QUẢN LÝ MÔI TRƯƠNG CHO SỰ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG

Quản lý môi trường xuất phát từ quan điểm tiếp cận hệ thông và cần được thực hiện bằng nhiều biện pháp và công cụ tông hợp đa dạng và thích hợp... Tổ chức công tác môi trường cùa Cục Môi

5.1 CÁC KHÁI NIỆM Cơ BẲN VỀ QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG

5.1.1 Định nghĩa về quản lý môi trường

Hiện nay chưa có một định nghĩa thống nhất về quản lý môi

t r ư ờ n g Theo m ộ t số t á c g i ả , t h u ậ t ngữ về q u ả n lý môi t r ư ờ n g bao gồm h a i n ộ i d u n g c h í n h : q u ả n lý N h à nước v ề môi t r ư ờ n g và

q u ả n lý của các doanh nghiệp, k h u vực d â n cư v ề môi t r ư ờ n g

T r o n g đó, n ộ i dung t h ứ h a i có mục t i ê u c h ủ y ế u là t ă n g cưởng

h i ệ u q u ả của h ệ t h ố n g sản x u ấ t (hệ thống q u ả n lý môi t r ư ờ n g theo ISO 14000) v à bảo vệ sức khỏe của n g ư ờ i lao đ ộ n g d â n cư sống trong k h u vực chịu ả n h h ư ở n g của các hoạt động sản x u ấ t

P h â n t í c h m ộ t số đ ị n h nghĩa [ Ì , 20], có t h ể t h ấ y q u ả n lý môi

t r ư ờ n g có ba k h í a cạnh: tổng hợp các b i ệ n p h á p t i ế p c ậ n h ệ

t h ố n g t h í c h hợp, t á c động v à đ i ề u chỉnh các h o ạ t đ ộ n g của con

n g ư ờ i , v ố i mục đích c h í n h là g i ữ c â n b ằ n g quan h ệ giữa môi

t r ư ờ n g v à p h á t t r i ể n , giữa n h u cầu của con n g ư ờ i v à c h ấ t lượng môi t r ư ờ n g , giữa h i ệ n t ạ i v à k h ả n ă n g chịu đ ự n g của t r á i đ ấ t -

t h ể đ a n xen, p h ô i hợp, tích hợp vói n h a u t ù y theo đ i ê u k i ệ n cụ

t h ể của v ấ n đ ề đ ặ t ra Việc q u ả n lý môi t r ư ờ n g được thực h i ệ n ở

m ọ i quy mô: t o à n cầu, k h u vực, quốc gia, t ỉ n h , h u y ệ n , cở sở sản

x u ấ t , hộ gia đ ì n h , v.v

5.1.2 Các múc tiêu của công tác quản lý Nhà nước về

m ô i t r ư ờ n g

Mục tiêu của quản lý môi trưởng là phát triển bên vững, giữ

cho được sự c â n b ằ n g giữa p h á t t r i ể n k i n h t ế x ã h ộ i v à bảo vệ môi t r ư ờ n g Hay nói một cách k h á c , p h á t t r i ể n k i n h t ê xã h ộ i tạo

ra t i ề m lực k i n h t ế để bảo vệ môi trường, còn bảo vệ môi t r ư ờ n g tạo ra các t i ề m n ă n g t ự n h i ê n v à xã h ộ i mới cho công cuộc p h á t

t r i ể n k i n h t ế xã h ộ i trong t ư ơ n g l a i T ù y thuộc v à o đ i ề u k i ệ n t ự

n h i ê n , k i n h t ế xã h ộ i , h ệ t h ố n g p h á p lý, mục t i ê u p h á t t r i ể n ư u

t i ê n của t ừ n g quốc gia, mục t i ê u q u ả n lý môi t r ư ờ n g có t h ê t h a y

đ ổ i theo t h ò i gian và có n h ữ n g ư u t i ê n r i ê n g đ ố i với môi quốc gia

M ụ c t i ê u cơ b ả n của công t á c bảo vệ môi t r ư ờ n g ở nước ta

t r o n g giai đ o ạ n công n g h i ệ p h ó a , h i ệ n đ ạ i h ó a h i ệ n nay là:

" N g ă n ngừa ô n h i ễ m môi trường, phục h ồ i và cải t h i ệ n môi

t r ư ờ n g ở n h ữ n g nơi, n h ữ n g v ù n g đ ã bị suy t h o á i , bảo t ồ n đ a

d ạ n g sinh học, t ừ n g bước n â n g cao chất lượng môi t r ư ờ n g ở các

k h u công nghiệp, đô t h ị và n ô n g t h ô n , góp p h ầ n p h á t t r i ể n k i n h

t ế x ã h ộ i b ề n vững , n â n g cao chấ t lượng đ ờ i sống của n h â n d â n ,

t i ế n h à n h t h ắ n g lợ i sự nghiệ p côn g nghiệ p hóa , h i ệ n đ ạ i h ó a đ ấ t nước, V.V." Theo Chỉ t h ị 36 CT/TW của B ộ C h í n h trị, Ban C h ấ p

• Thực h i ệ n n g l ĩ ì ê m chỉnh quy đ ị n h của L u ậ t bảo v ệ môi trường v ề b á o cáo đ á n h giá t á c động môi t r ư ờ n g t r o n g việc x é t duyệt cấp p h é p các quy hoạch, các d ự á n đ ầ u t ư N ế u b á o cáo

đ á n h giá t á c động m ô i t r ư ờ n g k h ô n g được chấp n h ậ n t h ì k h ô n g cho p h é p thực h i ệ n các quy hoạch, các d ự á n n à y

• Đ ố i với các cơ sở sản x u ấ t k i n h doanh đ a n g h o ạ t động, c ă n

cứ v à o k ế t q u ả đ á n h giá t á c động môi trường, t ừ đó các bộ, các

n g à n h các t ỉ n h , các t h à n h p h ố t ổ chức p h â n l o ạ i các cơ sở gây ô

n h i ễ m v à có k ế hoạch xử lý p h ù hợp

• T r o n g h o ạ t động sản x u ấ t k i n h doanh cần ư u t i ê n á p d ụ n g các công n g h ệ sạch, công n g h ệ ít p h ế t h ả i , t i ê u hao ít n g u y ê n

l i ệ u v à n ă n g lượng b ằ n g cách t r a n g bị, đ ầ u t ư các t h i ế t bị công

+ T ă n g cường công t á c q u ả n lý n h à nưốc v ề môi t r ư ớ n g t ừ

T r u n g Ư ơ n g đ ế n địa p h ư ơ n g , công t á c n g h i ê n cứu, đ à o tạo c á n bộ

v ề mô i t r ư ờ n g :

• N â n g cấp cơ quan q u ả n lý n h à nưốc v ề môi t r ư ờ n g đ ủ sức thực h i ệ n t ố t các n h i ệ m v ụ chung của đ ấ t nước

• Xây d ự n g m ạ n g lưối quan trắc môi t r ư ờ n g quốc gia, v ù n g

l ã n h t h ổ và gắn c h ú n g với h ệ thống các t r ạ m quan trắc môi

t r ư ờ n g t o à n cầu và k h u vực H ệ t h ô n g n à y có chức n ă n g p h ả n

á n h t r u n g thực c h ấ t lượng môi t r ư ờ n g quốc gia và các v ù n g l ã n h

t h ổ

• Xâv d ự n g h ệ t h ố n g t h ô n g t i n d ữ l i ệ u môi t r ư ờ n g quốc gia

và quy c h ế t h u t h ậ p v à trao đ ổ i t h ô n g t i n môi t r ư ờ n g quôc gia và quốc t ế

v ữ n g được H ộ i nghị Rio-92 t h ô n g qua:

• T ô n t r ọ n g v à q u a n t â m đ ế n cuộc sống cộng đồng

• C ả i t h i ệ n v à n â n g cao c h ấ t lượng cuộc sống của con n g ư ờ i

• Bảo vệ sức sống v à t í n h đ a d ạ n g của t r á i đ ấ t

• G i ữ v ữ n g t r o n g k h ả n ă n g chịu đ ự n g của t r á i đ ấ t

5.1.3 Các nguyên tắc quản lý môi trường chủ yêu

Tiêu chí chung của công tác quản lý môi trường là đảm bảo

q u y ề n được sống t r o n g mô i t r ư ờ n g t r o n g l à n h , phụ c v ụ sự p h á t

t r i ể n b ề n v ữ n g của đ ấ t nưốc, góp p h ầ n gìn g i ữ môi t r ư ờ n g chung của loài n g ư ờ i t r ê n t r á i đ ấ t Các n g u y ê n tắc c h ủ y ế u của c ô n g t á c

q u ả n lý môi t r ư ở n g bao gồm:

Hướng tới sự phát triển bền vững

N g u y ê n tắc n à y q u y ế t đ ị n h mục đích của việc q u ả n lý môi

t r ư ờ n g Đ ể g i ả i q u y ế t n g u y ê n tắc n à y , c ô n g t á c q u ả n lý m ô i

Môi t r ư ờ n g k h ô n g có r a n h giới k h ô n g gian, do v ậ y sự ô

n h i ễ m hay suy t h o á i t h à n h p h ầ n môi t r ư ờ n g ở quốc gia, v ù n g

l ã n h t h ô n à y sẽ có ả n h h ư ở n g trực t i ế p t ố i quốc gia k h á c và các

v ù n g l ã n h t h ổ k h á c Đ ể thực h i ệ n được n g u y ê n tắc n à y , các quốc gia cần tích cực t h a m gia và t u â n t h ủ các công ước, h i ệ p đ ị n h quốc t ế v ề môi truồng, đồng thòi với việc ban h à n h các v ă n b ả n quốc gia v ề l u ậ t p h á p , t i ê u c h u ẩ n , quy đ ị n h

