Quá trình ra quyết định của bệnh nhân tâm thần trong mô hình phục hồi chức năng” (nghiên cứu tại bệnh viện ban ngày mai hương, quận hai bà trưng, hà nội)

Quá trình ra quyết định của bệnh nhân tâm thần trong mô hình phục hồi chức năng” Nghiên cứu tại Bệnh viện ban ngày Mai Hương, quận Hai Bà Trưng, Hà Nội Nguyễn Thu Trang Trường Đại học K

Quá trình ra quyết định của bệnh nhân tâm thần trong mô hình phục hồi chức năng” (Nghiên cứu tại Bệnh viện ban ngày Mai Hương, quận Hai Bà Trưng, Hà Nội)

Nguyễn Thu Trang

Trường Đại học KHXH&NV Luận văn ThS ngành: Công tác xã hội; Mã số: 60 90 01 01

Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Hồi Loan

Năm bảo vệ: 2013

Abstract: Mô tả mô hình phục hồi chức năng của Bệnh viện Tâm thần Ban ngày Mai

Hương, quận Hai Bà Trưng, Hà Nội và các đặc điểm chính của nhóm bệnh nhân tham gia mô hình phục hồi chức năng Xác định những biểu hiện của sự tham gia của bệnh nhân tâm thần trong quá trình ra quyết định trong mô hình phục hồi chức năng qua các giai đoạn Nhận diện các nhân tố cơ bản tác động tới sự tham gia của bệnh nhân tâm thần vào quá trình ra quyết

định trong mô hình phục hồi chức năng

Keywords: Bệnh nhân tâm thần; Phục hồi chức năng; Quá trình ra quyết định; Dịch vụ xã

hội

Content:

