TÀI LIỆU đặc TRƯNG cơ bản của lối SỐNG xã hội CHỦ NGHĨA và NHỮNG vấn đề xây DỰNG lối SỐNG XHCN ở nước TA HIỆN NAY

Theo quan niệm của chủ nghĩa Mác Lênin, trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hoà các quan hệ xã hội. Vì vậy, lối sống một phẩm chất của con người cũng được hình thành theo đúng qui luật chung đó. Lối sống được hình thành và bộc lộ ra trong cuộc sống của họ như là kết quả của một quá trình sống, hoạt động và giao tiếp xã hội. Trong cuộc sống, hoạt động của con người bao giờ cũng gắn với điều kiện, hoàn cảnh nhất định và chịu sự quy định của điều kiện và hoàn cảnh đó.

LỐI SỐNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

I - LỐI SỐNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VÀ ĐẶC TRƯNG CƠ BẢN CỦA NÓ

1- LỐI SỐNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

Lối sống là một phạm trù chính trị- xã hội vừa mang tính giai cấp, tính dân tộc vừa mang tính nhân loại, được nhiều môn khoa học nghiên cứu dưới những góc

độ khác nhau, như xã hội học, triết học, tâm lý học, đạo đức học Dưới góc độ chính trị- xã hội, chủ nghĩa xã hội khoa học quan niệm :

Lối sống là tổng hòa các phương thức hoạt động sống căn bản của các dân tộc, các giai cấp, các tầng lớp xã hội và các cá nhân được qui định bởi phương thức sản xuất nhất định và được biểu hiện trong hành vi của con người trên các lĩnh vực của đời sống xã hội

Theo quan niệm của chủ nghĩa Mác- Lênin, trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hoà các quan hệ xã hội Vì vậy, lối sống- một phẩm chất của con người cũng được hình thành theo đúng qui luật chung đó Lối sống được hình thành và bộc lộ ra trong cuộc sống của họ như là kết quả của một quá trình sống, hoạt động và giao tiếp xã hội Trong cuộc sống, hoạt động của con người bao giờ cũng gắn với điều kiện, hoàn cảnh nhất định và chịu sự quy định của điều kiện và hoàn cảnh đó Đồng thời, thông qua hoạt động thực tiễn, con người cũng tác động trở lại tự nhiên, xã hội và cải tạo nó theo ý muốn chủ quan của mình, trên cơ sở nhận thức được quy luật Do đó, con người vừa là chủ thể sáng tạo ra hoàn cảnh, đồng thời con người cũng là sản phẩm của hoàn cảnh Trong mối quan hệ con người và xã hội, con người (cá nhân và cộng đồng xã hội) bằng các hoạt động thực tiễn: lao động sản xuất, nghiên cứu khoa học và đấu tranh cách mạng cải tạo xã hội, sáng tạo ra các giá trị văn hoá, làm cơ sở hình thành nên lối sống của mình, trong đó phương thức sản xuất là nhân tố quyết định nhất Đúng như C Mác- PH.Ăng ghen khẳng định: “Không nên nghiên cứu phương thức sản xuất ấy đơn thuần theo khía cạnh nó là sự tái sản xuất ra sự tồn tại thể xác của các cá nhân Mà hơn thế, nó là một phương thức hoạt động nhất định của những cá nhân ấy, một hình thức nhất định của hoạt động sống của họ, một phương thức sinh sống nhất định của họ”1

Lối sống do phương thức sản xuất quyết định và biến đổi tuỳ thuộc vào sự biến đổi của quan hệ sản xuất và sự phát triển của lực lượng sản xuất Do đó, tương ứng với mỗi phương thức sản xuất sẽ có một lối sống đặc trưng

Lối sống được thể hiện trong toàn bộ các hoạt động căn bản của con người, trên các lĩnh vực đời sống xã hội, được biểu hiện thông qua hoạt động sống của

họ và bị quy định bởi điều kiện sống nhất định, nên con người trong các điều kiện sống cụ thể khác nhau, có lối sống khác nhau Con người nói chung và lối sống của họ không bao giờ tách rời khỏi sự quy định của các nhân tố xã hội Con người

của các thời đại lịch sử khác nhau, các hình thái kinh tế- xã hội, phương thức sản xuất khác nhau, chế độ xã hội, dân tộc, giai cấp, tầng lớp xã hội, cơ cấu xã hội khác nhau và mỗi cá nhân khác nhau thì lối sống của họ có sự khác biệt Dĩ nhiên

là lối sống của con người- loài người và xã hội loài người là một dòng chảy lịch

sử liên tục, đan xen các mối quan hệ xã hội, bên cạnh sự khác biệt về lối sống do điều kiện lịch sử, phương thức sản xuất quy định, con người, loài người cũng có những nét chung, giá trị chung trong cuộc sống Cần thấy lối sống là một sản phẩm lịch sử xã hội mang tính biện chứng, trong mối quan hệ giữa cái chung- cái riêng, cái phổ biến- cái đặc thù Bởi vậy, khi xem xét lối sống cần có quan điểm khách quan, toàn diện, lịch sử, cụ thể, có như vậy mới thấy rõ bản chất và các hiện tượng phong phú, đa dạng, sinh động trong lối sống của con người và xã hội cùng các yếu tố liên quan, chi phối tới nó

