng Cộng sản đang thực hiện chính chiến lược này, nó đã đánh bại Pháp Nhìn lại, người ta chỉ cần xem xét việc tiến hành các hoạt động của Cộng sản từ 1946 đến 1975 để nhận thức rõ cái thần của chiến lược của ông Trường Chinh trong các chiến dịch quân sự của ông Giáp cũng như gốc rễ cuả nó trong lịch sử và văn hoá Việt Nam
Trang 7Sự tương phản về thế giới quan của Mỹ và Việt Nam
Trong cuộc "Chiến thắng bằng mọi giá: thiên tài của tướng Võ Nguyên Giáp của Việt Nam", Cecil Currey khẳng định quân đội Mỹ không chuẩn bị tốt ở Việt Nam về đánh giá đúng tác động của văn hoá đối với nỗ lực chiến tranh ở cấp chiến lược, chiến dịch và chiến thuật" Họ không nắm vững địch và do đó không thể chọn và sử dụng chiến thuật đặc thù đối với kẻ địch đặc biệt mà họ phải đương đầu
mà lại hành động như là họ đang truy kích các đơn vị của khối Vác-xa-va
Sự bất lực của Mỹ trong thích nghi với sự phức tạp của cuộc xung đột của Mỹ
ở Việt Nam phần lớn xuất phát từ các giá trị thâm căn cố đế của Mỹ và khái niệm chiến tranh của Mỹ John Shy và Thomas Collier viết: "Các lực lượng châu Âu và
Mỹ đã nhanh chóng thích nghi với thay đổi công nghệ Nhưng học tập để đối phó với một kiểu chiến tranh khác trong đó lời nói che giấu hoặc làm méo mó thực tiễn quân sự hơn là bộc lộ nó, tỏ ra khó hơn nhiều Chiến tranh Việt Nam tiêu biểu cho một kiểu chiến tranh rất khác, được coi là chiến tranh cách mạng
Mỉa mai thay, yêu cầu xem xét lịch sử và văn hoá của một dân tộc khác tương phản với Mỹ đã được đặt ra vào thời điểm Mỹ can thiệp vào Việt Nam nhưng các
dữ liệu thì hầu như bị phớt lờ Theo công trình nghiên cứu "Người Mỹ và người
Việt Nam" thì có những khác biệt lớn giữa thế giới quan của Mỹ và của Việt Nam.
Trong số những khác biệt này, công trình nghiên cứu này chỉ ra sự tương phản giữa chủ nghĩa thực dụng (pragmatism) Việt Nam và xu hướng xem xét các vấn đề theo cách lưỡng phân của Mỹ
"Thực chất của các giá trị là chúng tiêu biểu cho những định hướng tích cực, trung dung hay tiêu cực đối với những mục tiêu, quá trình hành động và từ đó phục
vụ cho việc lựa chọn hay thiết lập các ưu tiên giữa những con đường để chọn" Về mặt này, định hướng giá trị của Mỹ và tuyến tính cả về quan điểm thời gian cũng như quan hệ Ví dụ, về khái niệm thời gian, quan điểm của Mỹ được tóm tắt bằng khái niệm đường ngắn nhất nối hai điểm là đường thẳng Vì người Mỹ hướng về tương lai, điểm xuất phát của họ là hiện tại, ít chú ý đến quá khứ và quan điểm này được biểu thị rõ hơn trong xu hướng của Mỹ coi thời gian là một mặt hàng có thể quản lý, tiết kiệm hay phung phí Bị ám ảnh bởi yêu cầu quản lý thời gian, Mỹ thường hay định trước thời hạn kết thúc chiến tranh có thể thực hiện được thông qua những nỗ lực dành cho nó Hơn nữa, một khi thời hạn kết thúc được nhất trí,
Mỹ ấn định các mục tiêu nhỏ và các nhiệm vụ đặc trưng phải được hoàn thành thông qua các chương trình Ngược lại, Việt Nam không làm theo các tiêu chuẩn văn hoá Mỹ về mặt này, mặc dù họ cũng nhất trí cần đề ra một thời hạn kết thúc Thực ra, người Việt Nam xem việc vạch kế hoạch trước theo tinh thần của Mỹ là một trở ngại không cần thiết cho việc linh hoạt lựa chọn đường đi