Việc k ế t hợp các mục t i ê u n à y được thực h i ệ n t h ô n g qua các qui đ ị n h l u ậ t p h á p , các c h ư ơ n g t r ì n h h à n h động, các đ ể t à i hợp tác quốc t ê và k h u vực

Quản lý môi trường xuất phát từ quan điểm tiếp cận hệ thông và cần được thực hiện bằng nhiều biện pháp và công cụ tông hợp đa dạng và thích hợp

k h ỏ i các ả n h h ư ở n g của c h ấ t ô n h i ễ m đ ố i với con n g ư ờ i v à sinh

v ậ t , c ầ n p h ả i có n h i ề u c ô n g sức v à t i ề n của h ơ n so với việc thực

t h à n h p h ầ n môi t r u ồ n g t h ì p h ả i t r ả t i ê n cho việc sử d ụ n g v à các

t á c động t i ê u cực đ ế n môi t r ư ờ n g do việc sử d ụ n g đó g â y ra P h í

r á c t h ả i , p h í nước t h ả i v à các l o ạ i p h í k h á c là các ví d ụ vê

n g u y ê n tắc n g ư ờ i sử d ụ n g p h ả i t r ả t i ê n

5.1.4 Các nội dung và chức năng của quản lý nhà

n ư ớ c v ề m ô i t r ư ờ n g

Quản lý môi trường là một nội dung quản lý kinh tê xã hôi

của n h à nưóc, k h u n g cấu t r ú c các n ộ i dung q u ả n lý n h à nưốc vê

môi t r ư ờ n g có t h ể t r ì n h b à y dưới d ạ n g sơ đồ Hình v.l

lý môi trường); m ộ t cơ c h ế sử d ụ n g n h â n lực h ữ u h i ệ u (đội n g ũ

T r o n g công t á c q u ả n lý môi t r ư ờ n g có 3 n ộ i dung quan t r ọ n g

n h ấ t bao gồm: x â y d ự n g cơ sở khoa học, k i n h t ế , l u ậ t p h á p cho việc t h i h à n h công t á c q u ả n lý môi trường, t h i ế t l ậ p các công cụ

q u ả n lý môi t r ư ờ n g , t ổ chức các công t á c bảo vệ v à q u ả n lý môi

t r ư ờ n g

Hình V 1 K h u n g c ấ u t r ú c c á c n ộ i d u n g q u ả n l ý n h à n ư ớ c

v ề m ô i t r ư ờ n g

Nhà nước Hiên pháp

Mục tiêu

định hướng

lòn

Đường lối phát triền bền vững

Cơ cấu tố chức quản lý hợp lý

Cơ chế nhân lúc

Phương pháp hình thức nghệ thuật quản lý

Tạo lập các cơ hội khai thác nội lực và nguồn lực quốc tế

Chính sách quản lý

Các giải pháp quản lý cụ thể

Kinh tế Pháp lý

Xù hội Quan điểm Biện pháp Thú thuât

+ Q u ả n lý môi t r ư ở n g là m ộ t n ộ i dung của công t á c q u ả n lý

n h à nưốc vê môi t r ư ờ n g Ớ nước ta, các n ộ i d u n g của công t á c

q u ả n lý n h à nước v ề môi t r ư ờ n g được t r ì n h b à y t r o n g Đ i ề u 37

l u ậ t Bảo v ệ môi t r ư ờ n g V i ệ t N a m 1993 gồm các đ i ể m sau:

• Ban h à n h và t ổ chức thực h i ệ n các v ă n b ả n p h á p q u i v ề bảo vệ môi trường, ban h à n h h ệ t h ố n g tiêu c h u ẩ n môi t r ư ờ n g

• Xây dựng, chỉ đạo thực h i ệ n c h i ê n lược, c h í n h s á c h bảo v ệ môi trường, k ê hoạch p h ò n g chống, khắc phục suy t h o á i môi trường, ô n h i ễ m môi trường, sự cố môi t r u ồ n g

• Xây dựng, q u ả n lý các công t r ì n h bảo v ệ môi t r ư ờ n g v à các công t r ì n h có liên quan đ ế n bảo vệ môi t r ư ờ n g

• Tô chức, x â y dựng, q u ả n lý h ệ t h ô n g q u a n t r ắ c n g u ồ n

t h ô n g t i n d ữ l i ệ u và p h â n t í c h môi trường, đ ị n h k ỳ đ á n h giá h i ệ n

t r ạ n g môi trường, d ự b á o d i ễ n b i ê n môi t r ư ờ n g

• T h ẩ m đ ị n h các b á o cáo đ á n h giá t á c động môi t r ư ờ n g của các d ự á n v à các cơ sở k i n h doanh

• Cấp và t h u h ồ i giấy chứng n h ậ n đ ạ t t i ê u c h u ẩ n môi

t r ư ờ n g cho các cơ sở k i n h t ê xã h ộ i

• G i á m s á t , t h a n h tra, k i ể m t r a việc chấp h à n h p h á p l u ậ t v ề bảo vệ môi trướng, g i ả i q u y ế t các k h i ê u n ạ i , tô cáo, t r a n h chấp

vê bảo vệ môi t r ư ờ n g , xử lý v i p h ạ m p h á p l u ậ t v ề bảo vệ môi trường

• Đ à o tạo các c á n bộ v ề khoa học và q u ả n lý môi t r ư ờ n g

• T ổ chức n g h i ê n cứu, á p d ụ n g t i ê n bộ khoa học kĩ t h u ậ t

t r o n g l ĩ n h vực bảo v ệ môi t r ư ờ n g

• Quan h ệ quốc t ê trong l ĩ n h vực bảo vệ môi t r ư ờ n g

• Q u ả n lý k ỹ t h u ậ t môi t r ư ờ n g : Q u ả n lý h ệ t h ố n g q u a n trắc,

g i á m đ ị n h , đ á n h giá c h ấ t lượng các t h à n h p h ầ n môi t r ư ờ n g , các

t r ạ m p h â n t í c h v à các p h ò n g t h í n g h i ệ m p h â n t í c h c h ấ t lượng môi t r ư ờ n g , t h ẩ m đ ị n h c h ấ t lượng của m á y và t h i ế t bị, l ư u t r ữ và cung cấp các dịch v ụ t h ô n g t i n d ữ l i ệ u môi t r u ồ n g , v.v

• Q u ả n lý k ế hoạch môi t r ư ờ n g : Q u ả n lý việc x â y d ự n g và thực t h i các k ê hoạch bảo vệ môi t r ư ờ n g t ừ T r u n g ư ơ n g đ ế n địa

p h ư ơ n g , x â y d ự n g các công t r ì n h bảo vệ môi t r ư ờ n g , h ì n h t h à n h

và q u ả n lý quỹ môi t r ư ờ n g ở T r u n g ương, các n g à n h , các cấp địa

p h ư ơ n g

T r o n g q u á t r ì n h thực h i ệ n , các n ộ i dung q u ả n lý t r ê n sẽ t ạ o

t h à n h m ộ t h ệ t h ố n g sẽ đ a n xen với n h a u phục v ụ c ô n g t á c bảo v ệ môi t r u ồ n g T h í d ụ : q u ả n lý môi t r ư ờ n g đô t h ị gồm cả q u ả n lý

c h ấ t lượng môi trường, k ỹ t h u ậ t môi t r ư ờ n g v à k ê hoạch h ó a môi

t r ư ờ n g t r ê n địa b à n đô t h ị

+ Cơ sở p h á p lý cho các công t á c q u ả n lý môi t r ư ờ n g được

t r ì n h b à y trong các v ă n b ả n p h á p l u ậ t n h ư H i ế n p h á p , các bộ

l u ậ t v à các quy đ ị n h r i ê n g ở t ừ n g quốc gia ở n ư â c ta, cơ sở p h á p

lý của c ô n g tác q u ả n lý môi t r ư ờ n g được t h ể h i ệ n t r o n g L u ậ t môi

t r ư ò n g , Nghị đ ị n h 175/CP v à các v ă n b ả n k h á c Các v ã n b ả n n à y được t r ì n h b à y t r o n g 2 t ậ p s á c h : "Các quy đ ị n h p h á p l u ậ t v ề môi trường, T ậ p l - 1 9 9 5 " và "Các quy đ ị n h p h á p l u ậ t v ề môi t r ư ờ n g

T ậ p 2 - 1997" c ù n g n h i ề u v ă n b ả n liên quan k h á c n h ư : "Tiêu

c h u ẩ n môi t r u ồ n g V i ệ t N a m , v.v " Tuy n h i ê n , ở nước ta m ộ t số

v ă n b ả n p h á p lý cần t h i ế t cho công t á c q u ả n lý môi t r ư ờ n g c h ư a

có hoặc c h ư a được ban h à n h n h ư : T i ê u c h u ẩ n v à quy đ ị n h v ề môi

t r ư ờ n g cho các l ĩ n h vực sản x u ấ t v à h à n g h ó a cụ t h ể , k i n h p h í

d à n h cho các h o ạ t động q u ả n lý môi trường, v.v

N g à y 25 t h á n g 6 n ă m 1998, B ộ C h í n h trị Ban chấp h à n h

T r u n g ương Đ ả n g Cộng sản V i ệ t N a m đ ã ra v ă n b ả n số 36- CT/TW "Chỉ t h ị v ề t ă n g cường công t á c bảo vệ môi t r ư ờ n g trong thòi k ỳ c ô n g n g h i ệ p hóa, h i ệ n đ ạ i hóa đ ấ t nước" Chỉ t h ị đ ã

n ê u l ê n các quan đ i ể m cơ b ả n của Đ ả n g v ề bảo v ệ môi t r ư ờ n g v à