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 6

1 Lý do chọn đề tài 6

2 Tổng quan vấn đề nghiên cứu 9

2.1 Những nghiên cứu trên thế giới 9

2.2 Những nghiên cứu tại Việt Nam 21

3 Ý nghĩa của nghiên cứu 25

3.1 Ý nghĩa khoa học 25

3.2 Ý nghĩa thực tiễn 25

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 26

4.1 Mục đích nghiên cứu 26

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 26

5 Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu 26

5.1 Đối tượng nghiên cứu 26

5.2 Khách thể nghiên cứu 26

5.3 Phạm vi nghiên cứu 27

6 Câu hỏi nghiên cứu 27

7 Phương pháp nghiên cứu 28

7.1 Phương pháp luận của đề tài 28

7.2 Cách tiếp cận nghiên cứu 28

7.3 Phương pháp thu thập thông tin 28

NỘI DUNG CHÍNH 31

Chương 1 Cơ sở lý luận và thực thực tiễn của nghiên cứu 31

1.1 Các khái niệm công cụ 31

1.1.1 Người bệnh tâm thần 31

1.1.2 Phục hồi chức năng, mô hình phục hồi chức năng và tái hòa nhập gia đình và cộng đồng 32

1.1.3 Quyết định, ra quyết định và ra quyết định chung (shared decision making) 33

1.1.4 Tư duy 34

1.1.5 Nhóm và nhóm trị liệu 35

1.1.6 Tăng cường năng lực (Empowerment) 35

1.2 Những lý thuyết chính ứng dụng trong nghiên cứu 36

1.2.1 Lý thuyết về Tăng cường năng lực (empowerment) 36

1.2.2 Lý thuyết về Ra quyết định chung (shared decision making) 38

1.2.3 Lý thuyết Quá trình tư duy (Platonov, 1977) 41

1.3 Khái quát đặc điểm địa bàn nghiên cứu 44

Chương 2 Mô hình phục hồi chức năng tại Bệnh viện Tâm thần Ban ngày Mai Hương 47

2.1 Khái quát đặc điểm của mô hình phục hồi chức năng 47

2.1.1 Cơ sở khoa học của mô hình phục hồi chức năng 47

2.1.2 Những đặc điểm về cơ cấu hành chính và đội ngũ chuyên môn của mô hình phục hồi chức năng 56

2.1.3 Những đặc điểm về kết cấu chương trình và các hoạt động chính trong mô hình phục hồi chức năng 58

2.2 Đặc điểm của bệnh nhân tâm thần tham gia mô hình phục hồi chức năng 62

2.2.1 Số lượng bệnh nhân tham gia mô hình phục hồi chức năng 62

2.2.2 Cơ cấu bệnh nhân trong mô hình phục hồi chức năng 65

2.2.3 Tình trạng bệnh của bệnh nhân trong mô hình phục hồi chức năng 68

2.2.4 Các nguồn tiếp cận mô hình phục hồi chức năng của bệnh nhân và người nhà bệnh nhân 71

2.2.5 Những nhu cầu phục hồi chức năng đặc thù của bệnh nhân trong mô hình 72

Chương 3 Bệnh nhân tâm thần và quá trình ra quyết định trong mô hình phục hồi chức năng tại Bệnh viện Tâm thần Ban ngày Mai Hương 75

3.1 Sự tham gia của bệnh nhân trong các giai đoạn ra quyết định tại mô hình phục hồi chức năng 75

3.1.1 Giai đoạn 1 - Tiếp nhận và sàng lọc người bệnh 75

3.1.2 Giai đoạn 2 - Tham gia những hoạt động phục hồi chức năng đặc thù chuẩn bị cho quá trình ra quyết định 81

3.1.3 Giai đoạn 3 - Tham gia các hoạt động trải nghiệm về quá trình ra quyết định cụ thể 87 3.1.3.1 Bước 1 - Xác định và biểu đạt vấn đề 90

3.1.3.2 Bước 2 - Huy động tri thức, kinh nghiệm 92

3.1.3.3 Bước 3 - Sàng lọc liên tưởng và hình thành giả thuyết 94

3.1.3.4 Bước 4 - Kiểm tra giả thuyết 95

3.1.3.5 Bước 5 - Giải quyết nhiệm vụ tư duy 97

3.2 Các bên liên quan trong quá trình ra quyết định của bệnh nhân tâm thần trong mô hình phục hồi chức năng 101

3.2.1 Người bệnh tâm thần 101

3.2.2 Gia đình người bệnh tâm thần 106

3.2.3 Cán bộ trong mô hình phục hồi chức năng 109

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 114

2 Khuyến nghị 116 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 119

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Hiện nay, Việt Nam đang phải đối phó với nhiều vấn đề xã hội đa dạng và phức tạp, trong đó, sức khỏe tâm thần đang trở thành một vấn đề nổi bật đòi hỏi sự quan tâm và can thiệp từ các cấp chính quyền, các ngành nghề và sự nhận thức cũng như tham gia của cộng đồng tại Việt Nam,

khái niệm tăng cường năng lực cho người bệnh tâm thần vẫn chưa được

cộng đồng và thậm chí nhiều nhà chuyên môn trong lĩnh vực trợ giúp nhận thức đúng đắn Những suy nghĩ kì thị người bệnh tâm thần là người vô dụng, không có khả năng tự đưa ra những quyết định dù là nhỏ nhất liên quan đến cuộc sống của mình vẫn còn phổ biến Bởi vậy, để thúc đẩy quá trình ra quyết định nhằm tạo ra những ảnh hưởng tích cực tới sự tiến bộ của người bệnh, hỗ trợ họ hòa nhập cộng đồng đúng nghĩa, chuẩn bị tâm thế để họ tham gia vào các hoạt động đa dạng trong đời sống xã hội, các

mô hình phục hồi chức năng cần đến vai trò của nhân viên công tác xã hội Hiện nay, trong cả nước, chỉ duy nhất có một bệnh viện hoạt động theo hình thức bệnh viện ban ngày với định hướng chăm sóc sức khỏe tâm thần mới của WHO - chăm sóc sức khỏe tâm thần vì cộng đồng và dựa vào cộng đồng Đó là bệnh viện ban ngày Mai Hương, quận Hai Bà Trưng, Hà Nội Vì vậy, việc nghiên cứu đề tài này có ý nghĩa quan trọng nhằm giúp chúng ta xây dựng nhận thức hệ thống và toàn diện trong đánh giá, khẳng định vị thế của quá trình ra quyết định của người bệnh tâm thần trong mô hình phục hồi chức năng với tư cách một cách thức tăng cường năng lực cho thân chủ, qua đó, xây dựng cách thức can thiệp giúp người bệnh tâm thần tham gia tích cực hơn vào quá trình ra quyết định trong những vấn đề

