THỦ TỤC XÉT HỎI VÀ TRANH LUẬN TẠI PHIÊN TÒA SƠ THẨM TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM

Việc lựa chọn lĩnh vực nghiên cứu với đề tài Luận án tiến sỹ luật học: “Thủ tục xét hỏi và tranh luận tại phiên tòa sơ thẩm trong tố tụng hình sự Việt Nam” dựa trên: Một là, sự cần thiết

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT TP HỒ CHÍ MINH

NGUYỄN NGỌC KIỆN

THỦ TỤC XÉT HỎI VÀ TRANH LUẬN TẠI PHIÊN TÒA SƠ THẨM TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM

Chuyên ngành: Luật hình sự và Tố tụng hình sự

Mã số: 62 38 01 04

HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS, TS Hoàng Thị Minh Sơn

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC

Có thể tìm hiểu Luận án tại thư viện Trường Đại học Luật TP.Hồ Chí Minh, số 2 Nguyễn Tất Thành, Quận 4, TP.HCM hoặc Thư viện Khoa học Tổng hợp TP Hồ Chí Minh

1 Nguyễn Ngọc Kiện, Một số giải pháp nâng cao chất lượng tranh tụng tại phiên tòa hình sự sơ thẩm trong điều kiện cải cách tư pháp, Tạp chí Tòa án nhân dân số 10/2012;

2 Nguyễn Ngọc Kiện, Mối quan hệ giữa Tòa án và Viện kiểm sát trong tố tụng hình sự, Tạp chí Dân chủ và

Pháp luật số 10/2012;

3 Nguyễn Ngọc Kiện, So sánh các quy định về thủ tục xét hỏi và tranh luận tại phiên tòa hình sự sơ thẩm của

Mỹ, Pháp, Nga và Việt Nam, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp số 7/2014;

4 Nguyễn Ngọc Kiện, Quá trình hình thành và phát triển thủ tục xét hỏi, tranh luận tại phiên tòa hình sự sơ thẩm của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam qua các thời kỳ, Tạp chí Kiểm sát số 11/2014;

5 Nguyễn Ngọc Kiện, Thủ tục xét hỏi, tranh luận tại phiên tòa hình sự sơ thẩm ở Nhật Bản và gợi mở đối với Việt Nam, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật số 324 tháng 4/2015;

6 Nguyễn Ngọc Kiện, Một số quyền mang tính phổ quát của bị can,bị cáo tại phiên tòa sơ thẩm hình sự ở nước ngoài, Tạp chí Kiểm sát số 08 tháng 4/2015;

7 Nguyễn Ngọc Kiện, Một số nguyên tắc trong tố tụng hình sự chi phối hoạt động xét hỏi, tranh luận tại phiên tòa hình sự sơ thẩm, Tạp chí Tòa án nhân dân số 12 tháng 6/2015;

8 Nguyễn Ngọc Kiện, Mối quan hệ giữa các chủ thể tranh tụng tại phiên tòa hình sự sơ thẩm- thực trạng và đề xuất, Tạp chí Nghề luật số 06/2015;

9 Nguyễn Ngọc Kiện, Mô hình tố tụng hình sự với yêu cầu cải cách tư pháp, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp số

16, tháng 8/2015;

10 Nguyễn Ngọc Kiện, Bảo đảm quyền bào chữa tại phiên tòa sơ thẩm, http/moj.gov.vn (Tạp chí dân chủ và

pháp luật- Bộ Tư pháp), đăng ngày 23/11/2015;

11 Nguyễn Ngọc Kiện, Hoàn thiện quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 về thủ tục xét hỏi tại phiên tòa sơ thẩm, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp số 22, tháng 11/2015;

12 Nguyễn Ngọc Kiện, Hoàn thiện quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 về thủ tục tranh luận tại phiên tòa sơ thẩm, http/moj.gov.vn (Tạp chí dân chủ và pháp luật- Bộ Tư pháp), đăng ngày 24/11/2015

MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài

Ở nước ta, trước yêu cầu khách quan của nhu cầu đổi mới kinh tế xã hội- giai đoạn đầu Nhà nước tập trung hoàn thiện pháp luật về kinh tế (đổi mới pháp luật nội dung), về sau chú trọng đến đổi mới thủ tục tố tụng (pháp luật hình thức) để nhằm bảo vệ quyền con người, quyền công dân và phù hợp với các chuẩn mực chung của quốc tế Trong bối cảnh cải cách tư pháp hiện nay, nhà nước mong muốn đạt được mục tiêu là hoạt động xét

xử được diễn ra theo hướng tranh tụng, công bằng, bảo vệ tốt hơn quyền con người, quyền công dân trong tố tụng hình sự Vì lẽ đó, nhu cầu hoàn thiện pháp luật tố tụng và đổi mới phiên tòa hình sự, hoàn thiện thủ tục xét hỏi, tranh luận tại phiên tòa hình sự sơ thẩm trở nên cấp thiết cao

Việc lựa chọn lĩnh vực nghiên cứu với đề tài Luận án tiến sỹ luật học: “Thủ tục xét hỏi và tranh luận tại phiên tòa sơ thẩm trong tố tụng hình sự Việt Nam” dựa trên:

Một là, sự cần thiết phải làm rõ lý luận khoa học luật tố tụng hình sự về thủ tục xét hỏi và tranh luận tại phiên tòa hình sự sơ thẩm: Trong giai đoạn cải cách tư pháp đang diễn ra mạnh mẽ ở nước ta, đặt ra cho các nhà khoa học pháp lý trách nhiệm giải quyết thấu đáo về mặt lý luận việc đổi mới phiên tòa hình sự gắn liền với đổi mới thủ tục xét hỏi và tranh luận Vì thủ tục xét hỏi, tranh luận có vị trí trung tâm trong quá trình tranh tụng tại phiên tòa hình sự sơ thẩm; ở đó còn là cơ sở để làm rõ sự thật khách quan của vụ án, bảo vệ quyền lợi ích hợp pháp của công dân và xã hội

