Giáo trình mĩ thuật tập 2 (tập nặn và cắt xé dán) phần 1

Khác với điêu khắc, tác phẩm của hội họa thể hiện trên mặt phẳng: giấy, vải, gỗ, tường bằng các loại màu.. Điêu khắc là tên gọi môn học dùng cho các trường chuyên nghiệp đào tạo những nh

1

ĐẠI HỌC HUẾ

TRUNG TÂM ĐÀO TẠO TỪ XA HUẾ

TS NGUYỄN QUỐC TOẢN

GIÁO TRÌNH

MĨ THUẬT

TẬP HAI (TẬP NẶN VÀ CẮT XÉ DÁN)

(In lần thứ hai)

NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

MỤC LỤC

Lời nói đầu……… 5

I VÀI NÉT VỀ ĐẶC ĐIỂM CỦA NGHỆ THUẬT ĐIÊU KHẮC 6

1 Khái niệm 6

2 Nguồn gốc của điêu khắc 7

3 Các loại hình điêu khắc 11

3.1 Tượng tròn 11

4 Một số tác phẩm điêu khắc tiêu biểu 22

4.1 Một số tác phẩm điêu khắc tiêu biểu của Việt Nam 22

4.2 Một số tác phẩm điêu khắc tiêu biểu của thế giới 26

II - CHẤT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁO THỂ HIỆN TÁC PHẨM ĐIÊU KHẮC 29

1 Chất liệu của điêu khắc 29

2 Cách tiến hành làm tác phẩm điêu khắc 29

2.1 Trước đây 29

2.2 Sau này 30

III TẬP NẶN Ở TRƯỜNG MẪU GIÁO 34

1 Yêu cầu 34

2 Chất liệu 35

3 Phương pháp nặn 35

3.1 Yêu cầu 35

3.2 Phương pháp nặn 35

HƯỚNG DẪN HỌC CHƯƠNG I 39

I LÍ THUYẾT (Đọc tài liệu và thảo luận nhóm, tổ: 5 tiết) 40

II THỰC HÀNH, BÀI TẬP (10 tiết) 40

1 Thực hành (2 tiết) 40

1.1 Tham quan 40

1.2 Sưu tầm tư liệu 40

1.3 Thảo luận 40

2 Làm bài tập (6 tiết) 40

2.1 Chuẩn bị 40

2.2 Làm bài tập 40

3 Trưng bày sản phẩm và nhận xét, đánh giá, xếp loịa ( 2 tiết) 41

3.1 Chuẩn bị 41

3.2 Nhận xét, đánh giá 41

CHƯƠNG II 43

MỘT SỐ KIẾN THỨC VÀ KĨ NĂNG CƠ BẢN CỦA CẮT, XÉ DÁN GIẤY 47

I VÀI NÉT VỀ ĐẶC ĐIỂM CỦA CẮ, XÉ DÁN GIẤY 47

1 Khái niệm 47

1.1 Cắt, xé dán giấy màu 47

1.2 Cắt giấy 47

1.3 Xé giấy 47

2 Nguồn gốc của cắt, xé dán giấy 47

II CHẤT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP THỂ HIỆN HÌNH CẮT, XÉ DÁN GIẤY 48

1 Chất liệu 48

2 Cách tiến hành cắt, xé, trổ hình 48

2.1 Cắt hình 48

2.2 Xé hình 49

2.3 Trổ hình 52

III - CẮT, XÉ DÁN GIẤY Ở TRƯỜNG MẪU GIÁO 54

1 Yêu cầu 54

2 Chất liệu, dụng cụ 54

3 Phương pháp cắt, xé dán giấy 54

3.1 Cắt dán giấy 54

a) Yêu cầu 54

b) Phương pháp cắt dán 54

3.2 Xé dán giấy 55

a) Yêu cầu 55

b) Phương pháp xé dán 55

HƯỚNG DẪN HỌC CHƯƠNG II 58

I LÍ THUYỂT (5 tiết) 58

1 Đọc tài liệu và thảo luận các nội dung sau: 58

a) Đặc điểm của các loại tạo hình 58

b) Chất liệu sử dụng 58

c) Phương pháp tiến hành cắt, xé, trổ giấy 58

d) Nêu lên đặc điểm, những ưu điểm và hạn chế của cắt, xé dán giấy của trẻ em ở mẫu giáo 58 2 Thời gian và kế hoạch 58

a) Thời gian 58

b) Kế hoạch 58

3 Chuẩn bị 58

a) Cá nhân chuẩn bị giấy màu, dụng cụ để cắt, xé dán giấy (dao, kéo, hồ dán) 58

b) Sưu tầm một số sản phẩm cắt, xé, dán giấy của hoạ sĩ, của học sinh và trẻ mẫu giáo 58