2 Ý nghĩa của nghiên cứu

2.1 Ý nghĩa khoa học: làm rõ quan điểm lý thuyết về tăng cường năng lực

(empowerment) cũng như ra quyết định chung (shared decision making) của người bệnh tâm thần trong một hệ thống chăm sóc sức khỏe tâm thần chính thống Trong đó, quá trình tư duy của Platonov trong phân tích quá trình ra quyết định của bệnh nhân tâm thần đặt trong bối cảnh của cách tiếp cận tăng cường năng lực trong mô hình phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng của bệnh viện ban ngày Mai Hương sẽ làm rõ hơn ứng dụng

của lý thuyết này trong thực tế

2.2 Ý nghĩa thực tiễn: kết quả nghiên cứu giúp các nhà chuyên môn và

quản lý của mô hình cũng như của Bệnh viện Tâm thần Ban ngày Mai Hương thấy được những ưu điểm và hạn chế trong triển khai hoạt động của bệnh viện, đồng thời có những đánh giá và đề xuất có thể ứng dụng và

mở rộng tại bệnh viện sau này

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu: Nghiên cứu này nhằm tìm hiểu, làm rõ quá

trình ra quyết định của người bệnh tâm thần trên thực tế trong mô hình phục hồi chức năng ở Bệnh viện Tâm thần Ban ngày Mai Hương để qua

đó, xây dựng cách thức can thiệp giúp người bệnh tâm thần có thể tham gia tích cực hơn vào quá trình ra quyết định trong những vấn đề liên quan đến bản thân để họ thực sự được tăng cường năng lực, hòa nhập đời sống

xã hội tốt hơn

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

(1) Mô tả mô hình phục hồi chức năng của Bệnh viện Tâm thần Ban ngày Mai Hương và các đặc điểm chính của nhóm bệnh nhân tham gia mô hình phục hồi chức năng

(2) Xác định những biểu hiện của sự tham gia của bệnh nhân tâm thần trong quá trình ra quyết định trong mô hình phục hồi chức năng qua các giai đoạn

(3) Nhận diện các nhân tố cơ bản tác động tới sự tham gia của bệnh nhân tâm thần vào quá trình ra quyết định trong mô hình phục hồi chức năng

4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu: Quá trình ra quyết định của bệnh nhân tâm

thần trong mô hình phục hồi chức năng tại Bệnh viện Ban ngày Mai Hương – Hà Nội

5 Câu hỏi nghiên cứu

Để đạt được mục đích, mục tiêu nghiên cứu của đề tài, kết quả nghiên cứu sẽ hướng tới trả lời những câu hỏi nghiên cứu sau:

(1) Những đặc điểm chính của mô hình phục hồi chức năng của Bệnh viện Tâm thần Ban ngày Mai Hương và các đặc điểm chính của nhóm bệnh nhân tham gia mô hình phục hồi chức năng này là

(2) Sự tham gia của bệnh nhân tâm thần trong quá trình ra quyết định trong mô hình phục hồi chức năng qua các giai đoạn được thể hiện như thế nào?

(3) Những nhân tố cơ bản nào tác động tới sự tham gia của bệnh nhân tâm thần vào quá trình ra quyết định trong mô hình phục hồi chức năng?