8 g i ả i p h á p đ ể thực h i ệ n công tác bảo vệ môi t r ư ờ n g t r o n g giai

đ o ạ n h i ệ n nay

Bốn quan điểm cơ bản của Đảng về bảo vệ môi trường là:

Bảo v ệ môi t r ư ờ n g là sự nghiệp của t o à n Đ ả n g , t o à n d â n , t o à n

q u â n ; Bảo v ệ môi t r ư ờ n g là một n ộ i d u n g cơ b ả n k h ô n g t h ể t á c h

r ờ i t r o n g đường l ố i , c h ủ t r ư ơ n g v à k ế hoạch p h á t t r i ể n k i n h t ế của t ấ t cả các cấp, các n g à n h , là cơ sở quan t r ọ n g bảo đ ả m p h á t

t r i ể n b ề n vững, thực h i ệ n t h ắ n g lợi sự nghiệp công n g h i ệ p h ó a

h i ệ n đ ạ i h ó a đ ấ t nưốc; Coi p h ò n g ngừa và n g ă n c h ặ n ô n h i ễ m là

n g u y ê n n h â n c h ủ đạo k ế t hợp v ố i xử lý ô n h i ễ m , c ả i t h i ệ n môi

t r u ồ n g v à bảo t ồ n t h i ê n n h i ê n ; K ế t hợp p h á t h u y n ộ i lực v ớ i t ă n g cường hợp t á c quốc t ế t r o n g bảo vệ môi t r ư ờ n g v à p h á t t r i ể n b ề n

v ữ n g

T á m g i ả i p h á p đ ể thực h i ệ n công t á c bảo vệ môi t r ư ờ n g nưốc

ta t r o n g giai đ o ạ n h i ệ n nay:

1 T h ư ờ n g x u y ê n giáo dục, t u y ê n t r u y ề n , x â y d ự n g thói quen, n ế p sống v à các phong t r à o q u ầ n c h ú n g bảo v ệ môi t r ư ờ n g

C ụ t h ể n h ư : Đ ư a bảo v ệ môi t r u ồ n g v à o c h ư ơ n g t r ì n h giáo dục của t ấ t cả các h ệ t h ố n g giáo dục quốc d ầ n , tạo đ i ề u k i ệ n cho

n h â n d â n n h ậ n được các t h ô n g t i n v ề môi trường, đ ộ n g v i ê n

n h â n d â n thực h i ệ n nếp sống sạch, hợp v ệ sinh, v.v

2 H o à n chỉnh h ệ t h ố n g v ă n b ả n p h á p l u ậ t bảo v ệ môi

t r u ồ n g , ban h à n h các c h í n h s á c h p h á t t r i ể n k i n h t ế p h ả i g ắ n với bảo v ệ môi t r ư ờ n g , n g h i ê m chỉnh t h i h à n h l u ậ t môi t r ư ờ n g G i ả i

p h á p n à y n h ằ m t à n g c u ô n g h i ệ u lực của c ô n g t á c q u ả n lý môi

t r u ồ n g b ằ n g công cụ p h á p l u ậ t

3 C h ủ động p h ò n g c h ô n g ô n h i ễ m v à sự cố môi t r ư ờ n g , k h ắ c phục t ì n h t r ạ n g suy t h o á i m ô i t r ư ờ n g

s á c h của n h à nước, k i n h p h í của các doanh nghiệp, các t ổ chức

lý môi t r ư ờ n g ở các cấp q u ậ n , h u y ệ n

Đ ẩ y m ạ n h n g h i ê n cứu khoa học và công nghệ, đ à o tạo c á n

bộ, c h u y ê n gia v ề l ĩ n h vực môi trường G i ả i p h á p đ ặ t ra 4 n h i ệ m vụ: Xây d ự n g h ệ t h ố n g quan trắc, đ á n h giá và d ự b á o môi t r u ồ n g

t o à n quốc; H ì n h t h à n h h ệ t h ố n g cơ sở n g h i ê n cứu v ề khoa học v à công n g h ệ môi truồng; T ổ chức đ à o tạo c á n bộ và c h u y ê n gia môi

t r u ồ n g ở n h i ề u mức độ và n h i ê u n g à n h nghề; H ì n h t h à n h n g à n h công nghệ môi t r u ồ n g p h ù hợp vói đ i ể u k i ệ n V i ệ t N a m

M ỏ rộng hợp t á c quốc t ế v ề bảo vệ môi t r ư ò n g b ằ n g c á c h

t h a m gia các c h ư ơ n g t r ì n h hợp t á c quốc tê, k h u vực, hợp t á c song

p h ư ơ n g v ố i các nước v ề bảo vệ môi t r u ồ n g

5.1.5 Tổ chức công tác quản lý môi trường

Tổ chức công tác quản lý môi trường là một nhiệm vụ quan

t r ọ n g n h ấ t của c ô n g t á c bảo v ệ môi truồng, bao gồm các m ả n g công việc quan t r ọ n g sau đ â y :

• B ộ p h ậ n n g h i ê n cứu đ ề x u ấ t k ê hoạch, c h í n h s á c h , các qui

đ ị n h l u ậ t p h á p d ù n g cho công t á c bảo vệ môi t r u ồ n g

• B ộ p h ậ n quan trắc, g i á m s á t , đ á n h giá đ ị n h k ỳ c h ấ t lượng môi t r u ồ n g

• B ộ p h ậ n thực h i ệ n các công t á c k ỹ t h u ậ t , đ à o t ạ o các c á n

bộ môi t r ư ờ n g

• Các bộ p h ậ n n g h i ê n cứu, g i á m s á t k ỹ t h u ậ t v à đ à o t ạ o cho các địa p h ư ơ n g , ở cấp các n g à n h

Các t ổ chức t h a m gia n g h i ê n cứu v à q u ả n lý môi t r ư ờ n g t h ế giói bao gồm :

cơ quan bảo vệ môi t r ư ờ n g quốc gia l à m 3 n h ó m cơ b ả n :

N h ó m 1: Các nước có cơ quan bảo vệ môi t r ư ờ n g là m ộ t bộ độc l ậ p gồm 40 nước, c h i ê m 30,76% số m ẫ u t h ố n g k ê Thuộc

n h ó m Ì là các nước có có n ề n k i n h t ế p h á t t r i ể n v à t ư ơ n g đ ố i

p h á t t r i ể n n h ư : p h ầ n lớn các nước c h â u Âu, Singapo, B r a z i n , v.v

N h ó m 2: Các nước có cơ quan bảo v ệ môi t r ư ờ n g là cơ quan ngang bộ hoặc t r ự c thuộc V ă n p h ò n g C h í n h p h ủ , gồm 18 nước

c h i ế m 13,84% s ố m ẫ u t h ố n g k ê Thuộ c n h ó m n à y có m ộ t s ố n ư ố c

k i n h t ế h à n g đ ầ u t h ế g i ớ i n h ư N h ậ t , M ỹ , T r u n g Quốc, L i ê n h i ệ p

A n h , T h ụ y Sĩ, Cô Oét

N h ó m 3: C á c nước có cờ qua n bảo vệ môi t r u ồ n g trự c thuộ c

Bộ k i ê m n h i ệ m , gồm 72 nưốc c h i ế m 55,38% số m ẫ u t h ố n g k ê Thuộc v ề n h ó m n à y là các nước k i n h t ế p h á t t r i ể n k é m , ngoại t r ừ

Hà Lan, Australia, Liên bang Nga, Ấ n Độ Việt Nam thuộc n h ó m này

H a i n h ó m nước Ì v à 2 có t h ể gộp t h à n h một, do t í n h c h ấ t của c h ú n g g ầ n t ư ờ n g t ự n h a u Theo thòi gian, các nước t r ê n t h ế giới t ừ n g bước n â n g cấp cơ quan bảo vệ môi t r u ồ n g , l à m cho

c h ú n g n g à y c à n g h o à n t h i ệ n hơn, t ư ơ n g x ứ n g v ố i sự gia t ă n g trọng t r á c h của c ô n g t á c môi t r ư ờ n g trong q u á t r ì n h p h á t t r i ể n

k i n h t ê xã h ộ i của đ ấ t nước B ê n c ạ n h các cơ quan bảo vệ môi trường độc l ậ p , n h i ề u v ấ n đ ề có liên quan đ ế n bảo v ệ môi t r ư ở n g

ỏ n h i ề u nước v ẫ n thuộc q u y ề n k i ể m s o á t v à p h ố i hợp của n h i ê u

bộ và n h i ề u n g à n h k h á c n h a u Đ ể p h ố i hợp các bộ v à n g à n h k i n h

t ế t r o n g h o ạ t đ ộn g bả o v ệ mô i trư ờng , n h i ề u quốc gia đ ã h ì n h

t h à n h U y ban bảo v ệ môi t r ư ờ n g Quốc gia

Ớ Việt Nam công tác nghiên cứu và quản lý môi truồng được

h ì n h t h à n h t ừ n h i ề u cấp n h ư :