II THỰC HÀNH, BÀI TẬP (10 tiết) 58

1 Yêu cầu 58

2 Làm bài tập (8 tiết) 58

a Cắt dán giấy, gồm các loại bài tập sau: 58

b Xé dán giấy, gồm các loại bài tập sau: 59

3.Trưng bày sản phẩm và nhận xét, đánh giá, xếp loại (2 tiết) 59

a Chuẩn bị 59

b Nhận xét, đánh giá 59

PHỤ LỤC………46

TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 50

Lời nói đầu

Tập nặn và cắt, xé dán là các loại bài tập về hoạt động tạo hình mà trẻ em mẫu giáo rất thích thú, vì các em được “chơi” với đất, với giấy màu

Tuy nhiên, dạy và học các loại bài tập này chưa có hiệu quả mong muốn bởi lẽ:

Một là, giáo viên mẫu giáo còn hạn chế về chuyên môn và nghiệp vụ 1, tạo hình, thể hiện ở:

- Khả năng thực hành và phương pháp hướng dẫn trẻ tạo hình còn yếu

- Chưa thật sự hiểu biết về đặc điểm nghệ thuật tuổi thơ

- Đánh giá sản phẩm tạo hình cùa trẻ còn chung chung Vì thế, chưa phát huy được khả năng và tìm ra những hạn chế trong hoạt động tạo hình của trẻ, để động viên, khích lệ hoặc gợi ý bổ sung kịp thời Do đó, chưa phát huy được sự sáng tạo của trẻ

Hai là, điều kiện, thiết bị phục vụ dạy và học còn thiếu, nhất là ở vùng nông thôn,

vùng sâu, vùng xa

Ba là, môi trường thẩm mĩ 2 còn nghèo nàn,

Để giúp giáo viên có thể thực hiện các bài dạy tập nặn, cắt, xé dán thuận lợi hơn, giáo trình này sẽ cung cấp một số kiến thức cơ bản và các kĩ năng cần thiết về các loại bài tập này

Tuy nhiên, để hiểu biết rộng hơn, giáo viên cần tham khảo thêm các tài liệu khác

và thường xuyên rèn luyện kĩ năng, nghiệp vụ dạy – học của mình

1

Đa số giáo viên mẫu giáo chưa học hoặc học Mĩ thuật không có nền nếp ở trường phổ thông Dạy học tạo hình ở các trường sư phạm còn nhiều bất cập, chất lượng đào tạo giáo viên chưa cao

2

Danh thắng; hoạt động văn hóa nhiều địa phương

MỤC ĐÍCH YÊU CẦU CỦA HỌC PHẦN

- Cung cấp cho sinh viên một số kiến thức cơ bản về điêu khắc, nặn và cắt xé dán

và kĩ năng thực hành

- Bồi dưỡng thị thẩm mĩ và hình thành thái độ thẩm mĩ cho sinh viên

- Tạo điều kiện cho dạy – học nặn, cắt, xé dán ở mẫu giáo thuận lợi và có kết quả hơn

CHƯƠNG I

MỘT SỐ KIẾN THỨC VÀ KĨ NĂNG CƠ BẢN CỦA TẬP NẶN

I VÀI NÉT VỀ ĐẶC ĐIỂM CỦA NGHỆ THUẬT ĐIÊU KHẮC

1 Khái niệm

gỗ, đá, đất, thạch cao, tạo ra các tác phẩm có hình khối, chiếm chỗ trong không gian (không gian ba chiều: chiều cao, chiều ngang và chiều sâu) Khác với điêu khắc, tác phẩm của hội họa thể hiện trên mặt phẳng: giấy, vải, gỗ, tường bằng các loại màu Tác phẩm của hội họa gọi là tranh

Điêu khắc là tên gọi môn học dùng cho các trường chuyên nghiệp đào tạo những nhà chuyên môn – chuyên đắp, tạc tượng, phù điêu Còn ở các trường phổ thông, mẫu giáo gọi là Tập nặn, bởi ở các trường này học sinh chỉ làm quen với đất nặn để tạo hình khối đơn giản là hoa, quả, con vật, người theo khả năng nhận thức và thích thú của mình

1

Mĩ thuật gồm các loại hình cơ bản: Hội họa, điêu khắc, kiến trúc và Mĩ thuật ứng dụng Có thể gọi Mĩ thuật hay Nghệ thuật tạo hình, bởi chúng đều tạo ra vẻ đẹp đa dạng về hình thể, màu sắc