Khi xem xét lối sống cần phải đặt nó trong mối quan hệ với mức sống, chất lượng sống, nếp sống, lẽ sống Mức sống là một nội dung quan trọng của lối sống, được

đo bằng những chỉ tiêu về lượng (Thu nhập thực tế của gia đình, của cá nhân, số lượng những vật phẩm tiêu dùng tính theo đầu người như mức bình quân: lương thực, than, thép, điện thoại, vô tuyến, xe máy, ô tô của một quốc gia tại một thời điểm nhất định) Mức sống phụ thuộc vào trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và năng suất lao động

Chất lượng sống bao gồm cả mức sống và những điều kiện lao động, sinh hoạt và tổ chức thời gian nhàn dỗi, chất lượng dịch vụ, y tế, giáo dục, môi trường xung quanh những cơ hội phát triển, cống hiến, hưởng thụ của mỗi con người, ngoài ra còn môi trường chính trị, tự do dân chủ, bình đẳng, đời sống văn hóa, tinh thần phong phú Nên không thể xét chất lượng sống một cách tách rời các chỉ tiêu về mức sống như các nhà kinh tế, xã hội học tư sản thường làm Những chỉ tiêu về mức sống và về chất lượng sống phải được xem xét trong sự thống nhất của chúng, mới phản ánh đúng chất lượng sống cao hay thấp, lối sống văn minh hay lạc hậu

Quan điểm Mác xít khẳng định: lối sống là tổng hoà các phương thức hoạt động sống căn bản của con người trong một xã hội, một giai cấp, tầng lớp xã hội

cụ thể Xét cho cùng lối sống được xác định bởi một phương thức sản xuất, do trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và tính chất của các quan hệ sản xuất quyết định; lối sống là hình thức biểu hiện của tính tích cực xã hội của con người trong lĩnh vực lao động, trong sử dụng thời gian nhàn dỗi, trong quan hệ xã hội, quan hệ gia đình và sinh hoạt tư tưởng, văn hóa

Với ý nghĩa đó, chính chủ nghĩa xã hội đem lại một lối sống tốt đẹp, chất lượng sống cao hơn cho con người so với chủ nghĩa tư bản, bảo đảm ở mức tốt nhất tự do về mặt xã hội của cá nhân, thoát khỏi sự bóc lột về kinh tế, sự áp bức

về giai cấp, dân tộc; tự do về tư tưởng, tinh thần và có điều kiện phát triển toàn diện của mỗi cá nhân

Lối sống được biểu hiện ra ở nếp sống và lẽ sống Nếp sống là những đặc điểm ổn định, tương đối bền vững của những nét riêng biệt nào đó của lối sống, trở thành thói quen trong hoạt động sản xuất, sinh hoạt xã hội, tổ chức cuộc sống, giao tiếp hàng ngày Nhiều nếp sống lâu đời trở thành phong tục, tập quán, lễ nghi trong sinh hoạt từng vùng, miền, dân tộc, giai cấp Nếp sống chính qui, kỷ luật của quân đội là nếp sống tốt đẹp được hình thành do rèn luyện, tu dưỡng kiên trì, nghiêm túc, trở thành một phẩm chất tiêu biểu của người quân nhân cách mạng

Lẽ sống là mặt ý thức, tư tưởng của lối sống, là sự lựa chọn chủ quan của con người, giai cấp, dân tộc theo một lý tưởng sống nhất định Lẽ sống được hình thành trên cơ sở giáo dục, giác ngộ, rèn luyện, trải nghiệm trong cuộc sống, trên

cơ sở nắm bắt được qui luật vận động khách quan của lịch sử, lẽ sống có ý nghĩa quyết định đến lối sống của mỗi cá nhân, giai cấp, dân tộc

Lối sống xã hội chủ nghĩa là tổng hòa các phương thức hoạt động sống của nhân dân lao động, thể hiện nội dung và trình độ phát triển tính tích cực xã hội của họ, trong điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội, văn hoá của quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội.