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp luận của đề tài

Nghiên cứu sử dụng phương pháp luận duy vật lịch sử và duy vật biện chứng để xem xét các biến trong tổng hòa các mối quan hệ cũng như

sự biến đổi của thời gian ảnh hưởng tới các mối quan hệ này

6.2 Cách tiếp cận nghiên cứu

Đề tài sử dụng cách tiếp cận liên ngành và hệ thống trong nghiên cứu, trong đó, những lý thuyết Tâm lý học (Quá trình tư duy – Platonov, 1977) và lý thuyết Công tác xã hội (cách tiếp cận tăng cường năng lực trong thực hành, hệ thống quan điểm về ra quyết định chung, các lý thuyết

về nhóm ) được vận dụng để góp phần làm rõ các câu hỏi nghiên cứu

6.3 Phương pháp thu thập thông tin

 Phương pháp phân tích tài liệu

 Phương pháp quan sát

Để thu thập thông tin cho đề tài, phương pháp quan sát tham dự đã được triển khai trong 03 tháng từ tháng 03/2013 đến tháng 06/2013 (trung bình 03 buổi phục hồi chức năng - ca sáng/tuần) Những đối tượng quan sát chính được lựa chọn: bệnh viện, mô hình phục hồi chức năng, cán bộ bệnh viện, bệnh nhân, người nhà bệnh nhân

 Phương pháp phỏng vấn sâu

- Bệnh nhân: 05 người

- Người nhà bệnh nhân: 05 người

- Cán bộ tâm lý trực tiếp triển khai mô hình: 01 người

- Bác sỹ tâm thần trực tiếp điều trị cho bệnh nhân: 02 người

- Điều dưỡng trực tiếp chăm sóc cho bệnh nhân: 02 người

- Cán bộ quản lý (phó giám đốc bệnh viện): 01 người

 Phương pháp thảo luận nhóm

02 thảo luận nhóm này được triển khai vào tháng 04/2013 với sự tham gia của 13 – 15 bệnh nhân thuộc mô hình phục hồi chức năng

NỘI DUNG CHÍNH

Chương 1 Cơ sở lý luận và thực thực tiễn của nghiên cứu

1.1 Các khái niệm công cụ

- Tăng cường năng lực (Empowerment)

1.2 Những lý thuyết chính ứng dụng trong nghiên cứu

- Lý thuyết về Tăng cường năng lực (empowerment)

- Lý thuyết về Ra quyết định chung (shared decision making)

- Lý thuyết Quá trình tư duy (Platonov, 1977)

1.3 Khái quát đặc điểm địa bàn nghiên cứu

Bệnh viện Tâm thần Ban ngày Mai Hương xác định mục đích hoạt động chính là đáp ứng nhu cầu chăm sóc sức khoẻ tâm thần của cộng đồng dân cư trên địa bàn Hà Nội, trong đó, nhiệm vụ phục hồi chức năng cho người bệnh tâm thần để tái hòa nhập gia đình và cộng đồng được coi là một trong những trọng tâm chính Bên cạnh đó, bệnh viện còn nhận điều trị các trường hợp bệnh tâm thần bán cấp tính, tư vấn trị liệu tâm lý trẻ em

và điều trị các rối loạn liên quan đến nghiện chất (nghiện rượu, nghiện ma tuý) Về đối tượng phục vụ chính, bệnh viện phục vụ tất cả bệnh nhân tâm thần bán cấp tính và loại hình phục vụ chính là điều trị ngoại trú cho bệnh nhân tâm thần thuộc địa bàn Hà Nội