2 Nguồn gốc của điêu khắc

Cùng với các loại hình mĩ thuật khác, điêu khắc ra đời rất sớm, ngay từ khi con người còn sống hoang sơ trong các hang động, nhận thức về thiên nhiên, cuộc sống vô cùng hạn hẹp Từ khi chưa có cả tiếng nói, chữ viết họ đã khắc lên vách đá hình cây, con vật, hình người, rất đơn sơ, mộc mạc Điều đó chứng tỏ người xưa muốn tìm hiểu cuộc sống xung quanh, và nét vẽ, nét khắc là một trong những phương tiện vô cùng cần thiết để thể hiện những gì họ biết và cảm nhận về thiên nhiên, khi không thể diễn đạt bằng lời nói Cùng với thời gian, loài người “tiến bộ” dần: tìm ra lửa, tạo ra công cụ bằng đá, bằng sắt và họ đã đục, đẽo tượng từ gỗ, đá với những hình khối phức tạp gần với thực tế hơn

Xã hội ngày càng phát triển, điêu khắc đã trở thành loại hình mĩ thuật phổ cập trong cuộc sống của nhân loại: tượng ở đình, chùa, ở các di tích lịch sử, các công trình văn hóa,

1

Tranh dân gian và tranh khắc gỗ, khắc thạch cao, khắc đồng, được khắc âm bản rồi in ra giấy thành nhiều bản Còn phù điêu, chạm khắc gỗ, là tác phẩm nguyên bản từ các chất liệu, chỉ từ một bản gốc

2

Hình chụp từ nguyên bản

8

9

10

3 Các loại hình điêu khắc

Điêu khắc có các loại hình sau:

3.1 Tượng tròn

- Tượng tròn ( tượng người) có nhiều loại:

a) Tượng đầu: loại này diễn tả đầu và cổ

b) Tượng bán thân: diễn tả đầu và một phần thân

c) Tượng toàn thân: diễn tả trọn vẹn đối tượng: đầu, mình, chân tay trong tư thế

của một hoạt động cụ thể như đi, đứng, diễn thuyết, lao động,

d) Cụm tượng (nhóm tượng): có nhiều nhân vật, diễn tả một hoạt động cùng

hướng tới nội dung cụ thể như chiến đấu, gặp gỡ,

Tượng tròn có thể là tượng người và tượng các con vật (voi, ngựa, sư tử, )

Tượng tròn có thể nhìn thấy ở các hướng: phía trước, sau, phải, trái

Tượng tròn thường thấy ở đình (tượng Thánh), ở chùa (tượng Phật), ở nhà mồ của đồng bào các dân tộc Tây Nguyên, ở quảng trường, di tích văn hóa lịch sử để trang trí trong nhà,

12

13

14

15

16

17

18

e) Tượng đài:

Tượng đài có thể là tượng bán thân, toàn thân hoặc cụm tường (nhiều nhân vật), đặt ở vườn hoa, công viên, quảng trường, di tích lịch sử, văn hóa, Tượng đài thường khắc họa hình tượng các nhân vật trong những thời khắc nhất định như cuộc viếng thăm của nhân vật lịch sử; dấu tích của một trận đánh, một chiến dịch lớn có tính chất quyết định đến vận mệnh đất nước,

Tượng đài có thể nhỏ, vừa hoặc bề thế với quy mô lớn, điều đó phụ thuộc vào ý nghĩa, tác dụng của sự kiện và nơi chốn diễn ra các sự kiện

19

20

g) Đài tượng niệm

Đài tưởng niệm thường là biểu tượng (không nhất thiết phải có tượng) Các biểu tượng được nghiên cứu công phu mang tính điển hình để thể hiện nội dung cụ thế, như Đài tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ đã hi sinh vì Tổ quốc ở Hà Nội trên đường Bắc Sơn, hoặc đài tưởng niệm liệt sĩ của các địa phương,

3.2 Phù điêu

Phù điêu là loại hình của điêu khắc Phù điêu là đắp, chạm, khắc hình trên mặt phẳng, khác với tượng là tạo ra hình khối theo không gian ba chiều Phù điêu có nhiều loại:

a) Đắp hình bằng đất, xi măng, thạch cao, trên mặt phẳng, gọi là đắp nổi Phần hình đắp nổi lên cao hay thấp do người sáng tác quyết định, thường

là đắp hình nổi lên mặt phẳng khoảng

4

1

; 3

1

; 2

1

bề dày thực của đối tượng

b) Chạm khắc trên mặt gỗ, đá thạch cao, để lại hình chính là mặt phẳng nền, còn các nét mảng khắc sâu, lõm xuống tạo độ sâu và không gian cho chạm khắc

c) Chạm khắc hình chính sâu xuống mặt phẳng nền Độ chạm khắc sâu, nông do người tạo ra nó quyết định