Sự phân cách siêu hình này của Mỹ luôn luôn làm cho các cố vấn quân sự Mỹ kết luận là quân Sài Gòn không có khả năng hoàn thành bất kỳ nhiệm vụ nào bao gồm cả việc đánh bại quân cộng sản Ở tầm chiến lược, điều này đã đưa đến quyết định là Mỹ trực tiếp tiến hành chiến tranh nhằm biến nó thành cuộc chiến tranh của
Mỹ và để chấm dứt nó Ở tầm chiến thuật, điều này có nghĩa là binh sĩ lục quân và hải quân đánh bộ Mỹ gánh chịu trách nhiệm chiến đấu chống quân Cộng sản trên
Trang 8chiến trường và về nghĩa đen cũng như nghĩa bóng, đặt phi công Mỹ ở ghế trước
và phi công Sài Gòn ở ghế sau trong máy bay chiến đấu
Quan điểm lưỡng phân của Mỹ bắt nguồn từ cội rễ của đạo Do Thái-Cơ Đốc Tin Lành (Protestant Judeo-Christan) của văn hoá Mỹ Nói ngắn gọn là chỉ có người phạm tội hoặc không phạm tội chứ không có nửa tội Người Mỹ có xu hướng coi các sự vật là trắng hoặc đen, A hay B, tốt hoặc xấu, đúng hoặc sai, ít khi được coi là xám Ví dụ, học thuyết xung đột cường độ thấp trong những năm 80
và đầu những năm 90 được diễn đạt chung là một phần của phổ xung đột, phổ này được sắp xếp từ khủng bố và chiến tranh du kích - đầu thấp của phổ đến chiến tranh qui ước và chiến tranh hạt nhân - đầu cao Do xu hướng của Mỹ đánh giá sự việc theo quan điểm lưỡng phân, cả hai đầu của phổ được coi là loại trừ lẫn nhau Nói một cách khác, người Mỹ coi xung đột hoặc là cường độ thấp hoặc là cường độ cao
Ở Việt Nam, Mỹ bất lực trong việc nhử Việt Cộng và quân chính qui Bắc Việt Nam vào trận đánh quyết định Ở tầm chiến lược, Mỹ không hiểu bản chất của nổi dậy ở Việt Nam, phân tích nó như chiến tranh qui ước ở qui mô hạn chế (giống như chiến tranh Triều Tiên) phù hợp với nhận thức về chiến tranh du kích của Mỹ, được coi như là bộ phận phụ hay phần mở đầu của một cuộc xâm lược qui ước Ở tầm chiến thuật, Mỹ tập trung vào nâng cao khả năng quân sự của quân Sài Gòn để chống lại một cuộc xâm lược của Bắc Việt Nam hơn là tập trung vào cải cách toàn bộ bộ máy
Ngược với Mỹ, thế giới quan của Việt Nam bắt nguồn từ quan niệm về thời gian và lịch sử là có tính chu kỳ Ví dụ, khái niệm về cách mạng, đối với Mỹ (vào năm 1776) là sự cắt đứt với quá khứ, mở ra một điểm xuất phát mới Đối với người Việt Nam, tính chất chu kỳ của lịch sử coi các chế độ có thịnh có suy
Về chiến lược của Việt Nam đối lại với chiến lược của Mỹ, ta chỉ cần xem xét
sự tương phản giữa lôgic lưỡng phân của văn hoá Mỹ và thuyết nhị nguyên của văn hoá Việt Nam Trong khi người Mỹ coi thế giới theo quan điểm lưỡng phân, hoặc A hoặc B, quan điểm của Việt Nam được tiêu biểu bằng thuyết Lão Tử hay
sự phối hợp âm và dương, sự thống nhất giữa 2 mặt đối lập Ở tầm chiến lược, tác động của văn hoá được Douglas Pike miêu tả khi bàn luận đến khái niệm "chiến tranh toàn diện" của Việt Nam Pike cho rằng "Khi ấy và Hiện nay, Mỹ không hiểu thực chất của chiến tranh Việt Nam " Chiến lược cách mạng của Việt Nam, theo Douglas Pike là sự phối hợp hoàn hảo giữa đấu tranh vũ trang và đấu tranh chính trị Tương tự như thế, thế giới quan theo thuyết Lão Tử của Việt Nam là cội rễ của khái niệm "chiến tranh cài răng lược", sự phối hợp giữa chiến tranh không chính qui với chiến tranh qui ước Trong khi Mỹ coi chiến tranh du kích và chiến tranh thông thường tách rời nhau và coi chiến tranh không chính qui về cơ bản là phi dân chủ, thì Việt Nam coi hai loại chiến tranh này bổ sung cho nhau, là các bộ phận của một tổng thể