Bộ C h í n h t r ị Đ C S V N v à Quốc h ộ i nước C H X H C N V N là cơ quan cao n h ấ t của đ ấ t nưốc thực h i ệ n t r á c h n h i ệ m hoạch đ ị n h đường l ố i c h i ê n lược bảo vệ môi t r ư ờ n g của đ ấ t nước Quốc h ộ i có một U y ban: "Uy ban Khoa học, C ô n g nghệ và Môi t r ư ờ n g " t ư

v ấ n v ề các v ấ n đ ề môi t r ư ờ n g

T h ủ t u ô n g C h í n h p h ủ - V ă n p h ò n g C h í n h p h ủ v à V ụ Khoa học G i á o dục V ă n h ó a X ã h ộ i có cố v ấ n cao cấp v ề các v ấ n đ ề môi

t r ư ờ n g

H a i bộ liên n g à n h - Bộ K ế hoạch Đ ầ u t ư (MPI) v à Bộ Khoa học, C ô n g nghệ và Môi trường (MOSTE)

Bộ K ế hoạch Đ ầ u tư (MPI) có t r á c h n h i ệ m l ậ p k ế hoạch

p h á t t r i ể n quốc gia và p h â n bổ n g â n s á c h cho các n g à n h Trong

bộ có V ụ Khoa học, Công nghệ và Môi t r ư ờ n g chịu t r á c h n h i ệ m

v ề các v ấ n đ ề mô i trư ờng

Bộ Khoa học, Công nghệ và Môi trường (MOSTE) và tham

m ư u cho B ộ là Cục Môi trường, chịu t r á c h n h i ệ m quản lý n h à nưốc v ề môi truồng Chức n ă n g của Cục Môi t r ư ờ n g được qui

đ ị n h trong L u ậ t Bảo vệ môi t r ư ờ n g V i ệ t N a m n ă m 1993 Điêu 4

K h o ả n 2 N g h ị đ ị n h 175/CP n g à y 18/10/1994 đ ã ghi: "Cục Môi

t r ư ờ n g có n h i ệ m v ụ g i ú p Bộ t r ư ở n g Bộ Khoa học, Công nghệ và Môi t r u ồ n g thực h i ệ n chức n ă n g q u ả n lý n h à nước vê bảo vệ môi

t r ư ờ n g trong p h ạ m v i cả nước" T ổ chức và hoạt động của Cục Môi t r u ồ n g được xác đ ị n h trong quyết đ ị n h số 545 Q Đ / T C C B

n g à y 7/10/1993 của B ộ t r ư ở n g Bộ M O S T E

Các Bộ còn l ạ i đ ề u có V ụ Khoa học, Công nghệ và Môi

t r ư ò n g , chịu t r á c h n h i ệ m v ề n ộ i dung bảo vệ môi t r ư ờ n g trong

n g à n h m ì n h sở Khoa học, Công nghệ và Môi t r ư ờ n g các địa

p h ư ơ n g (cấp tỉnh) có p h ò n g quản lý môi trường N h i ê u t ỉ n h có

T r u n g t â m môi t r ư ờ n g hoặc Chi cục môi trưởng R i ê n g TP H ồ Chí M i n h có U y ban môi t r ư ớ n g do C h ủ tịch TP là C h ủ tịch U y ban-SỞ Khoa học Công nghệ và Môi trường là Uy viên thường trực Môi quan h ệ giữa Bộ khoa học Công nghệ và Môi t r ư ớ n g v ố i các cơ quan chức n ă n g k h á c trong các bộ, các n g à n h nưốc ta h i ệ n nay được t r ì n h b à y trong sơ đồ H ì n h V.2, V.3, V.4

Hình V.2 S ơ đ ồ t ổ c h ứ c c ô n g t á c m ô i t r ư ờ n g ở c ấ p

T r u n g ư ơ n g c ủ a V i ệ t N a m

6]-Uy ban Bộ Khoa hoe, Công nghê & Môi trường Các

í Phòng Môi trường

Các

Sờ khác

N h ư vậy, h ì n h thức t ổ chức cơ quan bảo vệ môi t r ư ờ n g quốc gia ở m ỗ i nước k h á c nhau, p h ụ thuộc v à o đ i ể u k i ệ n t ự n h i ê n , mức độ p h á t t r i ể n k i n h t ế ở các nưốc p h á t t r i ể n , k h i đ i ề u k i ệ n

k i n h t ế x ã h ộ i đ ã đ ạ t được ở mức độ cao t h ì n h i ệ m v ụ cơ quan

q u ả n lý môi t r u ồ n g đi v à o chiều s â u và t ổ chức cơ quan q u ả n lý môi t r ư ờ n g ở cấp T r u n g ương được n â n g cấp ơ các nưốc đ a n g

p h á t t r i ể n , do có b à i học t ừ các nước p h á t t r i ể n đi trước là n g ă n ngừa ô n h i ễ m môi t r ư ờ n g ít t ố n k é m h ơ n xử lý ô n h i ễ m , n ê n v ấ n

đề môi t r ư ờ n g được quan t â m t h í c h đ á n g trong q u á t r ì n h p h á t

t r i ể n , t ổ chức môi t r ư ở n g được x â y dựng ở mức độ cao h ơ n ngay

t ừ đ ầ u ở các nưốc k é m p h á t t r i ể n , n h i ệ m v ụ chủ y ế u của cơ quan bảo vệ môi t r ư ờ n g ở cấp T r u n g ương đ a n g ở mức là p h ò n g chống suy t h o á i môi trường, chống đói và chống b ệ n h dịch Cơ quan bảo vệ môi t r ư ờ n g cấp T r u n g ương cũng ỏ mức độ trực thuộc m ộ t bộ k i ê m n h i ệ m n à o đó H i ệ n nay, Đảng, C h í n h p h ủ v à Quốc h ộ i nước ta đ a n g xem x é t k h ả n ă n g n â n g cấp cơ quan bảo

vệ môi t r u ồ n g ỏ cấp T r u n g ư ơ n g v à h o à n c h ỉ n h bộ m á y q u ả n lý môi t r ư ờ n g ở cấp cơ sở

Hình V.3 Tổ chức công tác môi trường cùa Cục Môi

Đào tạo, giáo dục MT

Thông tin tư liệu MT

tổng hợp

Phòng quản lý khoa học, công nghệ

Phòng môi trường

Thông t i n doanh nghiệp

Thanh tra

5.2 Cơ S Ở K H O A H Ọ C C Ủ A C Ô N G T Á C Q U Ả N LÝ M Ô I

T R Ư Ờ N G

N h ư đã nói ở t r ê n , công tác q u ả n lý môi t r u ồ n g là một n ộ i dung của q u ả n lý xã hội v ề m ặ t môi trường Công tác q u ả n lý môi t r ư ờ n g liên quan với n h ậ n thức t r i ế t học, t r i thức v ă n hóa của con người, t i ề m lực k i n h tế, kỹ t h u ậ t và khoa học cơ b ả n của loài người c ù n g với cơ sở p h á p lý của xã hội h i ệ n h à n h

5.2,1 Cơ sở triết học - xả hội của mối quan hệ giữa

c o n n g ư ờ i , x ã h ộ i v à t ự n h i ê n

Sự phát triển mạnh mẽ, liên tục của các cuộc cách mạng

công nghiệp, cách m ạ n g K H K T v à cách m ạ n g Khoa học & Công nghệ c ù n g với q u á t r ì n h công nghiệp h ó a trong t h ế k ỷ vừa qua

đ ã l à m b i ế n đ ổ i nhanh chóng và s â u sắc bộ m ặ t của xã h ộ i , l o ạ i người và môi t r ư ò n g t ự n h i ê n N h ữ n g b i ế n đ ổ i đó đ ã t h ú c đ ẩ y

n ề n v ă n m i n h h i ệ n đ ạ i t i ế n n h a n h hơ n b ấ t kì mộ t giai đ o ạ n lịc h

sử n à o đó trưốc đ â y , n h ư n g cũng đ a n g l à m n ả y sinh n h ữ n g m â u

t h u ẫ n giữa m ộ t b ê n là t h à n h t ự u ứng d ụ n g t i ế n bộ của khoa học,

kỹ t h u ậ t và công nghệ của loài nguôi trong việc l à m chủ t h i ê n

n h i ê n v ố i một b ê n là việc bảo vệ n h ữ n g đ i ề u k i ệ n t ự n h i ê n cần

t h i ế t cho sự t ồ n t ạ i v à p h á t t r i ể n của x ã hộ i loài nguôi

Đ ể có được các công cụ h i ệ u quả hớn trong q u ả n lý môi trường, c h ú n g ta p h ả i có cách n h ì n bao q u á t , s â u sắc và t o à n

d i ệ n m ố i quan h ệ giữa con ngưòi, xã h ộ i và t ự n h i ê n , h i ể u được

b ả n chất, d i ễ n b i ê n các m ố i quan h ệ đó trong q u á t r ì n h lịch sử Hay nói cách k h á c là quan n i ệ m t r i ế t học - xã h ộ i v ề m ố i quan

h ệ con n g ư ờ i - xã h ộ i - t ự n h i ê n Ba n g u y ê n lý cơ b ả n để xét m ố i quan h ệ con người - xã hội - t ự n h i ê n là:

• T í n h t h ố n g n h ấ t v ậ t c h ấ t của t h ế giói là cơ sỏ của sự t h ố n g