Lối sống xã hội chủ nghĩa đối lập trực tiếp với lối sống tư sản, điều đó trước hết

là do hai lối sống đó có sự khác nhau căn bản về cơ sở kinh tế

Lối sống tư sản được hình thành trên cơ sở chế độ chiếm hữu tư nhân về tư liệu sản xuất, đó là chế độ sản sinh ra sự bóc lột giữa người với người, phân chia

xã hội thành những giai cấp đối kháng, tạo ra tình trạng cạnh tranh khốc liệt và lối sống rất khác nhau giữa các giai, tầng trong xã hội tư bản Trong lối sống tư sản, chủ nghĩa cá nhân, cái tôi được tuyệt đối hóa, lợi ích cá nhân được coi là tiêu chí cao nhất, là thước đo giá trị nhân cách, mục tiêu lý tưởng cuộc sống tất cả vì đồng tiền

Lối sống xã hội chủ nghĩa từng bước được hình thành trên cơ sở chế độ công hữu về tư liệu sản xuất được thiết lập phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất Chế độ sở hữu công cộng, liên kết con người lại với nhau bằng những mối quan hệ bình đẳng, hợp tác và tương trợ xã hội chủ nghĩa, loại trừ những đối kháng xã hội và sự cạnh tranh một mất, một còn giữa người với người Đúng như C.Mác- PH Ăng ghen khẳng định: “Hoạt động sống của họ như thế nào thì họ là như thế ấy Do đó, họ là như thế nào, điều đó ăn khớp với sản xuất của họ, với cái mà họ sản xuất ra, cũng như với cách họ sản xuất Do đó, những

cá nhân là như thế nào, điều đó phụ thuộc vào những điều kiện vật chất của sự sản xuất của họ”1

Dưới chủ nghĩa xã hội, sự phát triển của lực lượng sản xuất ngày càng cao, quan hệ sản xuất từng bước được hoàn thiện, tính chất của lao động ngày càng xã hội hóa, những điều kiện lao động ngày càng đảm bảo an toàn, thuận lợi; đời sống

vật chất và tinh thần của nhân dân ngày càng được nâng cao; xã hội phát triển ổn định và đoàn kết; quan hệ giữa người và người ngày càng tiến bộ, văn minh Do

đó, lối sống xã hội chủ nghĩa ngày càng hoàn thiện, giữ vai trò chủ đạo trong lối sống của các tầng lớp xã hội Tuy nhiên, Nhà nước xã hội chủ nghĩa vẫn phải tăng cường quản lý xã hội bằng pháp luật và qui chế, quy định Phải có sự kích thích bằng kinh tế đối với lao động của mỗi cá nhân, thực hiện phân phối theo lao động Đảng Cộng sản và Nhà nước xã hội chủ nghĩa phải thông qua công tác giáo dục toàn diện một cách sâu rộng, đồng thời phải kiên quyết đấu tranh ngăn chặn, loại trừ những biểu hiện suy thoái về đạo đức, lối sống, các biểu hiện lối sống tư sản, tiểu tư sản, tàn dư phong kiến Tất cả những điều đó làm cho lối sống xã hội chủ nghĩa được hình thành mang tính tự giác cao

2 Đặc trưng của lối sống xã hội chủ nghĩa

Một là tính tích cực lao động.

Đây là đặc trưng cơ bản nhất của lối sống xã hội chủ nghĩa Lao động là thuộc tính bản chất của con người, là nhân tố cơ bản, quyết định đến sự tồn tại, phát triển của xã hội; là nền tảng hình thành và phát triển những phẩm chất tốt đẹp và năng lực sáng tạo của con người; lao động là nguồn gốc của mọi giá trị văn hoá và của cải của mỗi cá nhân, cộng đồng dân tộc và toàn nhân loại Tuy nhiên, dưới các chế độ xã hội cũ, lao động đơn thuần là phương thức hoạt động mưu sinh, hoặc là sự cưỡng bức, ép buộc của giai cấp thống trị, bóc lột đối với quần chúng nhân dân bị áp bức, nó đem lại sự giàu có và hưởng thụ xa hoa của thiểu số bóc lột Để có nhiều của cải và lợi nhuận, các giai cấp bóc lột không từ một thủ đoạn nào để bòn rút sức lao động và chiếm đoạt các sản phẩm lao động của quần chúng bị áp bức Vì vậy, lao động dưới chủ nghĩa tư bản là nỗi cực khổ, đầy ải và bất hạnh của đại đa số nhân dân, con người có xu hướng muốn trốn tránh, thoát khỏi lao động, nhất là lao động chân tay Còn đối với bọn bóc lột, chúng là những kẻ lười nhác, không lao động, nhưng lại chiếm đoạt giá trị lao động của quần chúng nhân dân làm tài sản riêng của mình

Dưới chủ nghĩa xã hội, các giai cấp bóc lột bị đánh đổ và xoá bỏ Lao động trở thành quyền lợi và nghĩa vụ của mọi thành viên xã hội Nhân dân lao động được giải phóng, làm chủ tư liệu sản xuất và tài nguyên của đất nước, lao động cần cù, sáng tạo, làm ra của cải ngày càng dồi dào cho xã hội và được hưởng thụ những sản phẩm đó tương xứng với sức lao động của mình Do đó, trong xã hội xã hội chủ nghĩa, lao động không chỉ là phương thức để tồn tại, là động lực quyết định của sự phát triển xã hội, mà còn là phương thức sống căn bản của con người, là vinh dự, tự hào, là niềm vui và lẽ sống, niềm hạnh phúc của con người Dưới chủ nghĩa xã hội, những kẻ lười lao động, ăn bám sẽ bị đào thải, bị khinh bỉ và không thể có cuộc sống hạnh phúc