Thế giới quan và sự định hướng giá trị có tác động mạnh đến mô hình nhận thức và ứng xử của con người Do đó, "người từ các nền văn hoá khác nhau thường lên án nhau một cách sai lầm về sự phi lý đơn giản vì họ không chia xẻ một cơ sở
Trang 9hợp lý chung" Về văn hoá chiến lược, ý kiến cho rằng các mô hình bắt nguồn sâu
xa từ văn hoá của một xã hội, tác động đến tư duy chiến lược thì sự khác biệt giữa thế giới quan của Mỹ và Việt Nam được phản ánh trong cách tiến hành chiến tranh của Mỹ và phản ứng của Cộng sản Việt Nam Nói như một nhà phân tích Mỹ sau chiến tranh Việt Nam: "Các nhà vạch chính sách lấy sắc tộc làm trung tâm (ethnocentric) của chúng ta sử dụng lôgic Mỹ chứ không phải lôgic Việt Nam Do tập trung vào các hoạt động vũ trang của kẻ thù, chúng ta đã từ bỏ quyền kiểm soát chiến lược đối với chiến tranh cho kẻ thù"
Nhìn lại lịch sử chiến tranh Việt Nam từ khía cạnh văn hoá
Điều hầu như trở thành đương nhiên là người chiến thắng viết lịch sử, nhưng Chiến tranh Việt Nam là một trường hợp khác thường Mặc dù có một số công trình nổi bật của các tác giả Việt Nam, song các cuộc tranh luận về bài học của chiến tranh Việt Nam diễn ra trong hai thập kỷ qua chủ yếu là của các nhà bình luận Mỹ và theo quan điểm của Mỹ Kinh nghiệm của Mỹ ở Việt Nam tác động sâu sắc đến tư tưởng quân sự của Mỹ và định hướng cho cuộc thảo luận trong những năm 80 về học thuyết xung đột cường độ thấp Một bên là những người cho rằng học thuyết quân sự và việc thực hiện thất bại các hoạt động chiến đấu bắt nguồn từ sự hiểu sai bản chất và đặc điểm của chiến tranh cách mạng và chiến tranh không qui ước Chống lại quan điểm này là những người quả quyết rằng thất bại xuất phát từ thiếu ý chí chính trị để kiên trì nỗ lực và không tuân thủ các nguyên tắc chiến tranh
Tuy nhiên các nhà phân tích Mỹ thường không nắm được điểm chiến lược cốt
lõi: những người cộng sản Việt Nam theo đuổi một chiến lược đích thực là Việt Nam và nó không giống với cả hai quan điểm của Mỹ Về sau này, Giáo sư sử học
John Gates chỉ ra rất đúng là sai lầm mà các nhà sử học và các nhà phân tích phạm phải trong phản ảnh tính chất của chiến tranh cách mạng là không xem xét hiện tượng bằng con mắt của những nhà thực hành Các nhà phân tích Mỹ lý giải một cách máy móc lời của Mao là chiến tranh cách mạng phải được thực hiện như một đường thẳng từ du kích đến vận động chiến thông qua 3 giai đoạn
Trong khi đó, Việt Nam hình thành chiến lược của bản thân họ theo truyền thống văn hoá và quân sự của riêng họ Mặc dù ông Trường Chinh viết: Nguyên tắc bao trùm là "chiến tranh trường kỳ" như Mao nói, song về mặt tác chiến ông Trường Chinh áp dụng sự phối hợp giữa chiến tranh du kích và chiến tranh vận động Việc Cộng sản chuyển tiếp từ tiến công chiến thuật sang phòng ngự chiến thuật và trở lại tiến công là hoàn toàn phù hợp với chiến lược và truyền thống quân sự của Việt Nam Hary Summers than phiền là "mỉa mai thay, thắng lợi chiến thuật của chúng ta không ngăn được thất bại chiến lược của chúng ta" Điều này, càng rõ hơn khi ta thấy ông Trường Chinh đã từng viết "để thành công, trước hết chiến lược phải đúng Nếu chiến lược đúng mà chiến thuật có sai thì chiến tranh chưa hẳn thất bại hoàn toàn"