• T r i ế t học duy t â m cho t h ê giới là t i n h t h ầ n , l à ý thức, là "ý

n i ệ m t u y ệ t đ ố i " hay phức hợp c ả m giác Theo q u a n đ i ể m n à y ,

k h ô n g t h ể c ả i b i ê n hay s ô n g h ò a hợp với t h ê giới, vì t ấ t cả m ọ i việc đ ã được an b à i , được đ ị n h đ o ạ t bởi các sức m ạ n h s i ê u n h â n hay chỉ có t r o n g c ả m giác

• T r i ế t học duy v ậ t s i ê u h ì n h cho t h ế giói là v ậ t c h ấ t , n h ư n g

p h ủ n h ậ n q u á t r ì n h v ậ n động p h á t t r i ể n của n ó t ừ đ ơ n g i ả n đ ế n phức t ạ p cho đ ế n x ã h ộ i loài n g ư ò i v à loài n g ư ờ i là m ộ t d ạ n g v ậ t

k h ô n g v ậ n động

T h ế giới cực k ỳ phức t ạ p v à đ a d ạ n g được c ấ u t h à n h t ừ

n h i ề u y ê u tố , n h ư n g suy cho c ù n g có 3 y ế u t ố cỡ b ả n n h ấ t là : giói

t ự n h i ê n - con ngưòi v à xã h ộ i loài n g ư ờ i

• Ba y ế u t ố t r ê n t h ố n g n h ấ t vớ i n h a u t r o n g h ệ t h ố n g "t ự

n h i ê n - con n g ư ờ i - x ã h ộ i " d ư ớ i các d ạ n g k h á c nhau, t r ạ n g t h á i

k h á c n h a u , t h ể h i ệ n n h ữ n g đặc t í n h v à quan h ệ k h á c n h a u của các v ậ t c h ấ t đ a n g v ậ n động

• Thê giới luôn vận động ra theo các qui luật tự nhiên Tất

cả các q u á t r ì n h d i ễ n ra t r o n g t ự n h i ê n , t r o n g x ã t ộ i v à t r o n g con n g ư ờ i , đ ề u p h ả i chịu sự chi p h ố i của m ộ t số q u i l u ậ t p h ổ b i ế n

n h ấ t đ ị n h Sự h o ạ t đ ộ n g của các qui l u ậ t đó đ ã n ố i t h ế giới

t h à n h một chỉnh t h ể t h ố n g n h ấ t , v ĩ n h v i ễ n v ậ n động v à p h á t

t r i ể n k h ô n g n g ừ n g t r o n g k h ô n g gian và theo t h ò i gian

• T h ế giới t u y phức t ạ p v à đ a d ạ n g n h ư n g là m ộ t chỉnh t h ể toàn v ẹ n vì được c ấ u t h à n h t ừ v ậ t chất T r o n g q u á t r ì n h v ậ n động, các y ế u t ố của t h ế giới n ố i l i ề n với n h a u t h à n h m ộ t h ệ thống

Sự hỉnh thành hệ thống tự nhiên - con người - xã hội:

H ệ t h ố n g "tự n h i ê n - con n g u ô i - x ã h ộ i " g ắ n l i ề n với q u á

t r ì n h t i ê n h ó a của s i n h q u y ể n v à lịch sử p h á t t r i ể n của x ã h ộ i loài n g ư ờ i

Theo nghĩa rộng, t ự n h i ê n là t o à n bộ t h ê giới v ậ t c h ấ t t ồ n

t ạ i k h á c h quan T r o n g đó, loài n g u ô i v à xã h ộ i loài n g ư ồ i là

n h ữ n g bộ p h ậ n đặc t h ù k h ô n g t h ể t á c h ròi B ằ n g con đường khoa học, n g ư ờ i ta đ ã c h ứ n g m i n h được sự h ì n h t h à n h v à p h á t t r i ể n của giới t ự n h i ê n , t ừ đó đi s â u v à o b ả n c h ấ t v à t ì m t h ấ y sự t h ố n g

n h ấ t v ậ t c h ấ t ở mức độ v i mô v à vĩ mô

S i n h q u y ể n l à m ộ t h ệ t h ố n g phức t ạ p được tạ o t h à n h t ừ 3 bộ

p h ậ n cơ b ả n : t ậ p hợp các cơ t h ể sống tạo t h à n h lớp vỏ sống của

t r á i đ ấ t ; các c h ấ t t ạ o ra sự sống và cần cho sự sống n h ư : Nước ( H20 ) , Oxi (O), C á c b o n (C), C á c b o n n i c ( C 02) , P h é t pho (P), L ư u

h u ỳ n h (S), các n g u y ê n t ố v i lượng, các sản p h ẩ m h o ạ t đ ộ n g sống của t ấ t cả các cơ t h ể gồm các c h ấ t t h ả i của q u á t r ì n h t r a o đ ổ i

c h ấ t v à x á c c h ế t của c h ú n g Sinh q u y ể n đ ã t r ả i qua m ộ t q u á

t r ì n h t i ế n h ó a l â u d à i v à phức t ạ p đ ể h ì n h t h à n h n ê n các bộ

p h ậ n của n ó S i n h q u y ể n t ồ n t ạ i t r o n g các h 4 s i n h t h á i h i ệ n nay của t r á i đ ấ t v à d i tích, sản p h ẩ m của t o à n bộ q u á t r ì n h p h á t

t r i ể n g ầ n 3 t ỷ n ă m t r o n g vỏ t r á i đ ấ t Theo quan n i ệ m của M M

K a m s i l ố p , sự t i ế n h ó a của s i n h q u y ể n t r ả i qua 4 giai đ o ạ n cơ

ở 2 giai đoạn: Giai đoạn một và giai đoạn hai, sự tiên hóa

của s i n h q u y ể n d i ễ n ra theo t á c động của các y ế u t ố t ự n h i ê n

- Giai đoạn 3: Sự t i ê n h ó a của s i n h q u y ể n l i ê n q u a n t ớ i sự

t i ê n h ó a của con n g ư ờ i v à x ã h ộ i loài n g u ô i Con n g ư ờ i v à xã h ộ i

đ ã trở t h à n h n h ữ n g t h à n h v i ê n mới của chu t r ì n h s i n h học, sinh

q u y ể n bước v à o giai đ o ạ n p h á t t r i ể n mói v ề c h ấ t n g à y c à n g s â u sắc

- Giai đoạn 4: L à giai đ o ạ n s i n h q u y ể n c h u y ể n t h à n h t r í t u ệ

q u y ể n hay n h â n q u y ể n (Noosphera) T r o n g giai đ o ạ n n à y , sự

t i ê n h ó a của sinh q u y ể n k h ô n g chỉ chịu sự t á c động của các y ế u

t ố t ự n h i ê n - sinh học m à còn chịu sự t á c động m ạ n h m ẽ của

Yêu t ố xã h ộ i (xã h ộ i loài người) quyết đ ị n h sự bảo t ồ n của

sự sống t r ê n t r á i đ ấ t :

• Xã h ộ i là h ì n h thức v ậ n động cao n h ấ t của v ậ t c h ấ t dựa

t r ê n m ố i quan h ệ cơ b ả n giữa n g ư ờ i v ố i n g u ô i Do đó, xã h ộ i

k h ô n g t h ể là cái gì k h á c , m à c h í n h là bộ p h ậ n đặc b i ệ t , được t á c h

ra m ộ t cách hợp q u i l u ậ t của t ự n h i ê n , là h ì n h thức t ổ chức v ậ t

c h ấ t cao n h ấ t trong q u á t r ì n h t i ê n h ó a v ậ t c h ấ t t r á i đ ấ t , có quan

h ệ h ữ u cơ và t h ố n g n h ấ t trong h ệ t h ô n g "tự n h i ê n con n g ư ờ i

-xã h ộ i ", gồm 5 t h à n h p h ầ n cơ b ả n :

- T h à n h p h ầ n t h ứ n h ấ t : Sinh v ậ t sản x u ấ t (tảo v à c â y xanh)

có chức n ă n g c h í n h là tổng hợp c h ấ t h ữ u cơ t ừ nước, k h í cacboníc

v à n ă n g lượng m ặ t tròi n h ò q u á t r ì n h quang hợp

- T h à n h p h ầ n t h ứ hai: S i n h v ậ t t i ê u t h ụ bao g ồ m t o à n bộ động v ậ t sử d ụ n g c h ấ t h ữ u cơ do thực v ậ t t ạ o ra, k h i c h ế t c h ú n g

- T h à n h p h ầ n t h ứ tư: L à con n g ư ờ i v à x ã h ộ i loài n g ư ờ i

- T h à n h p h ầ n t h ứ n ă m : L à các c h ấ t vô cơ v à h ữ u cơ c ầ n cho

sự sống của s i n h v ậ t và con n g u ô i S ố lượng các c h ấ t n à y n g à y

m ộ t t ă n g Các t h à n h p h ầ n Ì, 2, 3, 5 là y ế u t ố t ự n h i ê n của h ệ

t h ố n g "tự n h i ê n - con n g ư ờ i - x ã h ộ i " T r o n g h ệ t h ố n g đó, m ỗ i

y ê u t ố đ ề u có v a i t r ò v à vị t r í n h ấ t đ ị n h N h ư vậy, t ự n h i ê n là môi t r u ồ n g sống của con n g u ô i v à x ã h ộ i loài n g u ô i , là y ế u t ố cơ

• ơ giai đ o ạ n c á c h m ạ n g công nghiệp, các t r u n g t â m p h á t

t r i ê n k i n h tê t h ê giới c h u y ể n sang các v ù n g g i à u tài n g u y ê n v à

k h o á n g sản ( C h â u Âu - Bắc M ỹ )