Dưới chủ nghĩa xã hội, lao động là giá trị xã hội có sức mạnh điều chỉnh ý thức

và hành vi của con người, định hướng cho toàn bộ phương thức hoạt động

sống-lối sống của họ Trong sống-lối sống xã hội chủ nghĩa, tính tích cực lao động được thể hiện ở thái độ lao động mới, lao động là vinh dự và trách nhiệm của mỗi công dân, ở tinh thần chủ động, tự giác, lòng yêu lao động, quý trọng các giá trị lao động của mỗi người và cộng đồng; lao động có tổ chức, có kỷ luật, kỹ thuật, năng suất, chất lượng, hiệu quả cao; đấu tranh với mọi biểu hiện lười biếng, trốn tránh lao động, tham ô, lãng phí, xa hoa, xâm hại đến lợi ích của người khác, của tập thể và xã hội

Với ý nghĩa sâu sắc của nó, lao động là hoạt động cơ bản, chủ đạo của con người trong xã hội xã hội chủ nghĩa, là cơ sở để từ đó hình thành, củng cố và phát triển các đặc trưng khác của lối sống xã hội chủ nghĩa và các phẩm chất, năng lực của con người Vì vậy, dưới chủ nghĩa xã hội, giáo dục thái độ lao động mới và kỹ năng lao động là nội dung quan trọng của giáo dục đạo đức, lối sống, giáo dục nghề nghiệp… góp phần hình thành con người mới xã hội chủ nghĩa

Hai là, làm chủ, dân chủ

Đặc trưng cơ bản của xã hội xã hội chủ nghĩa là xã hội do nhân dân lao động làm chủ xã hội, tôn trọng và bảo đảm cho quyền làm chủ của nhân dân được thực hiện đầy đủ và ngày càng mở rộng trên các lĩnh vực đời sống xã hội; mặt khác, phát huy quyền làm chủ của nhân dân tạo ra động lực to lớn thúc đẩy sự phát triển xã hội Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ: “Dưới chủ nghĩa xã hội nhân dân lao động

là người chủ tập thể của tất cả của cải vật chất và văn hoá, đều bình đẳng về quyền lợi và nghĩa vụ” Sống và hoạt động trong môi trường xã hội dân chủ đó, làm cho ý thức, thái độ và hành vi, năng lực làm chủ của mỗi cá nhân và cộng đồng được hình thành, củng cố và ngày càng phát triển, trở thành một nét đặc sắc trong lối sống xã hội chủ nghĩa Là chủ nhân của xã hội xã hội chủ nghĩa, địa vị làm chủ của con người xã hội chủ nghĩa được thể hiện toàn diện: làm chủ tự nhiên, làm chủ xã hội và làm chủ cuộc sống của bản thân mình

Làm chủ tự nhiên trong lối sống xã hội chủ nghĩa thể hiện ở hoạt động sống không ngừng khám phá để hiểu biết sự phong phú, sinh động và đa dạng của thiên nhiên, nắm bắt quy luật vận động của tự nhiên để sống hài hoà, gần gũi với thiên nhiên, cải tạo, lợi dụng nó phục vụ cho cuộc sống của con người Làm chủ

tự nhiên không phải là hành động sống bất chấp quy luật tự nhiên, tàn phá và làm huỷ diệt tài nguyên, môi trường, làm ô nhiễm môi trường Con người xã hội chủ nghĩa làm chủ tự nhiên, sống có ý thức, có tri thức không ngừng nâng cao sự hiểu biết thiên nhiên, có thái độ sống tích cực, bảo vệ thiên nhiên, làm cho thiên nhiên ngày càng giàu đẹp, ngăn chặn những hành vi huỷ hoại môi trường thiên nhiên Làm chủ xã hội trong lối sống xã hội chủ nghĩa thể hiện tập trung ở những hoạt động góp phần thúc đẩy sự phát triển và tiến bộ xã hội Đó là ý thức, trách nhiệm công dân, tích cực tham gia quản lý xã hội, quản lý nhà nước, đấu tranh chống mọi hành vi xâm phạm đến lợi ích xã hội, chế độ xã hội chủ nghĩa; thực hiện tốt

nghĩa vụ bảo vệ Tổ quốc, chống các hiện tượng tiêu cực, tệ nạn xã hội; đó là thái