Hai là, sự cần thiết phải hoàn thiện thủ tục xét hỏi, tranh luận và nâng cao chất lượng xét hỏi và tranh luận tại phiên tòa hình sự sơ thẩm: Pháp luật tố tụng hình sự nước ta qua hai lần pháp điển hoá (ra đời Bộ luật tố tụng hình sự năm 1988 và năm 2003), ở đó nhà lập pháp đã thiết lập thành công một hệ thống thủ tục tố tụng hình sự, là công cụ sắc bén để phòng, chống tội phạm và tăng cường pháp chế Tuy nhiên mô hình tố tụng hình

sự nước ta chưa tiếp thu nhiều các hạt nhân hợp lý của mô hình tranh tụng, nhiều quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 đã trở nên bất cập, trong đó quy định về thủ tục xét hỏi, tranh luận chưa đáp ứng được yêu cầu của thực tiễn tranh tụng

Trên thực tế, trong những năm gần đây có sự chuyển biến tích cực về mọi mặt trong hoạt động tư pháp hình sự, tuy nhiên chất lượng, hiệu quả xét xử vẫn chưa cao; việc tổ chức phiên tòa hình sự và hoạt động tranh tụng tại phiên tòa còn nhiều bất cập, chưa đáp ứng được nhu cầu đổi mới trong xã hội Về tổ chức phiên toà theo tinh thần cải cách tư pháp và vấn đề văn hoá pháp lý cũng có tính thời sự được dư luận quan tâm; thực trạng án

bị huỷ, sửa do vi phạm thủ tục tố tụng đáng kể hoặc có trường hợp gây oan, sai xâm phạm đến quyền lợi ích hợp pháp của công dân v.v

Ba là, yêu cầu cụ thể hóa quy định của Hiến pháp năm 2013 và một số văn bản mới được ban hành: Trước yêu cầu của pháp luật tố tụng hình sự phải khẩn trương cụ thể hóa nguyên tắc tranh tụng, nguyên tắc suy đoán vô tội và các nguyên tắc khác được Hiến pháp năm 2013 quy định mới và sửa đổi, bổ sung Đồng thời với việc triển khai, thi hành các luật như Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân và Luật tổ chức Tòa án nhân dân năm

2014 và các luật quan trọng khác Theo đó phải thiết lập cơ chế bảo đảm nó cả về mặt quy phạm, cả về mặt thực tiễn Bên cạnh đó tinh thần Hiến pháp năm 2013 coi trọng bảo vệ quyền con người, quyền công dân là một trong những nhiệm vụ chính trị trọng tâm, trong đó nhiệm vụ bảo vệ quyền con người trong lĩnh vực tố tụng hình sự phải được xác định rõ và thực thi có hiệu quả

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

- Mục đích nghiên cứu:

Trên cơ sở nghiên cứu, xây dựng hệ thống lý luận, nghiên cứu và làm rõ thực trạng thủ tục xét hỏi và tranh luận trong tố tụng hình sự (sau đây viết tắt: TTHS) Việt Nam, Luận án đề xuất giải pháp bảo đảm thực hiện thủ tục xét hỏi và tranh luận tại phiên tòa hình sự sơ thẩm

- Nhiệm vụ nghiên cứu:

Để đạt được mục đích trên, Luận án có nhiệm vụ giải quyết các vấn đề sau:

+ Làm rõ lý luận về thủ tục xét hỏi và tranh luận tại phiên tòa hình sự sơ thẩm;

+ Nghiên cứu, phân tích, làm rõ những quy định của pháp luật TTHS Việt Nam về thủ tục xét hỏi và tranh luận tại phiên tòa hình sự sơ thẩm (sau đây viết tắt: PTHSST), chỉ ra những bất cập của những quy định này; đồng thời phân tích, đánh giá quy định của pháp luật ở một số nước trên thế giới về thủ tục xét hỏi và tranh luận tại phiên tòa hình sự sơ thẩm

+ Làm rõ thực tiễn thực hiện những quy định của pháp luật TTHS Việt Nam về thủ tục xét hỏi và tranh luận tại PTHSST, chỉ ra những hạn chế, vướng mắc và nguyên nhân của nó

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu của Luận án là các vấn đề lý luận, pháp lý và thực tiễn về thủ tục xét hỏi và tranh luận tại PTHSST trong TTHS Việt Nam

Luận án nghiên cứu thực tiễn thực hiện quy định của pháp luật TTHS về thủ tục xét hỏi, tranh luận tại PTHSST ở Việt Nam từ năm 2005 đến 2015

Về không gian: Để bảo đảm tính khái quát cao, Luận án không nghiên cứu bao hàm các khái niệm pháp

lý xung quanh thủ tục TTHS và không giàn trải ở các yếu tố liên quan đến tranh tụng khác, mà chỉ biện luận các

cơ sở và lý luận cho việc xây dựng khái niệm khoa học về thủ tục xét hỏi và tranh luận tại PTHSST và phân tích đặc điểm, ý nghĩa của xét hỏi và tranh luận Luận án nghiên cứu có giới hạn các yếu tố và cơ sở xác định thủ tục xét hỏi, tranh luận tại phiên tòa hình sự sơ thẩm

Luận án không nghiên cứu hết các quy định về thủ tục tố tụng tại phiên tòa hình sự (sau đây viết tắt: PTHS) mà chỉ chuyên sâu ở các quy định về thủ tục xét hỏi, tranh luận tại phiên tòa hình sự sơ thẩm Tuy nhiên,

để bảo đảm tính hệ thống và hiệu quả của mục tiêu nghiên cứu, thì phân tích, lý giải một số quy định chứa đựng các yếu tố tranh tụng là không thể thiếu được Bên cạnh đó là sự lựa chọn nghiên cứu đối với pháp luật của các nước Hoa Kỳ, Pháp và Nhật Bản về quy định thủ tục xét hỏi và tranh luận tại phiên tòa hình sự sơ thẩm