Chương 2 Mô hình phục hồi chức năng tại Bệnh viện Tâm thần Ban

ngày Mai Hương 2.1 Khái quát đặc điểm của mô hình phục hồi chức năng

2.1.1 Cơ sở khoa học của mô hình phục hồi chức năng

Mô hình phục hồi chức năng của Bệnh viện Tâm thần Ban ngày Mai Hương là sự tổ hợp của nhiều yếu tố vốn được hình thành và phát triển trên cơ sở khoa học vững chắc: (i) kết hợp phục hồi chức năng và điều trị bằng thuốc; (ii) mô hình dựa vào cộng đồng (community based model); (iii) ứng dụng can thiệp dưới hình thức nhóm trong phục hồi chức năng Tổng hòa các yếu tố này đã giúp cho mô hình phục hồi chức năng của Bệnh viện Tâm thần Ban ngày Mai Hương triển khai hoạt động mang định hướng tăng cường năng lực rõ nét Và chính nhờ cơ sở đạo đức và khoa học này mà mô hình phục hồi chức năng tại bệnh viện thuận lợi để triển khai những hoạt động thúc đẩy sự tham gia của người bệnh vào quá trình

Mô hình phục hồi chức năng có những cán bộ với nghiệp vụ khác nhau được phân công nắm giữ những chức danh, nhiệm vụ khác nhau theo các cấp Có thể thấy trong thành phần tham gia chính thiếu vắng vị trí của nhân viên công tác xã hội Thực chất, một số vai trò của nhân viên Công tác xã hội trong mô hình này được phân chia đảm nhiệm bởi nhiều cán bộ

ở những vị trí khác nhau trong mô hình như bác sỹ tâm thần, cán bộ tâm lý

và điều dưỡng, và ở mô hình này, chủ yếu là cán bộ tâm lý Nhiệm vụ đúng chuyên môn của cán bộ tâm lý là trị liệu tâm lý lâm sàng cho cá nhân, nhóm hoặc gia đình thông qua tham vấn, tư vấn, Điều này hoàn toàn phù hợp với chuyên ngành cán bộ tâm lý được đào tạo Tuy nhiên, tại

mô hình này, cán bộ tâm lý cũng như bác sỹ và điều dưỡng đôi khi đảm nhiệm các vai trò như biện hộ, giáo dục, kết nối người bệnh và gia đình,

2.1.3 Những đặc điểm về kết cấu chương trình và các hoạt động chính trong mô hình phục hồi chức năng

 Hoạt động dành cho bệnh nhân

Khi tham gia vào mô hình phục hồi chức năng, bệnh nhân được hướng dẫn tham gia rất nhiều nhóm hoạt động và những hoạt động cụ thể thường rất đa dạng, phong phú Trong đó, có những hoạt động cố định hàng ngày (khí công, tập thể dục, thiền, ) có những hoạt động được thay đổi thường xuyên (các hoạt động cụ thể thuộc liệu pháp tâm lý nhóm) Nếu xem xét một chương trình phục hồi chức năng trong một buổi điển hình, chúng ta sẽ thấy kết cấu hoàn chỉnh và khá toàn diện của chương trình

Nhìn chung, hoạt động trong chương trình đa dạng, phong phú Kết cấu hoạt động này thường mang tính cố định do đã được nghiên cứu và đúc kết trên cơ sở khoa học và thực tiễn Qua quan sát thực tế từ tháng 03/2013 đến tháng 06/2013, một số hoạt động hay chủ đề sinh hoạt đội khi lặp lại

thường xuyên dễ khiến cho người bệnh nhàm chán (ví dụ như hoạt động nghe đĩa nhạc hàng ngày)

 Hoạt động dành cho người nhà bệnh nhân

Ngoài hoạt động chính với bệnh nhân, mô hình phục hồi chức năng còn song song triển khai một số hoạt động với gia đình người bệnh Bệnh viện xây dựng mối liên hệ chặt chẽ với gia đình các bệnh nhân thông qua Hội người nhà bệnh nhân Những hoạt động mà bệnh viện thường triển khai với người nhà bệnh nhân về cơ bản gồm có trao đổi thường xuyên giữa bác sĩ – người nhà bệnh nhân và tập huấn người nhà bệnh nhân 1 tháng/lần Nội dung tập huấn thường đề cập đế những chủ đề mà người nhà bệnh nhân quan tâm như cách theo dõi người bệnh, biết các triệu chứng của bệnh, ghi chép các triệu chứng, báo cáo đều đặn cho bác sỹ điều trị; cách phát hiện các triệu chứng tái phát; cách phát hiện các triệu chứng cấp cứu, nguy hiểm để đưa đi điều trị kịp thời; cách quản lý thuốc và cho uống thuốc, cách quản lý và chăm sóc tại nhà Ngoài ra còn có dịch vụ tham vấn/tư vấn theo yêu cầu (mua vé theo giờ)