độ sống tôn trọng pháp luật, kỷ cương xã hội

Làm chủ bản thân được thể hiện trong lối sống xã hội chủ nghĩa đó là việc mỗi cá nhân, trong mối quan hệ gắn bó với cộng đồng, được cộng đồng xã hội tạo mọi điều kiện cho sự phát triển toàn diện các phẩm chất và năng lực của mình, nhận thức rõ và có hành vi đúng, phù hợp với mối quan hệ giữa “tự do” và “tất yếu”; tự quyết định vận mệnh tương lai cuộc sống của mình; không ngừng làm giàu tri thức, tình cảm, hoàn thiện nhân cách, biết vươn lên vượt qua mọi khó khăn trong mọi hoàn cảnh, phát huy hết mọi khả năng, trí tuệ, năng lực của bản thân để chiến thắng chính mình, sống có ích, đóng góp nhiều nhất cho tiến bộ xã hội Làm chủ bản thân trong lối sống xã hội chủ nghĩa còn ở chỗ mỗi người có đủ ý chí, nghị lực đứng vững trước những cám dỗ dễ làm sa ngã lòng người, trước sự tấn công của chủ nghĩa cá nhân, lề thói thực dụng Làm chủ bản thân cũng đối lập với tính ích kỷ, thói kiêu ngạo, cách sống khép kín, tuyệt đối hoá cái riêng, cái cá nhân, đối lập cá nhân với tập thể và xã hội

Dân chủ trong lối sống xã hội chủ nghĩa thể hiện tập trung ở ý thức và hành vi dân chủ của mỗi người, ở việc tôn trọng các thiết chế dân chủ, tôn trọng quyền tự

do dân chủ của mỗi cá nhân, cũng như các quy chế dân chủ cộng đồng và pháp luật nhà nước, kỷ luật của mỗi tổ chức chính trị- xã hội, đoàn thể mà mình tham gia Đặc biệt, đó là hoạt động thực hiện các quyền dân chủ của nhân dân trong các lĩnh vực đời sống xã hội, kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội; trong ứng xử các quan hệ xã hội; trong việc xây dựng và hoàn thiện chế độ dân chủ xã hội chủ nghĩa và xây dựng hệ thống chính trị

Đặc trưng làm chủ và dân chủ trong lối sống xã hội chủ nghĩa được hình thành và phát triển trong mỗi con người và xã hội gắn liền với sự phát triển của xã hội xã hội chủ nghĩa và sự trưởng thành của mỗi con người, trở thành một giá trị cuộc sống mang tính ổn định, thành nhu cầu, thói quen, nếp sống cá nhân và tập quán

xã hội, thành một giá trị văn hoá của con người và xã hội xã hội chủ nghĩa

Ba là, tính tập thể cao

Đây là một đặc trưng cơ bản của lối sống xã hội chủ nghĩa, nó hoàn toàn đối lập với chủ nghĩa cá nhân và chủ nghĩa tập thể hình thức dưới chủ nghĩa tư bản Tính tập thể trong lối sống xã hội chủ nghĩa được hình thành, phát triển và củng cố trên

cơ sở kinh tế là chế độ công hữu về tư liệu sản xuất, cơ sở chính trị do nhân dân lao động làm chủ, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh

Tính tập thể cao của lối sống dưới chủ nghĩa xã hội không đối lập với sự phát triển của cá nhân, mà trái lại tạo điều kiện thiết thực cho sự phát triển của mỗi cá nhân Chỉ có trong tập thể, cá nhân mới có thể phát triển tất cả các tố chất và khả năng của mình Sự kết hợp giữa tập thể với những cá nhân được thực hiện trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội xã hội chủ nghĩa, theo nguyên tắc kết hợp hài hòa lợi ích xã hội, lợi ích tập thể, lợi ích cá nhân Trong đó lợi ích cá nhân là

động lực trực tiếp và “Mình vì mọi người, mọi người vì mình” là phương châm

xử thế của mọi con người trong xã hội

Biểu hiện của tính tập thể cao của lối sống xã hội chủ nghĩa là luôn có ý thức trách nhiệm chính trị cao đối với tập thể và xã hội, đặt lợi ích cá nhân trong lợi ích tấp thể và lợi ích xã hội; quan tâm đến vận mệnh đất nước, dân tộc, quê hương, đến sự phát triển và tiến bộ xã hội; phát huy tính tích cực xã hội của mỗi thành viên trong các lĩnh vực xã hội; kiên quyết đấu tranh bảo vệ lợi ích chung; tích cực tham gia vào hoạt động xã hội, xây dựng mỗi tập thể và xã hội thật sự lành mạnh, văn minh; nêu cao tinh thần đoàn kết, tương trợ giúp đỡ lẫn nhau giữa người với người trong mọi hoạt động và cuộc sống Tuy nhiên, cần chú ý không nên tuyệt đối hóa lợi ích tập thể, lợi ích xã hội mà coi nhẹ lợi ích cá nhân, đánh mất cá tính, cào bằng mọi nhu cầu sở thích, khả năng, sự đa dạng và phong phú, tính cách của mỗi cá nhân; áp đặt một khuôn mẫu sơ cứng, máy móc đối với cả cộng đồng