Luận án chỉ đánh giá thực tiễn thực hiện thủ tục xét hỏi, tranh luận ở cấp xét xử sơ thẩm, cùng với một số

vụ án hình sự đã được xét xử

4 Những đóng góp mới của Luận án

Cho đến nay ở Việt Nam chưa có một luận án tiến sĩ nào nghiên cứu về thủ tục xét hỏi, tranh luận tại phiên tòa sơ thẩm trong TTHS Việt Nam Kết quả nghiên cứu cụ thể của Luận án với những đóng góp mới như sau:

Thứ nhất, Luận án làm rõ, bổ sung và phát triển những vấn đề lý luận về thủ tục xét hỏi, tranh luận tại PTHSST trong TTHS Việt Nam Những vấn đề lý luận này được tác giả nghiên cứu làm cơ sở cho việc đánh giá thực trạng quy định của pháp luật TTHS Việt Nam về thủ tục xét hỏi và tranh luận tại phiên tòa hình sự sơ thẩm

Thứ hai, Luận án làm rõ thực trạng luật thực định Việt Nam về thủ tục xét hỏi, tranh luận tại PTHSST; trong đó có so sánh, đánh giá những điểm mới cùng vấn đề theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 Bên cạnh đó, Luận án nghiên cứu so sánh quy định về thủ tục xét hỏi, tranh luận ở một số nước trên thế giới và kinh nghiệm đối với Việt Nam

Thứ ba, Luận án phân tích thực tiễn thực hiện quy định của pháp luật TTHS Việt Nam về thủ tục xét hỏi, tranh luận tại PTHSST; đánh giá những kết quả đạt được, những hạn chế, vướng mắc và nguyên nhân của

Ý nghĩa thực tiễn:

- Các kiến giải trong Luận án được tiếp thu, vận dụng vào thực tiễn không những góp phần hoàn thiện pháp luật TTHS và đổi mới phiên tòa hình sự, mà còn góp phần bảo vệ quyền con người trong lĩnh vực tố tụng hình sự

- Kết quả đạt được của Luận án góp phần tăng cường nhận thức áp dụng pháp luật tố tụng, đặc biệt là sự đổi mới tư duy theo hướng tích cực hơn trong đội ngũ cán bộ làm công tác thực tiễn điều tra, truy tố, xét xử

- Luận án là nguồn tài liệu có thể dùng cho việc tham khảo nghiên cứu lập pháp, trong việc học tập, nghiên cứu, giảng dạy, đào tạo của chuyên ngành tư pháp hình sự

6 Kết cấu của Luận án

Ngoài phần mở đầu, phần tổng quan tình hình nghiên cứu, phần kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và

phụ lục, Luận án được chia thành ba chương:

Chương 1: Lý luận về thủ tục xét hỏi và tranh luận tại phiên tòa hình sự sơ thẩm

Chương 2: Thực trạng xét hỏi và tranh luận tại phiên tòa hình sự sơ thẩm

Chương 3: Giải pháp bảo đảm thực hiện thủ tục xét hỏi và tranh luận tại phiên tòa hình sự sơ thẩm

TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài

Các chuyên khảo: cuốn “Criminal Procedure A Worldwide Study”1

(Tố tụng hình sự- Một nghiên cứu trên toàn thế giới) của tác giả Craig M Bradley; cuốn Criminal evidence and procedure: The Essential Framework”2 (Khung thiết yếu về chứng cứ và thủ tục TTHS) của tác giả Stephen Seabrooke và John Sprack;

cuốn “General Reports to the 10 th

international congress of comparative law” 3 (Báo cáo tổng quan của Đại hội quốc tế lần thứ 10 về pháp luật so sánh) của các tác giả: Lamm, Vanda, Péteri, Zoltán; cuốn “Judges, legislator and professors: Chapters in European Legal History” 4 (Thẩm phán, các nhà lập pháp và các giáo đồ: Những

chương trong lịch sử pháp lý Châu Âu) của tác giả R.C Van Caenegem; cuốn “An Introduction to the Legal System of the United States” 5 (Giới thiệu nền pháp lý Hoa Kỳ) của tác giả E Allan Farnswarth; cuốn “Criminal Procedure: Prosecuting crime”6

(Thủ tục tố tụng: Truy tố hình sự) của tác giả Joshua Dressler và George C Thomas III; cuốn “Japanese Law”7

(Pháp luật Nhật Bản) của tác giả Hiroshi Oda; cuốn “Procédure pénale”8

(Tiến trình tố tụng hình sự) của tác giả Corinne Renault-Brahinsky; cuốn “допрос в советском уголовном судопроизводстве”9 (Thủ tục thẩm vấn trong TTHS Liên Xô), của tác giả Н.и Порубов; cuốn “Problems in Criminal Procedure”10 (Những vấn đề trong TTHS) của các tác giả: Joseph D Grano và Leslie W.Abramson;

cuốn “Principles of Criminal Procedure”11 (Những vấn đề chủ yếu của thủ tục TTHS) của các tác giả: Russell

L Weaver, Leslie W.Abramson, John M Burkoff và Catherine Hancock; cuốn “International Criminal Procedure- A Clash of Legal Cultures”12 (Thủ tục TTHS quốc tế- Sự xung đột văn hóa pháp lý)13 của tác giả Christine Schuon

Qua việc nghiên cứu các công trình nước ngoài, tác giả Luận án đánh giá như sau:

5 E Allan Farnswarth (1963), An Introduction to the Legal System of the United States, Columbia University law, Oceana

Publications, New York, (Ấn phẩm của Bộ ngoại giao Hoa Kỳ).