Cuối cùng, sai lầm của Mỹ là tiến hành một cuộc chiến tranh kiểu Mỹ chống lại một đối thủ chiến đấu không theo kiểu Mỹ Như báo cáo của một công trình nghiên cứu vào năm 1971 kết luận: Chúng ta có xu hướng quá ít chú trọng đến bối
Trang 10cảnh môi trường và phong cách của đối phương, để từ đó tìm cách thích nghi Ngược lại, Việt Cộng và Quân đội nhân dân Việt Nam chứng tỏ trình độ thích nghi đặc biệt cao trong suốt cuộc chiến tranh
Có thể nói chính xác rằng, khía cạnh then chốt của chiến lược Cộng sản là quyết định đưa cuộc chiến tranh ra trước công chúng Mỹ Thật vậy, vào năm 1967, Giôn-xơn bị cuốn hút vào tình hình sắp mất sự ủng hộ ở trong nước hơn là vào cuộc chiến ở chiến trường Sự kiện làm mất thăng bằng công chúng Mỹ là cuộc Tiến công Tết Mậu Thân Mặc dù là một thất bại chiến thuật trên chiến trường đối với Cộng sản, song nó lại là một thắng lợi chiến lược, minh chứng cho sự khẳng định của ông Trường Chinh là thua về mặt chiến thuật không có nghĩa là thất bại hoàn toàn miễn là chiến lược vẫn đúng Tất nhiên khuynh hướng của Mỹ tránh mọi
sự trộn lẫn chính trị với nghệ thuật quân sự - một hậu quả của sự phát triển chính trị và văn hoá của Mỹ, đã đặt Mỹ vào thế bất lợi rõ rệt so với văn hoá chiến lược coi hai bộ phận này nằm trong tổng thể như khái niệm chiến tranh tổng hợp của Việt Nam
Lập luận cho rằng Cộng sản giành thắng lợi năm 1975 phải bằng tiến hành chiến tranh qui ước chỉ đúng một nửa Sau năm 1972, chiến tranh Việt Nam là một cuộc chiến tranh qui ước cả về mặt hình thức cũng như khái niệm, một cuộc chiến
mà quân Sài Gòn thua Do đó, các phân tích đối lập nhau theo kiểu cách riêng của mình đều đúng Nhưng ông Trường Chinh đúng nhất khi ông mô tả đặc trưng của cuộc chiến tranh là "cài răng lược" Đối với Mỹ cuộc chiến tranh ở Việt Nam là chiến tranh chống nổi dậy và chiến tranh qui ước, cái sau chỉ phát triển sau khi cái trước không giành chiến thắng Vấn đề là chiến lược và chiến thuật Về mặt chiến thuật quân Mỹ không thể bị đánh bại Nhưng như ông Trường Chinh chỉ ra: tài giỏi chiến thuật trở nên vô dụng trong bối cảnh thiếu hoà hợp về mặt chiến lược Khi giới quân
sự Mỹ khẳng định "bất kỳ người lính Mỹ tốt nào cũng có thể đối phó với du kích",
thì họ đã hiểu sai tính chất của chiến tranh cách mạng và không đánh giá đúng cuộc chiến tranh trong bối cảnh của văn hoá, lịch sử và truyền thống quân sự Do đó,
quân Mỹ cố gắng tiến hành một cuộc chiến tranh qui ước kiểu phương Tây chống lại một đối thủ không qui ước, hoàn toàn phi phương Tây bằng các nguyên tắc của Clao-dơ-vít về chiến tranh trận địa được rút ra từ truyền thống quân sự phương Tây
có cội rễ từ Hy Lạp cổ điển Cộng sản Việt Nam theo đuổi chiến lược trên cơ sở lịch sử, văn hoá và truyền thống quân sự của mình.
Kết luận
Từ khi xảy ra sự kiện bi thảm tháng 10 năm 1993 ở Mô-ga-đi-su (Xô-ma-li) khi 18 lính Mỹ bị giết chết trong chiến đấu, các nhà vạch chính sách và lãnh đạo quân sự Mỹ bị ám ảnh bởi bóng ma không kém gì bóng ma của chiến tranh Việt Nam Nhiều ý kiến cho rằng nguyên nhân cơ bản đã đẩy nhanh thất bại của Mỹ ở Xô-ma-li là học thuyết quân sự của Mỹ tiếp tục dựa vào truyền thống Clau-dơ-vít Người ta có thể cho rằng có nhiều lý do về sự gắn bó chặt chẽ của quân đội Mỹ với các nguyên tắc chiến tranh qui ước nhưng lý do căn bản là văn hoá: văn hoá quân sự và học thuyết quân sự của Mỹ phản ảnh văn hoá của Mỹ và phương Tây