• ơ giai đoạn khoa học, kỹ thuật và công nghệ hiện nay, sự

p h á t t r i ể n k i n h t ế , xã h ộ i k h ô n g h o à n t o à n p h ụ thuộc v à o sự

g i à u có n g u ồ n t à i n g u y ê n t h i ê n n h i ê n t r u y ề n t h ố n g n h ư k h o á n g sản, l â m sản, h ả i sản, đ ấ t canh t á c n ô n g nghiệp ( N h ậ t B ả n T â y

A u , các nước công n g h i ệ p mới NICs) Trong k h i đó, giá t r ị m ộ t số tài n g u y ê n t á i tạo n h ư nước, k h í h ậ u t à i n g u y ê n xã h ộ i , v.v có

xu h ư ớ n g gia t ă n g

T u y n h i ê n , x ã h ộ i n g à y c à n g p h á t t r i ể n thì xã hội c à n g cần tới t ự n h i ê n và gắn bó với t ự n h i ê n

sẵn có của sinh q u y ể n cả vô cơ v à h ữ u cơ, t ừ đ ấ t đ á tới k h o á n g

sản v à sinh k h ố i Hai là, sự trao đ ổ i chất của sản x u ấ t xã h ộ i

t h ư ờ n g k h ô n g đ ả m bảo sự t u ầ n h o à n k h é p k í n của v ậ t c h ấ t n h ư chu t r ì n h sinh địa h ó a Do vậy, sản x u ấ t t h ư ờ n g tạo ra các c h ấ t

t h ả i độc h ạ i cho sinh v ậ t Do vậy, xã h ộ i cần có t r á c h n h i ệ m v ề

v ấ n đ ề g â y ra ô n h i ễ m môi t r ư ờ n g

T r o n g h ệ t h ố n g "tự n h i ê n - con n g u ô i - xã h ộ i " , y ế u t ố con

n g ư ờ i g i ữ v a i t r ò đặc b i ệ t quan trọng:

• Sự t h ố n g n h ấ t giữa t ự n h i ê n v à xã h ộ i n ằ m t r o n g b ả n t í n h của con n g u ô i và t h ô n g qua các h o ạ t động của con n g ư ờ i B ằ n g

q u á t r ì n h trao đ ổ i c h ấ t n h ư m ộ t động v ậ t , con n g u ô i g ắ n bó với

x ã h ộ i c à n g p h á t t r i ể n t h ì việc t h ỏ a m ã n n h ữ n g n h u c ầ u t ự

n h i ê n của con n g ư ờ i c à n g bị x ã h ộ i chi p h ố i v à q u y ế t đ ị n h (Ví d ụ :

n g u ồ n thức ă n , nước uống, c h ấ t lượng môi t r ư ờ n g sống)

• Sự t h ố n g n h ấ t giữa x ã h ộ i v à t ự n h i ê n có b ề n v ữ n g hay

k h ô n g k h ô n g chỉ b i ể u h i ệ n qua sự t ồ n t ạ i v à p h á t t r i ể n của các

h ệ sinh t h á i t ự n h i ê n , m à còn t h ể h i ệ n c h ủ y ế u qua sức sống của con n g ư ờ i (sức khoe, b ệ n h t ậ t , k h ả n ă n g s á n g tạo)

Ý nghĩa của phương pháp luận về quản lý.môỉ trường

rút ra từ nguyên lý thống nhất vật chất của thế giới:

Sự t h ố n g n h ấ t v ậ t c h ấ t của t h ế giới h ữ u cơ t ồ n t ạ i ở t ấ t cả các bậc t ừ v i mô đ ế n vĩ mô Cơ sở t h ố n g n h ấ t của h ệ t h ố n g "tự

n h i ê n - con n g ư ờ i - x ã h ộ i " được quy đ ị n h bởi c ấ u t r ú c c h ặ t chẽ,

l i ê n h o à n của sin h q u y ể n v à bở i cơ c h ế h o ạ t đ ộn g theo n g u y ê n tắc t ự t ổ chức, t ự bảo vệ, t ự đ i ề u chỉnh, t ự l à m sạch của chu

t r ì n h sinh địa h ó a Vì vậy, h ệ q u ả đ ầ u t i ê n r ú t ra t ừ n g u y ê n lý

t í n h t h ố n g n h ấ t v ậ t c h ấ t của t h ê giới là p h ả i có quan đ i ể m h ệ thống, quan đ i ể m t o à n d i ệ n và p h á t t r i ể n trong việc g i ả i q u y ế t

c á c v â n đ ê mô i t r ư ờ n g v à q u ả n lý môi trư ờn g h i ệ n nay

Ngược l ạ i , sự p h á t t r i ể n của xã h ộ i \oầ n g ư ờ i k h ô n g t á c h ròi

k h ỏ i t ự n h i ê n v à m ố i quan h ệ của con n g ư ờ i với xã h ộ i loài

n g ư ò i

T ự n h i ê n và xã hội vừa thống n h ấ t vừa p h ụ thuộc l ẫ n nhau

Sự p h ụ thuộc l ẫ n nhau b i ể u h i ệ n ở chỗ cơ t h ể của con n g ư ờ i là một p h ầ n của t ự n h i ê n , con nguôi và xã hội loài ngưòi là n h ữ n g tác n h â n có tác động m ạ n h m ẽ tới tự n h i ê n

Quan h ệ giữa con người và tự n h i ê n p h ụ thuộc vào t r ì n h độ

p h á t t r i ể n của xã h ộ i :

- Sản x u ấ t xã h ộ i là p h ư ơ n g thức trao đ ổ i v ậ t chất giữa xã hội và t ự n h i ê n , lao động là b i ể u h i ệ n cho tác động của con người vào t ự n h i ê n ; n h ò lao động s á n g tạo, con ngưòi, xã h ộ i loài nguôi

M ố i quan h ệ giữa con n g ư ờ i và t ự n h i ê n p h ụ thuộc chặt chẽ

v à bị qu i đ ịn h bởi t r ì n h độ p h á t t r i ể n của lực lư ợn g sả n x u ấ t

T r ì n h độ p h á t t r i ể n của xã h ộ i được đo b ằ n g p h ư ơ n g t i ệ n và công

cụ để sản x u ấ t ra của cải v ậ t chất cũng n h ư k h ố i lượng của cải

v ậ t chất m à con người đ ã l à m được

Các nấc thang của lịch sử xã hội được đo b ằ n g t r ì n h độ p h á t

t r i ể n của lực lượng sản x u ấ t hay quan h ệ giữa con n g ư ờ i và t ự

n h i ê n với t r ì n h độ p h á t t r i ể n xã h ộ i có m ố i quan h ệ p h ụ thuộc và qui định l ẫ n nhau trong q u á t r ì n h lịch sử Ba cuộc c á c h m ạ n g sản x u ấ t trong lịch sử loài n g ư ờ i :

- T ì m ra lửa: con n g ư ờ i t ự k h ẳ n g định m ì n h là m ộ t c h ủ t h ể , còn t ự n h i ê n là đ ố i t ư ợ n g t á c động Đ â y là giai đ o ạ n sản x u ấ t t h ô

sơ, p h ụ thuộc t ự n h i ê n , n ê n môi t r ư ờ n g sống của con n g ư ờ i t ư ơ n g

t ự n h ư môi t r ư ờ n g chung của t r á i đ ấ t

- V ă n m i n h n ô n g nghiệp với công cụ sản x u ấ t b ằ n g k i m loại

Đ ố i t ư ợ n g k h a i t h á c chủ y ê u của con người là đ ấ t đ a i và động thực v ậ t có sẵn t r o n g t ự n h i ê n Môi t r ư ờ n g t ự n h i ê n c h ư a có b i ê n đổi đ á n g k ể Quan h ệ giữa môi t r ư ờ n g và t ự n h i ê n c h ủ y ế u là h à i

h ò a

- Sự ra đ ờ i của m á y hơi nưốc đ á n h d â u bước chuyể n m ì n h của xã h ộ i loài n g ư ờ i t ừ v ă n m i n h n ô n g nghiệp sang v ă n m i n h công nghiệp Con ngươi đ ã coi t ự n h i ê n là đôi t ư ợ n g k h a i t h á c v à bóc l ộ t T á c động của con ngươi đ ế n tự n h i ê n h ế t sức m ạ n h m ẽ

T r o n g v ò n g 100 n ă m , t ừ 1876 đ ế n 1975, con n g ư ờ i đ ã k h a i t h á c

t ừ lòng đ ấ t 137 tỷ t ấ n t h a n , 467 tỷ t ấ n d ầ u , 20.000 tỷ m3 k h í đốt,

245 t ỷ t ấ n q u ặ n g sắt Trong vòng 25 n ă m còn l ạ i của t h ê kỷ này, con ngươi đ ã và sẽ k h a i t h á c một lượng t à i n g u y ê n tướng

đ ư ơ n g n h ư t h ê nữa Do sự k h a i t h á c q u á mức, môi t r ư ờ n g bị suy

t h o á i n ặ n g n ề tạo ra các k h ủ n g hoảng v ề môi t r ư ờ n g h i ệ n nay Đặc b i ệ t , sự x u ấ t h i ệ n của m á y t í n h và các n g à n h khoa học

h i ệ n đ ạ i k h á c t ừ n ă m 1970 đ ã đ á n h d ấ u một giai đ o ạ n c á c h

m ạ n g mới của n ề n v ă n m i n h t r í t u ệ Trong giai đ o ạ n n à y , t r í t u ệ