6 Joshua Dressler và George C Thomas III (2006), Criminal Procedure: Prosecuting crime, Thomson/West, Printed in the USA

7 Hiroshi Oda (2009), Japanese Law, Oxpord University Press, New York

8 Corinne Renault-Brahinsky (2014), Procédure pénale, Gualino éditeur, (14e édition)

11 Russell L Weaver, Leslie W Abramson, John M Burkoff & Catherine Hancock (2007), Principles of Criminal

Procedure, (second edition), Thomson/West, Printed in the USA

12

Christine Schuon (2010), International Criminal Procedure- A Clash of Legal Cultures, T-M-C- Asser Press, Printed in the Netherlands

13 Về Tòa án hình sự quốc tế, tham khảo thêm tác giả: Nguyễn Thị Phương Hoa (2014), Luật hình sự quốc tế với việc đảm

bảo quyền con người, NXB Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh

Một là, các công trình nghiên cứu ở nước ngoài phân tích diện rộng các thủ tục xét xử nói chung, chứng

minh sự bình đẳng của các bên tranh tụng tại phiên tòa hình sự sơ thẩm14 Ở đó hoạt động xét hỏi, tranh luận không được phân chia thành hai phần riêng biệt, nhưng lại thể hiện đậm nét quan hệ đối tụng Vì thế mà phiên tòa diễn ra dân chủ và sinh động Ví dụ cụ thể như trong thủ tục xét hỏi, tranh luận với thủ tục “chất vấn chéo” trở thành điển hình trong các phiên tòa theo mô hình TTHS tranh tụng Các công trình ở nước ngoài phân tích sâu về vai trò hướng dẫn luật và điều khiển phiên tòa của thẩm phán chủ tọa, về cơ chế bồi thẩm đoàn tham gia xét xử và hoạt động buộc tội của công tố viên Đồng thời thủ tục xét xử rất coi trọng vai trò của người làm chứng- được hầu hết các tác giả ghi nhận

Hai là, nổi bật là các quyền của bị cáo tại PTHSST được các học giả nước ngoài quan tâm bàn luận

nhiều Trong đó bình luận có tính thuyết phục về thực tiễn áp dụng quyền thúc đẩy thông tin của người bị buộc tội Họ phải được thông báo lý do bị buộc tội và tội danh bị cáo buộc Họ còn được thông báo về quyền được im lặng, quyền được tư vấn pháp luật trước khi bước vào phiên tranh tụng, nếu không thì phiên xét xử sơ thẩm sẽ bị coi là vi phạm nghiêm trọng, dẫn đến có thể bị cấp phúc thẩm hủy án Điều này có ý nghĩa tham khảo vì chính trong Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (ICCPR) mà Việt Nam gia nhập năm 1982 đã quy định rằng để thực hiện quyền bào chữa, người bị buộc tội phải được thông báo về lý do buộc tội (Điều 14/3/a) Ngoài

ra, cần lưu ý đến thủ tục nhận tội của bị cáo quyết định đến phương thức xét xử của Tòa án Nghĩa là thủ tục xét

xử coi trọng sự tự nguyện của bị cáo, có thể là do họ chấp nhận cáo buộc thì Tòa sẽ tuyên án hoặc họ thương lượng nhận tội để đổi lấy lợi ích từ phía cơ quan công tố hoặc của bị hại, ví dụ như công tố viên sẽ rút lại cáo buộc Trong quá trình xét xử, bị cáo còn được hưởng quyền không phải tự buộc tội mình, theo đó cho phép bị cáo không cần phải chứng minh là mình vô tội, mà trách nhiệm đó thuộc về công tố viên Nếu công tố viên không chứng minh được thì bị cáo sẽ đỗ lỗi và sẽ được tuyên vô tội.v.v Phân tích trên cho thấy tại PTHSST nguyên tắc tranh tụng được đề cao và thực thi triệt để; từ phía nhà nước rất chú trọng thiết lập các quyền cho người bị buộc tội để họ tự bảo vệ mình, chứ không chỉ là cân bằng quyền lực cho cán bộ tư pháp

Ba là, giá trị tham khảo trong việc gợi mở một số luận cứ nghiên cứu và tiếp cận đánh giá, so sánh với luật thực định TTHS Việt Nam là rất cần thiết: Đó là, thủ tục nhận tội của bị cáo tại PTHSST; vấn đề công bố và giải thích cáo trạng tại PTHSST; vấn đề triệu tập người làm chứng và vai trò của người làm chứng tại PTHSST; thủ tục cung cấp chứng cứ phục vụ cho hoạt động xét hỏi, tranh luận tại PTHSST; thủ tục xét hỏi và chất vấn chéo tại phiên tranh tụng bảo đảm sự bình đẳng, dân chủ cho người tham gia tố tụng; vai trò của chủ tọa phiên tọa tại phiên tranh tụng

2 Tình hình nghiên cứu ở trong nước

- Về sách:

Ở Việt Nam tài liệu về sách có quan hệ mật thiết đến đề tài nghiên cứu không nhiều Gồm cuốn “Tranh luận tại phiên tòa sơ thẩm” của tác giả Dương Thanh Biểu, do Nhà xuất bản Tư pháp ấn hành năm 2007; cuốn

“Xét xử sơ thẩm trong tố tụng hình sự Việt Nam” của tác giả Võ Thị Kim Oanh, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia

TP Hồ Chí Minh năm 2011; cuốn “Trình tự, thủ tục giải quyết vụ án hình sự” của tác giả Mai Thanh Hiếu-

Nguyễn Chí Công, Nhà xuất bản Lao động- Xã hội năm 2008

14 Quá trình xét hỏi, tranh luận phụ thuộc vào chứng cứ và cách thức đưa ra chứng cứ nhằm tạo ra hiệu quả của nó trong việc tranh tụng bình đẳng, tránh sự can thiệp của Tòa án Chứng cứ do các bên đưa ra tại phiên tòa quyết định đến bản chất của vụ án và can thiệp đến tiến trình tố tụng tiếp theo