Tuy nhiên, đắp nổi hay chạm khắc phần nổi hay phần chìm của hình cũng có độ cao, thấp, nông sâu khác nhau Các hình thức đắp, chạm khắc nổi hay chìm thường thấy ở các công trình kiến trúc cổ như: đình, chùa, và tượng đài, tạo cho phù điêu có sáng tối ẩn hiện, sinh động Với kĩ thuật đắp, chạm khắc như vậy nên phù điêu chỉ thấy rõ khi nhìn chính diện

Ở Việt Nam có nhiều làng, vùng làm nghề điêu khắc nổi tiếng trong và ngoài nước như:

- Đồng Kị, Vân Hà (Bắc Ninh) chuyên nghề làm đồ chạm khắc gỗ: giường, tủ, bàn, ghế, đồ thờ cúng, tạc tượng

- Phú Xuyên (huyện Phú Xuyên, Hà Tây) chuyên chạm khắc gỗ dân dụng

- Huyện Ý Yên (Nam Định) có nghề chuyên đúc đồng

- Quảng Nam có vùng tạc tượng: Tượng Phật, các con thú, bằng đá

21

22

4 Một số tác phẩm điêu khắc tiêu biểu

4.1 Một số tác phẩm điêu khắc tiêu biểu của Việt Nam

A

a) Tượng

- Tượng Phật A-di-đà Tượng đá Chùa Phật Tích, Bắc Ninh

- Tượng Phật Bà Quan âm nghìn mắt nghìn tay Chùa Bút Tháp, Bắc Ninh

- Tượng Si-va Dânt ộc Chàm Chạm khắc đã

- Tượng Tuyết Sơn và các vị tổ Chùa Tây Phương, Hà Tây

- Tượng đài Bác Hồ Ở Thuỷ điện Sông Đà; Quảng trường Hồ Chí Minh ở Thành phố

Vinh, Nghệ An; trước Uỷ ban Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh,…

- Tượng đài Chiến thắng Điện Biên Phủ Điện Bên Phủ Đồng

- Tượng đài Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn ở Kiếp Bạc, Hải Dương

23

24

25

26

4.2 Một số tác phẩm điêu khắc tiêu biểu của thế giới

- Tượng Phật (ở Lạc Sơn, Tứ Xuyên, Trung Quốc, Phật ngồi: cao 71m, tạc vào núi Lăng Vân, 90 năm mới hoàn thành)

- Tuợng Nhân sư – Xphanh, Ai Cập, đá

- Tượng Vệ nữ Mi-lô, Hi Lạp, đã hoa cương

- Tượng Người ném đĩa, Hi Lạp, đá hoa cương

- Tượng Viên thư lại, Ai Cập, đá hoa cương

- Tượng Đa – vít (Tác giả: Mi-ken-lăng-giơ, I – ta –li-a, cẩm thạch, cao

5,5m)

Tượng Mùa xuân vĩnh cửu (Tác giả: Rô-đanh, Pháp, đá cẩm thạch)

- Mẹ-Tổ quốc (Vôn-ga-grát, Cộng hoà Liên bang Nga, cao 86m, xi

măng)

27

28

II - CHẤT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁO THỂ HIỆN TÁC PHẨM ĐIÊU KHẮC

1 Chất liệu của điêu khắc

Điêu khắc sử dụng chất liệu rất đa dạng, phong phú

- Vôi vữa và gíây bản trộn với mặt - chất liệu truyền thống của ông cha ta Chất liệu này chịu được thời tiết nóng, ẩm của phương Đông

Ngày xưa, các nghệ nhân đắp, tạc tượng và chạm khắc phù điêu như sau:

- Hình thành ý tưởng từ nộidung đến hình thức thể hiện trong suy nghĩ của người thợ cả

- Vẽ phác hình bằng mực tàu (mực nho màu đen - mực để viết chứ nho)

- Dùng dụng cụ đơn giản, thô sơ để đắp, tạc, chạm khắc (cưa, đục, tràng, rìu,…) cho đến khi hoàn thành theo ý tưởng ban đầu

- Thợ cả làm những khâu chính sau giao cho các thợ phụ va fluôn quan sát, góp ý, đồng thời chỉnh sửa chỗ sai sót và hoàn thiện