đ ã trở t h à n h lực lượng sản x u ấ t trực t i ế p M ụ c t i ê u của v ă n

m i n h t r í t u ệ là p h ả i x â y d ự n g m ố i quan h ệ h à i h ò a thực sự giữa con n g ư ờ i và t ự n h i ê n

N h ư vậy, đ ể bảo vệ môi t r ư ờ n g sống cần:

- G i ữ h à i h ò a quan h ệ con n g ư ờ i - tự n h i ê n

- G i ữ h à i h ò a quan h ệ con n g ư ờ i - con n g ư ờ i

Khả năng điều khiển có ý thức mối quan hê giữa con người và tư nhiên:

Sự p h á t t r i ể n của xã h ộ i loài n g ư ờ i n g à y nay đ a n g h ư ớ n g t ố i các mục t i ê u cơ b ả n : p h ồ n t h ị n h v ề k i n h t ế , b ì n h đ ẳ n g v à công

b ằ n g v ề h ư ở n g t h ụ v ậ t c h ấ t v à môi t r u ồ n g t r o n g sạch, duy t r ì v à

p h á t t r i ể n các d i sản v ă n h ó a của n h â n l o ạ i Đ ể t ồ n t ạ i v à p h á t

t r i ể n , con n g u ô i p h ả i t i ế n h à n h đ i ề u k h i ể n có ý thức quan h ệ giữa xã h ộ i v à t ự n h i ê n

H o ạ t động của con n g ư ờ i t ừ x ư a đ ế n nay có t á c động m ạ n h

t i ê u d i ệ t v à o t h ê kỉ t h ứ X sau C ô n g n g u y ê n với 15 t h ế kỉ p h á t

t r i ể n

Đ ể đ i ề u k h i ể n có ý thức m ố i quan h ệ giữa con n g ư ờ i (xã hội)

v à t ự n h i ê n , loài n g ư ờ i cần:

• N h ậ n thức được các qui l u ậ t của t ự n h i ê n : c ấ u t r ú c của các

h ệ t h ố n g t ự n h i ê n , các quy l u ậ t cơ b ả n n h ư quy l u ậ t c â n b ằ n g sinh t h á i , c â n b ằ n g n ă n g lượng, c â n b ằ n g nước, v.v

• Sử d ụ n g n h ữ n g q u i l u ậ t đó m ộ t c á c h c h í n h x á c v à o thực

t i ễ n xã h ộ i , v à o l ĩ n h vực sản x u ấ t tạo ra của c ả i v ậ t c h ấ t n h ư

k h a i t h á c t r o n g k h ả n ă n g có giới h ạ n của các h ệ sinh t h á i , t á i

t ạ o các nguồn t à i n g u y ê n sinh học, nưốc, v.v

Môi t r ư ờ n g mới m à con n g ư ờ i h i ệ n nay v ố i t r ì n h độ p h á t

t r i ể n cao của khoa học và kĩ t h u ậ t có t h ê sống m ộ t c á c h h à i h ò a được gọi là t r í t u ệ q u y ể n

Trí tuệ quyên (nhân quyên): Noosphera

T r í t u ệ q u y ể n là m ộ t giai đ o ạ n p h á t t r i ể n t h ứ 4 của sinh quyển, k h i con n g ư ờ i g i ữ vai t r ò đ i ê u k h i ể n có ý thức sự t i ê n h ó a của sinh quyển Quan đ i ể m của các n h à khoa học P h á p E.Lơroa

p h á t t r i ể n cao n h ấ t của sinh quyển Theo V e r đ n a t x k i , cái k h á c

cơ b ả n của t r í t u ệ q u y ể n với giai đ o ạ n n g u y ê n sơ của sinh q u y ể n là:

• Chu t r ì n h sinh địa h ó a của t r í t u ệ q u y ể n k h ô n g k í n , p h ầ n

cơ b ả n c ù a sinh q u y ể n : t í n h t ổ chức, t ự đ i ể u chỉnh, k h ả n ă n g t ự

l à m sạch

N h ư vậy, đ ể sinh q u y ể n có t h ể chấp n h ậ n x ã h ộ i (con n g ư ờ i )

n h ư m ộ t t h à n h viên thực sự, c ầ n tạo t h ê m m ộ t chức n ă n g m ố i cho t r í t u ệ q u y ể n là t á i sản x u ấ t n h ữ n g t à i n g u y ê n t h i ê n n h i ê n

m à con người đ ã t i ê u d ù n g b ằ n g các c á c h :

• Đ ư a k h â u sản x u ấ t xã h ộ i thực sự h ò a hợp v à o chu t r ì n h sinh địa h ó a , b i ê n xã h ộ i t ừ y ê u tô sử d ụ n g và p h á h o ạ i t h à n h

m ộ t y ê u tô x â y d ự n g và có t r á c h n h i ệ m của sinh q u y ể n

• Bào vệ và cải t h i ệ n c h ấ t lượng môi t r ư ờ n g s ô n g

Các giải pháp cơ bản đối với vấn đê môi trường theo các quan điềm triết hoe:

đê môi t r ư ờ n g

• Đ ể g i ả i q u y ế t m â u t h u ẫ n giữa xã hội và t ự n h i ê n p h ả i xây

d ự n g một môi quan h ệ hài h ò a giữa xã hội và t ự n h i ê n , b ằ n g cách đ ư a n ê n sản x u ấ t h ò a hợp thực sự với t ự n h i ê n , bô sung

t h ê m chức n ă n g t á i sản x u ấ t nguồn tài n g u y ê n t h i ê n n h i ê n t ừ các chất t h ả i của con n g ư ờ i C ụ t h ể , con người chỉ được t h ả i v à o

tự n h i ê n n h ữ n g chất m à tự n h i ê n có t h ể h ấ p t h ụ và x ử lý được

n h ư chất t h ả i của n h ữ n g sinh vật k h á c

• c ầ n p h ả i tạo các công n g h ệ mới, các công n g h ệ sạch đ ể

đ ư a sản x u ấ t xã h ộ i (con người) t h à n h một m ắ t xích của chu

t r ì n h t ự n h i ê n - con n g ư ờ i - xã h ộ i

5.2.2 Cơ sở khoa học công nghệ của quản lý môi trường

Cơ sở khoa hoe:

• Việc h ì n h t h à n h các B ộ m ô n k h á c nhau của khoa học môi trường, công nghệ môi trường, t h ô n g t i n môi trướng, kỹ t h u ậ t môi t r ư ờ n g K ế t q u ả n g h i ê n cứu ứng d ụ n g của các n h à khoa học thuộc các l ĩ n h vực H ó a học, Sinh học Địa học, V ậ t lý, T o á n học,

T i n học, v.v T u y n h i ê n , v ấ n đ ề môi t r ư ờ n g t h ô n g t h ư ờ n g k h á phức t ạ p , liên quan v ố i n h i ề u n g à n h khoa học t ự n h i ê n v à xã h ộ i

n ê n k h ô n g t h ể g i ả i q u y ế t b ằ n g m ộ t sô g i ả i p h á p r i ê n g b i ệ t của một n g à n h khoa học n à o đó Do vậy, q u ả n lý môi t r ư ờ n g v ố i t ư cách là m ộ t l ĩ n h vực khoa học ứ n g d ụ n g có chức n ă n g p h â n tích,

đ á n h giá và á p d ụ n g các t h à n h t ự u của khoa học, công nghệ,

q u ả n lý xã h ộ i để g i ả i q u y ế t tổng t h ể các v ấ n đ ề môi t r ư ờ n g do

p h á t t r i ể n đ ặ t ra

• Sự n â n g cao h i ể u b i ế t của con n g ư ờ i v ề các tác động của hoạt động p h á t t r i ể n k i n h t ế , về h ệ sinh t h á i , các chu t r ì n h sinh địa hóa, các b i ế n đ ổ i môi t r ư ờ n g qui mô h à n h t i n h : b i ế n đ ổ i k h í

h ậ u , suy t h o á i t ầ n g ôzôn, d â n g cao mực nước b i ể n , ô n h i ễ m b i ể n , v.v T ấ t cả n h ậ n thức t h u được t r ê n cho p h é p k ế t l u ậ n : h o ạ t động của loài n g ư ờ i đ a n g gây ra các t á c động vượt qua k h ả n ă n g chịu t ả i của t r á i đ ấ t , v à đ ể duy t r ì cuộc sống của loài ngưòi, c ầ n

p h ả i sử d ụ n g hợp lý các n g u ồ n t à i n g u y ê n t h i ê n n h i ê n , bảo v ệ môi t r ư ờ n g sống t r ê n t r á i đ ấ t Hay nói c á c h k h á c , loài n g ư ờ i c ầ n

p h ả i q u ả n lý môi t r ư ờ n g sống của c h í n h m ì n h t h ô n g qua các

h o ạ t động p h á t t r i ể n b ề n vững

• Sự h ì n h t h à n h các công cụ t í n h t o á n , p h ư ơ n g p h á p khoa học r i ê n g đ ể đ á n h giá c h ấ t lượng môi t r u ồ n g , đ á n h giá t à i

n g u y ê n t h i ê n n h i ê n , t i ê u c h u ẩ n môi t r ư ờ n g , v.v cho p h é p con

n g ư ờ i có t h ể đ á n h giá, d ự b á o v à k i ể m s o á t các t á c đ ộ n g t i ê u cực của p h á t t r i ể n đ ế n môi t r ư ờ n g H a y nói m ộ t c á c h k h á c , loài

n g ư ờ i đ ã có n h ữ n g công cụ có h i ệ u lực đ ể q u ả n lý c h ấ t lượng môi

t r ư ờ n g s ô n g của c h í n h m ì n h

Cơ sỏ kỹ thuât - công nghệ:

• Sự p h á t t r i ể n của công n g h ệ môi t r ư ờ n g t r o n g l ĩ n h vực x ử

• Sự p h á t t r i ể n các ứ n g d ụ n g t h ô n g t i n d ự b á o môi t r ư ờ n g : GIS, mô h ì n h hóa, quy hoạch môi truồng, E I A , k i ể m t o á n môi

t r u ồ n g Các ứ n g d ụ n g t r ê n k h ô n g n ằ m t r o n g m ộ t h ệ t h ố n g các

n g à n h khoa học v à công n g h ệ đ ã có, liên quan t ớ i n h i ề u l ĩ n h vực hoạt động k i n h t ế x ã h ộ i k h á c Các g i ả i p h á p t ố i ư u có được t ừ các n g h i ê n cứu t r ê n , chỉ có t h ể t r i ể n k h a i r ã thực t ế t h ô n g qua các b i ệ n p h á p q u ả n lý tổng hợp môi t r ư ờ n g của địa p h ư ơ n g ,

n g à n h , quốc gia, k h u vực và quốc t ê

• Sự h ì n h t h à n h và p h á t t r i ể n n h a n h c h ó n g của các l o ạ i công n g h ệ sạch, công n g h ệ k h ô n g có p h ê t h ả i , công n g h ệ t á i c h ế chất t h ả i trong giai đ o ạ n h i ệ n nay M ộ t n g à n h k i n h tê m ỏ i của loài n g ư ờ i - n g à n h công nghiệp t á i chê chất t h ả i đ a n g p h á t t r i ể n

ở n h i ề u quốc gia t r ê n T h ế giói Q u ả n lý môi t r ư ờ n g t r o n g t ư ơ n g lai, có t h ể trở t h à n h m ộ t công cụ trợ g i ú p đắc lực cho s ự p h á t

t r i ể n của n g à n h c ô n g n g h i ệ p môi t r ư ờ n g n à y

T ấ t cả n h ữ n g n h ậ n x é t t r ê n đ â y cho p h é p k ế t l u ậ n r ằ n g :

n g à y nay có đ ủ đ i ề u k i ệ n đ ể xem q u ả n lý môi t r ư ớ n g là m ộ t

c h u y ê n n g à n h khoa học môi t r ư ờ n g có chức n ă n g q u ả n lý tổng hợp các h o ạ t động p h á t t r i ể n của con n g ư ờ i , đ ả m bảo duy t r ì v à bảo vệ chất lượng môi t r ư ờ n g s ô n g của con n g ư ờ i c ù n g các s i n h

v ậ t t r ê n t r á i đ ấ t , h i ệ n t ạ i cũng n h ư t ư ơ n g l a i

5.2.3 Cơ sở kinh tế của quản lý môi trường

Cơ sở k i n h t ế của q u ả n lý môi trường, được h ì n h t h à n h trong bối c ả n h của n ề n k i n h t ế t h ị t r u ồ n g và các h o ạ t động có

ả n h h ư ở n g t ố i môi t r ư ờ n g , được đ i ê u t i ế t t h ô n g qua các c ô n g cụ

k i n h t ê

+ H o ạ t động sản xuất của x ã h ộ i t h ô n g t h ư ờ n g được đ i ề u

h ò a b ằ n g sô lư ợn g t ố i ư u n à o đ ó của sả n p h ẩ m theo qua n h ệ cung cầu Ví d ụ : xác đ ị n h mức sản x u ấ t t ố i ư u v ố i b à i t o á n đ ặ t ra

là lựa chọn sản lượng tôi ư u cho m ộ t h o ạ t động sản x u ấ t Q n à o

đó ( H ì n h V.5) Theo đồ thị n à y , k h i sản lượng sản p h ẩ m t à n g t h ì lợi n h u ậ n b i ê n ( L N B ) của t ừ n g sản p h ẩ m g i ả m , mặc d ù t ổ n g l ợ i

n h u ậ n của doanh nghiệp có t h ể t ă n g T r o n g k h i đó, chi p h í b i ê n (CPB) của x ã h ộ i đ ố i vài sản p h ẩ m k h i sản lượng sản p h ẩ m t ă n g ,

sẽ t ă n g theo mặ c d ù chi p h í của doan h n g h i ệ p có t h ể g i ả m K ế t

q u ả là doanh n g h i ệ p v à xã h ộ i p h ả i lựa chọn số lượng sản p h ẩ m

do t ồ n t ạ i n h ữ n g ngoại ứ n g v à h à n g h ó a c ô n g cộng

Ngoại ứ n g là n h ữ n g t á c động đ ế n lợi ích v à chi p h í n ằ m

n g o à i t h ị t r ư ờ n g Ngoại ứ n g có t h ể là t í c h cực, k h i t ạ o ra l ợ i ích cho các b ê n k h á c , hoặc t i ê u cực k h i á p đ ặ t các chi p h í cho các b ê n

k h á c H à n g h ó a công cộng là h à n g h ó a được d ù n g cho n h i ề u

n g ư ờ i , k h i c h ú n g được cung cấp cho một số ngưòi thì n h ữ n g

n g u ô i k h á c có t h ể sử d ụ n g c h ú n g được Môi t r ư ờ n g là loại h à n g hoa công cộng, có hai thuộc tính không cạnh tranh và không loại trừ

K h i t ồ n t ạ i các ngoại ứ n g và h à n g hóa công cộng, giá cả m ộ t sản p h ẩ m k h ô n g còn p h ả n á n h giá trị xã hội của nó Các doanh nghiệp có t h ể sản x u ấ t q u á n h i ề u hoặc q u á ít sản p h ẩ m , g â y ra

sự suy t h o á i hoặc vô h i ệ u h ó a t h ị trường Do vậy, l o ạ i h à n g h ó a công cộng là môi t r ư ờ n g p h ả i do n h à nước đ ả m n h i ệ m việc sản

x u ấ t và cung cấp, n h ằ m h ạ n c h ê các tác động t i ê u cực của sản

x u ấ t và điêu h ò a t h ị t r ư ờ n g

+ Ngoại ứ n g t i ê u cực của hoạt động sản x u ấ t ở m ộ t xí nghiệp hoặc m ộ t n g à n h có t h ể h ạ n c h ê k h i chi p h í b i ê n của xã hội bằng lợi ích b i ê n xã h ộ i đ ể sản x u ấ t ra h à n g h ó a N h à nước với chức n ă n g đ i ể u h à n h tổng t h ể các hoạt động sản x u ấ t v à t i ê u

d ù n g s à n p h ẩ m , t h ô n g qua các b i ệ n p h á p và công cụ k i n h t ê của

m ì n h Vì vậy, n ê u d ù n g các b i ệ n p h á p và công cụ k i n h t ế , c h ú n g

ta có t h ể đ ị n h h u ố n g được sả n x u ấ t v à t i ê u t h ụ , hay nó i c á c h

k h á c , c h ú n g ta đ i ề u k h i ể n được các h o ạ t động sản x u ấ t có t á c động đ ế n môi t r ư ờ n g

+ Các công cụ bảo vệ môi t r ư ớ n g và q u ả n lý t à i n g u y ê n

Hình V.6 C á c c ô n g c ụ k i n h t ế đ ể b ả o v ệ m ô i t r ư ờ n g v à

q u ả n l ý t à i n g u y ê n t h i ê n n h i ê u Quyền sở hữu

Quyển sờ hữu

+ Quyền sờ hữu đất

+ Quyền sở hữu nước

+ Quyền khai thác khoáng sản

Cho chịu thuế đẩu tư

Cho kháu hao nhanh

Trợ cấp nhà ờ

Tạo ra thị trường Giấy phép thải thương mại Quota đánh bắt thương mại Quota phát triển thương mại

Cổ phần nước thương mại

Cổ phần tài nguyên thương mại Giấy phép đất thương mại Đền bù/cho chịu thương mại

Hệ thống phí Phí ô nhiễm Phí sử dụng Phí giá trị Phí tác động Phí đánh giá

Lệ phí giao thông Phí hành chính

Cóng cụ tài chính Trợ cấp tài chính Cho vay ưu đãi Khế ước Khuyên khích khu vực

Ưu tiên trợ cấp

Sự lưu hành cứng ờ tỷ giá thấp

Quỹ đối ứng Quỹ ngành Quỹ sinh thái / môi trường Quỹ xanh

Các hệ thống trách nhiệm

pháp lý Trách nhiệm công khai

•Phí không phục tùng

•Trách nhiệm lao động và

trách nhiệm cá nhàn

Trách nhiệm gây thiệt hại tài

nguyên thiên nhiên

Bào hiểm trách nhiệm

Khuyến khích bắt buộc

Các hệ thống đặt cọc và hoàn trả Cam kết báo vệ môi trường (quán lý tài nguvên rừng, v.v) Cam kết phục hổi đất (khai thác khoáng sản)

Cam kết quàn lý chất thài Cam kết phòng ngừa sự cố mói trường (phòng tránh tràn dầu)

Hệ thống ký quỹ và hoàn trả

Cổ phần, ký quỹ hoàn trả