- Về đề tài nghiên cứu khoa học các cấp:

Các đề tài khoa học thực hiện ở các khía cạnh khác nhau liên quan đến khoa học luật tố tụng hình sự, tiêu biểu gồm có:

Đề tài khoa học cấp bộ: “Những vấn đề lý luận về quyền công tố và việc tổ chức thực hiện quyền công tố

ở Việt Nam từ năm 1945 đến nay”, của VKSNDTC hoàn thành vào năm 1999; Đề tài khoa học cấp bộ: “Các giai đoạn của tố tụng hình sự Việt Nam - Những vấn đề lý luận và thực tiễn”, của VKSNDTC hoàn thành vào năm 2010; Đề tài độc lập cấp Nhà nước: “Những vấn đề lý luận và thực tiễn của việc đổi mới thủ tục tố tụng hình sự đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp”, của tác giả Lê Hữu Thể hoàn thành vào năm 2010; Đề tài khoa học cấp Nhà nước: “Cải cách các cơ quan tư pháp, hoàn thiện các thủ tục tư pháp, nâng cao hiệu quả và hiệu lực xét xử của Tòa án trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân” của tác giả Uông Chu Lưu hoàn thành năm 2005; Đề tài “Cải cách hệ thống tư pháp hình sự nhằm bảo vệ các quyền con người”, Đề

tài nghiên cứu nhóm B của Đại học Quốc gia Hà Nội trong Dự án của Đan Mạch, do tác giả Lê Văn Cảm (chủ

nhiệm) hoàn thành năm 2011; và Đề tài thuộc Dự án nêu trên: "Luật tố tụng hình sự Việt Nam với việc bảo vệ quyền con người" do tác giả Nguyễn Ngọc Chí làm chủ nhiệm

- Về tạp chí khoa học chuyên ngành luật:

+ Bài báo khoa học quan trọng đầu tiên phải kể đến là, “Hoàn thiện một số quy định của Bộ luật tố tụng hình sự về thủ tục phiên tòa sơ thẩm đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp” của tác giả Hoàng Thị Minh Sơn, đăng trên Tạp chí Luật học số 10 năm 2009

+ Bài báo khoa học quan trọng thứ hai: “Một số vấn đề hoàn thiện quy định của Bộ luật tố tụng hình sự

về thủ tục xét xử sơ thẩm” của tác giả Trần Văn Độ, đăng trên Tạp chí Kiểm sát số 08 năm 2012

+ Liệt kê đến bài “Về thủ tục xét hỏi tại phiên tòa hình sự sơ thẩm” của tác giả Lê Thị Thúy Nga, đăng

trên Tạp chí Luật học số 07 năm 2008

Ngoài ra còn có nhiều bài báo khoa học thể hiện nhiều vấn đề khác nhau trong khoa học tố tụng hình sự,

trong đó có đề cập đến thủ tục xét hỏi, tranh luận tại PTHSST

- Về luận án tiến sĩ và luận văn thạc sĩ:

Về luận án tiến sĩ:

Ở phạm vi trong nước, chưa có luận án tiến sĩ nào nghiên cứu về thủ tục xét hỏi, tranh luận tại PTHSST

Chỉ có thể liệt kê đến Luận án của tác giả Lê Tiến Châu “Chức năng xét xử trong tố tụng hình sự Việt Nam”

hoàn thành năm 2008 tại Viện Khoa học xã hội Việt Nam; Luận án của tác giả Võ Thị Kim Oanh, “Xét xử sơ

thẩm trong tố tụng hình sự Việt Nam” hoàn thành năm 2008 tại Viện Nhà nước và Pháp luật- Viện Hàn Lâm

khoa học xã hội Việt Nam

Về luận văn thạc sĩ:

+ Luận văn của tác giả Đỗ Văn Thinh, “Thủ tục xét hỏi tại phiên tòa hình sự sơ thẩm” hoàn thành năm

2006 tại Trường đại học luật TP Hồ Chí Minh; Luận văn của tác giả Nguyễn Văn Toản, “Tranh luận tại phiên tòa hình sự sơ thẩm” hoàn thành năm 2011 tại Học viện Khoa học xã hội; Luận văn của tác giả Lê Đức Thọ

“Xét hỏi, tranh luận và nâng cao tính tranh tụng tại phiên tòa hình sự sơ thẩm”, hoàn thành năm 2008 tại Trường đại học luật TP Hồ Chí Minh; Luận văn của tác giả Phạm Đình Thanh, “Thủ tục xét hỏi tại phiên tòa hình sự” hoàn thành năm 2011 tại Trường đại học luật Hà Nội; Luận văn của tác giả Đặng Thị Giao, “Thủ tục tranh luận tại phiên tòa hình sự”, hoàn thành năm 2011 tại Trường đại học luật Hà Nội; Luận văn của tác giả

Hoàng Thị Thu Minh, “Tranh luận tại phiên tòa hình sự- Lý luận và thực tiễn” hoàn thành năm 2011 tại Trường

đại học luật TP Hồ Chí Minh

Qua việc nghiên cứu các công trình trong nước, tác giả Luận án rút ra các đánh giá như sau:

Một là, các công trình ở trong nước chưa làm rõ nội hàm của khái niệm thủ tục xét hỏi và tranh luận tại

PTHSST; nêu khái niệm thủ tục xét hỏi và thủ tục tranh luận tại PTHSST chưa bảo đảm tính khoa học; chưa xác định toàn diện, hợp lý về mục đích, ý nghĩa của thủ tục xét hỏi và tranh luận tại PTHSST; chưa làm rõ mối quan

hệ giữa thủ tục xét hỏi và tranh luận tại PTHSST, cũng như quan hệ giữa các chủ thể tham gia tranh tụng; đánh giá thực trạng về thủ tục xét hỏi, tranh luận tại PTHSST ở nước ta còn thiếu toàn diện; hoạt động tranh tụng tại PTHSST còn nhiều vướng mắc, hạn chế nhưng chưa làm rõ toàn diện các nguyên nhân của nó v.v