Bốn là, giàu lòng nhân ái

Đây là sự quan tâm của xã hội và của tập thể đối với mỗi con người, con người

với tập thể và mối quan hệ tốt đẹp giữa con người với con người Nó được thể hiện ở phương châm sống và hành động của toàn xã hội là tất cả vì hạnh phúc con người; giải phóng con người ra khỏi mọi xiềng xích áp bức, bóc lột cả vật chất và đời sống tinh thần, xây dựng mối quan hệ tương thân, tương ái giữa người với người Dưới chủ nghĩa xã hội, con người là giá trị cao nhất, là tài sản quý báu nhất trong mọi thứ tài sản, là nguồn lực quyết định nhất trong mọi nguồn lực Bởi vậy, con người được sống trong môi trường xã hội luôn trân trọng giá trị con người, dành cho con người những gì tốt đẹp nhất Ở đây mối quan hệ giữa người với người không đối lập nhau, cạnh tranh loại bỏ nhau, mà trái lại luôn quan tâm lẫn nhau, giúp đỡ lẫn nhau cùng tiến bộ; lợi ích giữa các cá nhân,xã hội ngày càng hài hòa, thống nhất, tạo nên sự đồng thuận trên dưới và nhất trí cao về chính trị tinh thần Điều đó thể hiện ở chỗ xã hội luôn quan tâm đến cá nhân, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho cá nhân phát triển, còn cá nhân luôn có trách nhiệm đến xã hội,

tự giác đặt lợi ích xã hội lên trên hết, khi cần biết hy sinh lợi ích cá nhân Không những thế, dưới chủ nghĩa xã hội, mối quan hệ giữa người với người, quan hệ tình đồng chí, nghĩa đồng bào, dân một nước được giải quyết thấu lý, đạt tình trên tinh thần hợp tác, hữu nghị, bình đẳng, cùng phát triển, hiểu biết và tôn trọng lẫn nhau Đồng thời lòng nhân ái trong lối sống xã hội chủ nghĩa còn thể hiện ở tinh thần đồng cảm, thương yêu, đùm bọc, giúp đỡ lẫn nhau giữa người với người trước những tai ương, rủi ro trong cuộc sống

Năm là, sống lạc quan cách mạng

Sống lạc quan cách mạng là luôn nhận thức được qui luật vận động, phát triển tất yếu của lịch sử, xây dựng niềm tin trên cơ sở thế giới quan khoa học, phương pháp luận biện chứng Từ đó, nhân dân lao động có thái độ tích cực đối với cuộc

sống, đối với lao động sản xuất Tin tưởng vào sự tất thắng của chủ nghĩa xã hội, tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng cộng sản và con đường xã hội chủ nghĩa mà Đảng và nhân dân ta đã lựa chọn Trước những khó khăn của cuộc sống hoặc sự thăng trầm của cách mạng… nhưng nhân dân lao động vẫn không bi quan, chán nản, dao động, đánh mất niềm tin vào tiền đồ và tương lai của chủ nghĩa xã hội Sống lạc quan cách mạng, nên nhân dân lao động luôn kiên định niềm tin, biết vượt qua thử thách để tiến hành đến cùng mục tiêu, lý tưởng đã chọn Sống lạc quan cách mạng làm cho cuộc sống của con người và xã hội thật đáng yêu Họ quý trọng cuộc sống, không ngừng vươn lên làm cho cuộc sống ngày càng tốt đẹp hơn, phong phú hơn, trong sáng và lành mạnh hơn

Sống lạc quan cách mạng xa lạ với sự bốc đồng, nông nổi, hay chủ quan, kiêu ngạo thiếu chín chắn, không suy xét thận trọng trước những vấn đề của cuộc sống Đồng thời, nó hoàn toàn đối lập với kiểu sống bi quan, tiêu cực, thực dụng, sống gấp, ủy mị, buông thả, trông chờ, ỷ lại