- Đồng bào các dân tộc Tây Nguyên làm tượng và phù điêu bằng rìu, dao, đục,…vừa làm vừa nghĩ, bổ sung dần và trở thành kĩ xảo, thuần thục như người

Tượng nhà mồ Tây Nguyên, chạm khắc gỗ bẩy, đấu,…ở đình, từ đường nhà

cổ thuờng để mộc - để nguyên màu gỗ

Tượng đồng, tạc tượng mẫu, làm khuôn và đổ tượng

2.2 Sau này

Ngày nay, khi con người chế tác ra nhiều công cụ hiện đại thì đắp, tạc, chạm khắc được tuân theo quy trình khá chặt chẽ Ví dụ:

- Từ nội dung, tác giả hình thành ý tưởng thể hiện

- Vẽ phác thảo theo nhiều phương án, theo các hướng nhìn khác nhau để chọn hình đẹp phù hợp với nội dung

- Làm khuôn bằng thạch cao và các phụ gia, đắp ngoài tượng mẫu Khuôn

phải chia làm nhiều phần, tuỳ theo tính phức tạp của tượng Có thế là hai, ba hoặc bốn phần để sau này dễ lấy khuôn ra khỏi tượng mẫu

bên trong Độ dày mỏng của tượng do khuôn trong quyết định, sau đó lồng hai khuôn và đổ thạch cao đã hoà nhuyễn vào khoảng cách của hai khuôn Cách đổ tượng bằng hai khuôn này cần có độ chính xác để bề dày của tượng đều nhau, và như vậy đỡ lãng phí nguyên liệu Đợi cho thạch cao đông kết, tháo khuôn, sẽ có tượng như mẫu Cách đổ tượng theo khuôn này là đúc rút từ kinh nghiệm đúc đồ thờ cúng của ông cha ta xưa kia như: đúc đỉnh đồng, hạc thờ, chuông,…

1

Khuôn ngoài: đắp bên ngoài, thể hiện hình dáng tác phẩm Để tiết kiệm nguyên liệu (thạch cao, xi măng, đồng,…) người ta phải làm khuôn trong Khuôn trong không đòi hỏi chính xác như khuôn ngoài, khuôn trong quyết định độ dày mỏng của tượng

b) Tượng bằng gang

- Làm khuôn: bằng vật liệu bền vững và chịu nhiệt cao

- Đổ tượng: đồng, gang nấu chảy, đổ vào giữa hai khuôn Phải tính toán

đúng khối lượng đồng,gang để đổ liên tục, nếu phải dừng lạithì độ kết dính không đảm bảo

2.2.2 Cách làm tượng có kích thước lớn

a) Tượng bê tông, đồng, gang

- Từ tượng mẫu, nhà điêu khắc phải đắp tượng bằng đất sét to như kích cõ đã định

- Làm khuôn từng phần theo chiều ngang

- Đổ tượng:

+ Với tượng đồng, gang: làm hai khuôn, sau khi đổ khuôn và lắp ghép xong

còn phải hàn các phần để đảm bảo độ bền vững

+ Với tượng bê tông: phải làm thêm cốt sắt Tượng bê tông có thể “rỗng”

(cần hai khuôn) hoặc có thể “đặc” Sau khi đổ xong, xếp các phần của tượng

chồng lên nhau, ta có thể thấy ranh giới này rất rõ ràng khi tượng hoàn thành

b) Tượng gỗ, đá

- Từ tượng mẫu bằng đất sét, nhà điêu khắc dùng các công cụ đặc biệt như: compa, thước đo đồng dạng, khoan,…để xác định các điểm lồi, lõm, nông, sâu như: trán, mắt, mũi,…kể cả các chi tiết

- Tìm vị trí các điểm tương ứng ở khối gỗ, đá Với tượng lớn, nhà điêu khắc phải tính toán vị trí các điểm theo tỉ lệ đồng dạng thật chính xác

- Dùng đục, tràng, bạt,…phác dần các mảng theo những điểm đã xác định

- Sửa dần cho giống mẫu

2.2.3 Cách làm phù điêu

a) Đắp nổi (đất, xi măng, thạch cao)

- Chọn đề tài, hình dung động tác, tư thế của con vật, con người, cảnh vật,…

- Làm nền bằng đất màu theo khuôn khổ đã cho Phác hình lên mặt nền

- Nặn hình rồi gắn, dính lên nền Có thể là đất một màu hay nhiều màu Hình mảng cần có chỗ cao, thấp khác nhau

b) Chạm khắc nổi (gỗ, đá, xi măng)