Hai là, nhiều luận điểm được nêu ra nhưng chưa được làm rõ hoặc chưa triệt để Cụ thể như luận điểm về

sự cần thiết phải mở rộng quyền trực tiếp xét hỏi tại phiên tòa, nhưng chưa đưa ra các cơ sở và giải pháp hoàn thiện; nêu quan điểm cần phải gộp giai đoạn xét hỏi, tranh luận làm một nhưng chưa lý giải và đưa ra kết luận; chưa giải thích thuyết phục vấn đề KSV tham gia PTHSST (chỉ buộc tội hay bao gồm cả kiểm sát việc tuân theo pháp luật); việc trình bày lời buộc tội của bị hại như thế nào và có nên quy định quyền được im lặng của bị cáo tại PTHSST hay không chưa được luận giải

Ba là, các công trình ở trong nước chưa làm rõ về hoạt động tranh tụng ở nước ta phụ thuộc vào chứng cứ

đã được tập hợp trong hồ sơ VAHS và việc triệu tập người làm chứng do Tòa án quyết định chứ không phải là KSV và người bào chữa, có bảo đảm bình đẳng không? Mở rộng quyền thu thập chứng cứ cho người bào chữa theo hướng nào cho phù hợp?

Bốn là, các công trình ở trong nước chưa thiết kế phương pháp xét hỏi và tranh luận tại PTHSST trong

giai đoạn hiện nay khi mà Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 đã cụ thể hóa nguyên tắc tranh tụng và nguyên tắc suy đoán vô tội theo tinh thần Hiến pháp 2013; cũng như chưa đề xuất các giải pháp khác để bảo đảm thực hiện thủ tục xét hỏi, tranh luận tại phiên tòa hình sự sơ thẩm

4 Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý thuyết

- Câu hỏi nghiên cứu:

+ Xây dựng khái niệm thủ tục xét hỏi và khái niệm thủ tục tranh luận tại PTHSST trong TTHS Việt

Nam như thế nào cho phù hợp?

+ Đặc điểm, mục đích và ý nghĩa của thủ tục xét hỏi, tranh luận tại PTHSST là gì, nó có vị trí, vai trò

như thế nào trong hoạt động tranh tụng và giải quyết vụ án hình sự?

+ Chứng tỏ như thế nào về mối quan hệ giữa thủ tục xét hỏi và tranh luận tại PTHSST là quan hệ về nội dung hoạt động tố tụng, còn quan hệ giữa các chủ thể tiến hành tố tụng với nhau và với cả người tham gia tố tụng là quan hệ giữa quyền và nghĩa vụ do luật định (làm rõ các dạng quan hệ ở khía cạnh này)?

+ Thủ tục xét hỏi, tranh luận tại PTHSST bị chi phối bởi mô hình TTHS Việt Nam và các nguyên tắc cơ bản trong TTHS như thế nào?

+ Nội dung quy định về thủ tục xét hỏi và tranh luận tại PTHSST trong TTHS Việt Nam? Thực tiễn thực hiện có những hạn chế, vướng mắc gì, nguyên nhân của nó?

+ Biện pháp nâng cao chất lượng xét hỏi và tranh luận tại PTHSST ở Việt Nam hiện nay là gì?

- Lý thuyết nghiên cứu của Luận án là:

+ Quan điểm khoa học về thủ tục xét hỏi và tranh luận tại phiên tòa hình sự sơ thẩm

+ Nội dung, đặc điểm, ý nghĩa của thủ tục xét hỏi và tranh luận tại phiên tòa hình sự sơ thẩm

Việc xác định và làm rõ lý thuyết nghiên cứu về thủ tục xét hỏi và tranh luận tại PTHSST làm tiền đề cho việc nghiên cứu các vấn đề tiếp theo của Luận án

- Giả thuyết nghiên cứu

Với nhận thức, giả thuyết nghiên cứu là những “luận điểm cần phải chứng minh trong luận án”; là những

“nhận định sơ bộ, là kết luận giả định của nghiên cứu; là câu trả lời sơ bộ cần phải chứng minh "15, chúng tôi đưa ra giả thuyết nghiên cứu của Luận án dựa trên sự tìm hiểu quy định của pháp luật TTHS về thủ tục xét hỏi, tranh luận tại PTHSST và thực tiễn áp dụng, như sau:

Một là, lý luận về thủ tục xét hỏi, tranh luận tại PTHSST trong khoa học pháp lý Việt Nam còn chưa

được chứng minh một cách có tính thuyết phục; thực trạng quy định của pháp luật TTHS về xét hỏi, tranh luận thể hiện bất cập và thực tiễn thực hiện xảy ra vướng mắc, được đặt trong bối cảnh Bộ luật tố tụng hình sự năm

2015 mới có hiệu lực, nếu có giải pháp đồng bộ sẽ bảo đảm hiệu quả, chất lượng tranh tụng

Hai là, đổi mới thủ tục xét hỏi và thủ tục tranh luận tại PTHSST trong nền pháp luật TTHS Việt Nam không phù hợp với thực tiễn có thể dẫn đến hoạt động TTHS kém hiệu quả, ảnh hưởng đến chất lượng bản án sơ thẩm Thực tiễn ở đây bao gồm cả thực tiễn tranh tụng và tình hình xã hội Về thực tiễn tranh tụng có thể hiểu