Sáu là, kết hợp chặt chẽ chủ nghĩa yêu nước chân chính với chủ nghĩa quốc

tế của giai cấp công nhân

Đặc trưng này bắt nguồn từ địa vị kinh tế- xã hội, bản chất sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân và từ sự thống nhất lợi ích dân tộc, quốc gia, quốc tế Giai cấp công nhân luôn coi nhiệm vụ của quốc tế như chính nhiệm vụ của mình, giúp đỡ một cách vô tư, không điều kiện, để tạo sự phát triển toàn diện của từng dân tộc

và mặt khác, phấn đấu cho sự xích lại gần nhau giữa các quốc gia dân tộc Về phương diện này lối sống xã hội chủ nghĩa đối lập hoàn toàn với lối sống tư sản,

vì dưới chủ nghĩa tư bản sự kỳ thị và chia rẽ dân tộc hết sức sâu sắc, đó cũng là

cơ sở cho chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi, chủ nghĩa sô vanh tồn tại và phát triển, chia

rẽ giữa các dân tộc để chúng dễ bề cai trị

Những đặc trưng của lối sống xã hội chủ nghĩa là đặc trưng chung cho tất cả các nước, mà ở đó chủ nghĩa xã hội đã chiến thắng, đã xây dựng xong cơ sở vật chất cho chủ nghĩa xã hội Song, điều đó cũng không loại trừ tính đặc thù của lối sống ở từng quốc gia, dân tộc gắn liền với trình độ phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của dân tộc đó, ngoài ra đặc trưng lối sống còn phụ thuộc vào các nhân tố xã hội cụ thể, lăng kính của từng người như mục tiêu, lý tưởng, động cơ, nhu cầu, trình độ nhận thức Do đó, không phải cứ có phương thức sản xuất xã hội chủ nghĩa là ắt sẽ có lối sống xã hội chủ nghĩa mà phải thông qua giáo dục, rèn luyện

và xây dựng lối sống xã hội chủ nghĩa ngay từ khi bắt tay xây dựng chủ nghĩa xã hội

3-Tính tất yếu xây dựng lối sống xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

Xây dựng lối sống xã hội chủ nghĩa là tất yếu khách quan xuất phát từ đòi hỏi của quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội Xây dựng chủ nghĩa xã hội là một sự nghiệp cách mạng vĩ đại, toàn diện, sâu sắc và triệt để trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, muốn xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội phải có con người xã

chủ nghĩa, muốn có con người xã hội chủ nghĩa phải xây dựng lối sống xã hội chủ nghĩa Đồng thời xây dựng lối sống xã hội chủ nghĩa còn là một nhiệm vụ cơ bản của cách mạng xã hội chủ nghĩa

Xây dựng lối sống xã hội chủ nghĩa là một tất yếu còn xuất phát từ vai trò to lớn của lối sống: nó là bộ mặt đạo đức của xã hội, là tiêu chí để đánh giá sự tiến bộ xã hội và tính ưu việt của chủ nghĩa xã hội so với các chế độ xã hội trước đó Bản chất ưu việt của chủ nghĩa xã hội không chỉ đo bằng mức tăng trưởng kinh tế và năng suất lao động cao, khoa học kỹ thuật tiên tiến, đời sống vật chất tinh thần của nhân dân lao động không ngừng được cải thiện, mà dưới chủ nghĩa xã hội còn

có đầy đủ những điều kiện để xây dựng một lối sống tốt đẹp, tạo điều kiện cho con người có một môi trường sống trong sạch, lành mạnh, không ngừng phấn đấu vươn lên làm chủ tự nhiên, xã hội và làm chủ bản thân

Đất nước ta đã bước vào xây dựng chủ nghĩa xã hội trên phạm vi cả nước từ

1976, quá trình đó phương thức sản xuất xã hội chủ nghĩa từng bước được xây dựng, củng cố và phát triển, chế độ công hữu về tư liệu sản xuất từng bước được xác lập phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, đó là những cơ sở kinh tế, xã hội quan trọng đề từng bước hình thành lối sống xã hội chủ nghĩa Đi đôi với xây dựng, phát triển kinh tế, Đảng cộng sản Việt Nam luôn quan tâm xây dựng lối sống xã hội chủ nghĩa và khẳng định đất nước ta có điều kiện cần và đủ để xây dựng lối sống mới ngay từ đầu

Những điều kiện cơ bản đó là: cả nước đã thống nhất, đi lên chủ nghĩa xã hội, dưới sự lãnh đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước xã hội chủ nghĩa

Hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa được xác lập, củng cố từ Trung ương đến cơ

sở để bảo vệ, phát huy quyền làm chủ của nhân dân Dân tộc Việt nam có có truyền thống văn hóa lâu đời, có tinh thần yêu nước nồng nàn, ý chí đấu tranh kiên cường, bất khuất Nhân dân Việt Nam cần cù sáng tạo trong lao động, anh dũng ngoan cường trong chiến đấu, đoàn kết gắn bó keo sơn Đồng cam cộng khổ, chia sẻ ngọt bùi, đó là những nếp sống vô cùng quí báu đã được hun đúc trong suốt chiều dài phát triển của lịch sử dân tộc và đó là nền tảng xã hội vững chắc để xây dựng lối sống xã hội chủ nghĩa