đó là hoạt động tranh tụng tại PTHSST, gắn kết hữu cơ với việc đổi mới phiên tòa, gắn với nền tảng của mô hình tố tụng đang áp dụng, các nhân tố của truyền thống pháp lý và phải xuất phát từ thực trạng pháp luật tố tụng; cũng như thực tiễn thực thi pháp luật có những ưu điểm và tồn tại như thế nào, cần phải tiếp thu những nhân tố hợp lý của mô hình tranh tụng ra sao Về thực tiễn xã hội, đòi hỏi phải xuất phát từ điều kiện kinh tế, xã hội hiện tại và những tinh hoa văn hóa pháp lý ở các nước văn minh trên thế giới

Ba là, hoạt động xét hỏi và tranh luận tại PTHSST đều hướng đến sự thật khách quan của vụ án, thế nhưng vì xung đột lợi ích khác nhau giữa các chủ thể tham gia quan hệ pháp luật TTHS, nên việc áp dụng thủ tục xét hỏi, tranh luận không tránh khỏi sự lạm quyền, hoặc có thể là khía cạnh xác lập và làm trái chức năng tố tụng Hệ quả là một phiên tòa bình đẳng, dân chủ, tranh tụng khách quan sẽ không đạt được như mong muốn Quyền của bị cáo và người tham gia tố tụng sẽ không được pháp luật bảo vệ tốt nhất, có sự hoài nghi của xã hội

về tính minh bạch, hiệu quả từ phía cơ quan tư pháp

Bốn là, đề xuất giải pháp bảo đảm thủ tục xét hỏi và tranh luận tại PTHSST có thể loại bỏ dần định kiến

có tội của HĐXX; bảo vệ tốt hơn quyền lợi hợp pháp của người tham gia tố tụng hình sự; nâng cao địa vị pháp

lý của người bào chữa tại phiên tòa; mở rộng quyền thu thập và cung cấp chứng cứ của người bào chữa v.v

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận án được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng và bằng các phương pháp cụ thể: Phương pháp phân tích, tổng hợp; Phương pháp lịch sử; Phương pháp so sánh; Phương pháp thống kê; Phương pháp chuyên gia

15 Vũ Cao Đàm (2008), “Giả thuyết và giả thiết trong nghiên cứu khoa học”, Tạp chí Hoạt động Khoa học, (02)

CHƯƠNG 1

LÝ LUẬN VỀ THỦ TỤC XÉT HỎI

VÀ TRANH LUẬN TẠI PHIÊN TOÀ HÌNH SỰ SƠ THẨM

Chương 1 của Luận án làm rõ các vấn đề trọng tâm gồm: Phân tích và xây dựng khái niệm khoa học về thủ tục xét hỏi và tranh luận tại PTHSST; làm rõ mục đích, ý nghĩa của thủ tục xét hỏi, tranh luận tại PTHSST; chứng minh cơ sở xác định thủ tục xét hỏi, tranh luận tại PTHSST; làm rõ mối quan hệ giữa thủ tục xét hỏi, tranh luận và làm rõ mối quan hệ giữa các chủ thể tham gia xét hỏi, tranh luận tại PTHSST

1.1 Khái niệm thủ tục xét hỏi và tranh luận tại phiên tòa hình sự sơ thẩm

Trong mục này, trước khi phân tích, xây dựng khái niệm thủ tục xét hỏi, tranh luận tại PTHSST, tác giả Luận án tiếp cận làm rõ nội hàm “thủ tục”, “thủ tục tố tụng hình sự”, tiếp cận nghiên cứu, bình luận các khái niệm thủ tục xét hỏi, thủ tục tranh luận trong khoa học pháp lý Việt Nam để làm rõ thủ tục xét hỏi, tranh luận là

gì, với điểm phù hợp, hạn chế như thế nào, có đặc điểm gì v.v

1.1.1 Khái niệm thủ tục xét hỏi tại phiên tòa hình sự sơ thẩm

Qua việc phân tích, bình luận, tác giả đề xuất xây dựng khái niệm khoa học về thủ tục xét hỏi tại PTHSST như sau: Thủ tục xét hỏi tại phiên tòa hình sự sơ thẩm là một thủ tục tố tụng được thực hiện bởi Hội đồng xét xử, Kiểm sát viên, người bào chữa và người tham gia tố tụng khác theo trình tự quy định của pháp luật, thông qua đặt câu hỏi và thực hiện các hoạt động khác nhằm kiểm tra, đánh giá chứng cứ một cách công khai, bình đẳng để làm rõ các tình tiết, sự thật khách quan của vụ án hình sự

1.1.2 Khái niệm thủ tục tranh luận tại phiên tòa hình sự sơ thẩm

Qua việc đánh giá, phân tích, tác giả đề xuất xây dựng khái niệm khoa học về thủ tục tranh luận tại PTHSST như sau: Thủ tục tranh luận tại phiên tòa hình sự sơ thẩm là một thủ tục tố tụng bắt buộc, dưới sự điều khiển của chủ tọa phiên tòa, các chủ thể của bên buộc tội và bên bào chữa, bị cáo và người tham gia tố tụng khác đưa ra quan điểm, lập luận có căn cứ của mình về các chứng cứ, tình tiết của vụ án đã được làm rõ tại phần xét hỏi và đề nghị Hội đồng xét xử chấp nhận

1.2 Mục đích và ý nghĩa của thủ tục xét hỏi, tranh luận tại phiên tòa hình sự sơ thẩm

1.2.1 Mục đích của thủ tục xét hỏi, tranh luận tại phiên tòa hình sự sơ thẩm

Mục đích chung của thủ tục xét hỏi, tranh luận tại PTHSST là nhằm làm rõ sự thật khách quan của vụ

án, nhằm đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp cho tất cả các chủ thể khi tham gia TTHS; nó còn góp phần bảo vệ quyền con người trong lĩnh vực tố tụng hình sự … Mục đích của thủ tục xét hỏi, tranh luận tại PTHSST ở khía cạnh không những là tạo điều kiện cho người bị buộc tội chứng minh là mình vô tội hoặc để làm giảm nhẹ tội,

mà quan trọng hơn là lúc các cơ quan tiến hành tố tụng thực hiện trách nhiệm chứng minh sự vô tội cho họ Cơ quan tiến hành tố tụng phải triệt để tôn trọng quyền bình đẳng của mọi người trước pháp luật, phải luôn nhận thức rằng người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật16