Xây dựng lối sống xã hội chủ nghĩa là tất yếu khách quan còn xuất phát từ thực trạng lối sống của xã hội ta hiện nay Do có quan điểm, đường lối đúng đắn của Đảng và cơ sở kinh tế, xã hội vững chắc, nên lối sống mới xã hội chủ nghĩa ở nước ta từng bước được hình thành, củng cố và phát triển, đã tạo nên lối sống khác hẳn về chất so với lối sống trước đây Trước hết, làm thay đổi địa vị của quần chúng lao động từ người làm thuê thành người làm chủ, hình thành ý thức làm chủ tập thể cho quần chúng nhân dân ; Chủ nghĩa Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh đã chiếm lĩnh vị trí thống trị trong đời sống tinh thần xã hội, các truyền thống của dân tộc được khơi dậy, phát huy; văn hóa, lối sống mới được xây dựng, tạo mối quan hệ tốt đẹp giữa người với người; quan hệ giai cấp, dân tộc, quốc gia

phát triển, mở rộng, trên nguyên tắc tôn trọng độc lập chủ quyền, hợp tác, bình đẳng cùng có lợi Nhiều nếp sống văn hóa truyền thống được khôi phục, tạo nên

sự đoàn kết, gắn bó, tình làng, nghĩa xóm, đùm bọc, thương yêu chia ngọt sẻ bùi, tối lửa, tắt đèn có nhau

Trong xu thế hợp tác, mở cửa, hội nhập và phát triển, Việt Nam đã tiếp thu được những tinh hoa của văn hóa nhân loại để bổ sung, hoàn thiện lối sống của mình

Bên cạnh những ưu điểm là cơ bản, hiện nay xung quanh vấn đề lối sống còn nhiều bất cập thể hiện: ý thức và năng lực làm chủ của nhân dân lao động chưa cao, thậm chí có lúc, có nơi còn suy giảm Do tác động mặt trái của nền kinh

tế thị trường, nên việc giải quyết lợi ích cá nhân, tập thể, xã hội rất phức tạp Nhiều lúc, nhiều nơi lợi ích của cá thân, gia đình, dòng họ, địa phương đặt lên trên lợi ích của tập thể, của xã hội Tình trạng mất dân chủ, dân chủ hình thức còn khá phổ biến, tạo nên oan ức, khiếu kiện tràn lan, kéo dài Cơ chế thị trường đang làm thay đổi nhiều chuẩn mực đạo đức và định hướng giá trị Những tư tưởng tiến

bộ, yêu thương con người, ý thức trách nhiệm của cá nhân đối với cộng đồng, tinh thần gương mẫu, tiên phong có chiều hướng giảm sút ở một bộ phận xã hội

Sự biến đổi của tình hình thế giới nói chung và sự khủng hoảng sụp đổ của

hệ thống xã hội chủ nghĩa nói riêng, làm cho niềm tin vào lý tưởng xã hội chủ nghĩa của một bộ phận không nhỏ quần chúng nhân dân lao động đã dao động, phai nhạt

Những năm gần đây các tôn giáo và tư tưởng lạc hậu phục hồi nhanh chóng

và có xu hướng phát triển Nạn mê tín dị đoan khá phổ biến, nhiều hủ tục đang có chiều hướng gia tăng trong việc tổ chức đám cưới, đám tang, lễ hội Đáng lo ngại

là một bộ phận thanh niên, học sinh, sinh viên có nhận thức chính trị lệch lạc, tư tưởng mơ hồ, đạo đức cách mạng suy giảm, sống buông thả, hưởng thụ

Đáng chú ý số người hành nghề mê tín dị đoan, lợi dụng tín ngưỡng, tôn giáo để “buôn thần bán thánh” có xu hướng gia tăng, tác động tiêu cực đến lối sống lành mạnh của nhân dân và thế hệ trẻ Kinh sách đủ loại, đồ thờ cúng được bán la liệt trên thị trường, các nghi lễ tôn giáo gắn liền với mê tín dị đoan không chỉ diễn ra ở nơi chùa chiền mà đã len lỏi vào cơ quan, trường học Lễ hội ngày nay vừa mang tính chất sinh hoạt văn hóa, vừa mang tính chất tín ngưỡng tôn giáo Hai đặc điểm này đan quyện vào nhau rất khó phân biệt gianh giới, rất dễ bị

kẻ xấu lợi dụng để tuyên truyền mê tín dị đoan

Ngoài ra còn do ảnh hưởng của một số trào lưu tư tưởng- triết học phương Tây như chủ nghĩa thực dụng, chủ nghĩa hiện sinh, chủ nghĩa Phơ rớt đã tác động trực tiếp đến tư tưởng và lối sống của một bộ phận dân cư, nhất là tuổi trẻ

Tư tưởng địa vị, danh vọng, chạy theo đồng tiền và lợi ích trước mắt, sống ích kỷ chỉ biết có mình, sống trong tâm trạng cô đơn, buồn chán, sống buông thả, rượu chè, ma tuý, thích bạo lực để giải quyết mối quan hệ trong đời sống xã hội, gia