Về mục đích cụ thể của thủ tục xét hỏi và tranh luận tại PTHSST biểu hiện:

Một là, mục đích của thủ tục xét hỏi tại phiên tòa hình sự sơ thẩm:

16 Điều 16 Hiến pháp năm 2013 quy định mọi người đều bình đẳng trước pháp luật và Điều 31 Hiến pháp năm 2013 chứa đựng nguyên tắc suy đoán vô tội Đây là các cơ sở để bảo đảm quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân trong pháp luật tố tụng hình sự

Về hình thức, quy định thủ tục xét hỏi tại PTHSST phản ánh đặc điểm mô hình TTHS của nước ta đang

áp dụng;

Về kết quả: Mục đích của xét hỏi cơ bản là để làm rõ những vấn đề cần phải chứng minh trong vụ án hình sự, làm rõ các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ và các tình tiết khác có ý nghĩa đối với việc giải quyết vụ án; là lúc Tòa án thẩm tra, đánh giá chứng cứ đã thu thập được trong quá trình điều tra, với một tập hợp tài liệu có hệ thống trong hồ sơ vụ án Cùng là lúc kiểm tra thông tin, sự kiện pháp lý đã xảy ra … Mục đích khác của hoạt động xét hỏi rất quan trọng đó là nó biểu hiện tính công khai trong việc làm rõ sự thật khách quan của vụ án

Hai là, mục đích của thủ tục tranh luận tại phiên tòa hình sự sơ thẩm:

Về hình thức, trong tranh luận tại PTHSST các chức năng cơ bản của TTHS được thể hiện rõ nét nhất; phản ánh sự bình đẳng của các bên tham gia tranh tụng; và để thực hiện nguyên tắc tranh tụng trong xét xử được bảo đảm- một trong những nguyên tắc đột phá, lần đầu được quy định trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015;

Về kết quả: hoạt động tranh luận để làm sáng tỏ các tình tiết vụ án, quyền và lợi ích của công dân và xã hội; các bên tham gia tranh luận được tạo cơ hội, điều kiện đưa ra quan điểm, đối đáp lẫn nhau để làm sáng tỏ chân lý vụ án Là lúc người tham gia tố tụng công khai bày tỏ quan điểm liên quan đến việc giải quyết vụ án Nó còn giúp cho việc đánh giá chứng cứ xác thực hơn và HĐXX xác định bị cáo phạm tội gì, áp dụng khung hình phạt nào là phù hợp, thiệt hại do tội phạm gây ra cho bị hại và xã hội như thế nào; cũng như nhiều trường hợp thông qua tranh luận đã phát hiện tội phạm, hành vi phạm tội đã bị bỏ lọt trong quá trình điều tra, truy tố;

Về giáo dục xã hội: hoạt động tranh luận là lúc thể hiện quan điểm chủ trương, chính sách của Nhà nước đối với công dân; là lúc tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật, giáo dục ý thức đạo đức xã hội

1.2.2 Ý nghĩa của thủ tục xét hỏi, tranh luận tại phiên tòa hình sự sơ thẩm

- C Mác và Ăng- Ghen đã khái quát thành chân lý về việc xét xử công bằng, đúng người đúng tội, rằng

“Các vị không thể nào buộc được chúng tôi tin có sự phạm tội ở nơi không có sự phạm tội, - các vị chỉ có thể biến bản thân sự phạm tội thành một hành vi pháp lý mà thôi Các vị đã xóa nhòa ranh giới, nhưng các vị sẽ nhầm nếu như các vị nghĩ rằng điều đó chỉ đem lại lợi ích cho các vị Nhân dân nhìn thấy sự trừng phạt, nhưng không nhìn thấy sự phạm tội, và chính vì nhân dân nhìn thấy sự trừng phạt ở nơi không có sự phạm tội, cho nên nhân dân cũng không còn nhìn thấy sự phạm tội ở nơi có sự trừng phạt nữa”17 Về vấn đề này, tư tưởng vĩ đại của Chủ tịch Hồ Chí Minh thể hiện rất coi trọng về công tác xét xử phải đảm bảo tính công bằng, nghiêm minh theo pháp luật Trong thư gửi Hội nghị Tư pháp toàn quốc năm 1948, Người viết: “Các bạn là những người phụ trách thi hành pháp luật Lẽ tất nhiên các bạn cần phải nêu cao cái gương “phụng công, thủ pháp, chí công vô tư”, cho nhân dân noi theo”18 Người rất không hài lòng trước việc pháp luật của ta không được thực hiện nghiêm minh, xét xử thiếu công bằng, “thưởng có khi quá rộng mà phạt thì không nghiêm”, lẫn lộn giữa công và tội Theo Người thì có công thì được thưởng, có lỗi thì phải phạt19 …

- Trong hoạt động xét xử tại PTHSST, hoạt động xét hỏi và tranh luận có vị trí trung tâm, cũng là quan trọng nhất để xác định sự thật khách quan của vụ án Ở đó việc hỏi và trả lời được diễn ra công khai, việc đưa ra

17

Nhà Xuất bản Sự Thật (1978), C.Mác- PH Ăng Ghen toàn tập (Tập 1), Hà Nội, tr 167

18 Nhà Xuất bản Chính trị Quốc Gia (1995), Hồ Chí Minh Toàn tập, Hà Nội, tr 381-382

19 Hội đồng Trung ương chỉ đạo biên soạn giáo trình Quốc gia các bộ môn khoa học Mác- Lê Nin, tư tưởng Hồ Chí Minh

(2003), Giáo trình Tư tưởng Hồ Chí Minh, NXB Chính trị Quốc gia, tr 277