2.2 Đặc điểm của bệnh nhân tâm thần tham gia mô hình phục hồi chức năng

2.2.1 Số lượng bệnh nhân tham gia mô hình phục hồi chức năng

Theo những đánh giá qua quan sát và thống kê của Bệnh viện Tâm thần ban ngày Mai Hương, từ tháng 03/2013 – tháng 06/2013, đặc điểm số lượng và tần suất tham gia hoạt động của người bệnh có thể khái quát như sau: Trung bình, một ngày có 15-25 bệnh nhân/buổi và thường số lượng

chỉ tham gia cách nhật hoặc 1 tuần/lần tùy vào điều kiện và nhu cầu của

họ

2.2.2 Cơ cấu bệnh nhân trong mô hình phục hồi chức năng

bệnh nhân này Trong số 15 – 25 bệnh nhân tham gia mô hình tại phòng phục hồi chức năng mỗi buổi, cơ cấu giới tính, tuổi, nghề nghiệp, của họ

có sự khác biệt và rất đa dạng Nhìn chung, do mức độ mỗi người bệnh khác nhau nên khả năng duy trì nghề nghiệp của họ cũng rất đa dạng Nghề nghiệp vốn có của họ có thể là đi học, thất nghiệp cho đến lao động tay chân và cả trí thức và ở nhiều lĩnh vực đa dạng Với những bệnh nhân

bị ảnh hưởng nặng, đa phần họ tạm dừng công việc cũ để ở nhà, có thể tham gia phụ giúp việc nhà hay kinh doanh tại gia đình

2.2.3 Tình trạng bệnh của bệnh nhân trong mô hình phục hồi chức năng

Hiện nay, nhiều bệnh viện, trong đó có Bệnh viện Tâm thần Ban ngày Mai Hương đang sử dụng bộ công cụ ICD-10 để phân loại các dạng bệnh tâm thần ở người bệnh Những dạng bệnh tâm thần trong ICD-10 khá

đa dạng và được chia theo từng phổ/nhóm, từ F00 đến F99

Có thể thấy rằng, mỗi dạng bệnh thường được xác định theo những nguyên nhân chính tương ứng với dạng bệnh đó, nhưng do bệnh tâm thần

là một loại bệnh phức tạp, nên nguyên nhân bệnh thường đa dạng và tổng hòa với nhau, một số bệnh khó xác định được rõ ràng nguyên nhân

2.2.4 Các nguồn tiếp cận mô hình phục hồi chức năng của bệnh nhân

và người nhà bệnh nhân

Người bệnh và đặc biệt là gia đình người bệnh biết đến và lựa chọn thăm khám và điều trị ở Bệnh viện Tâm thần Ban ngày Mai Hương thông

qua nhiều nguồn thông tin khác nhau, nhưng hầu hết qua người quen giới thiệu Như vậy, có thể thấy vai trò vốn xã hội và mạng lưới cộng đồng mang lại những lợi ích thiết thực cho người bệnh và gia đình họ, cụ thể là trong cung cấp thông tin Một điểm dễ nhận thấy là vai trò của người nhà bệnh nhân trong việc phát hiện và thúc đẩy người bệnh đi thăm khám và điều trị là rất lớn Hầu hết các phỏng vấn sâu cũng như quan sát tham dự trong mô hình đều cho thấy ảnh hưởng của gia đình người bệnh tới việc tìm hiểu, tiếp cận và đảm bảo duy trì sự tham gia tích cực vào mô hình phục hồi chức năng ở người bệnh

2.2.5 Những nhu cầu phục hồi chức năng đặc thù của bệnh nhân trong

mô hình

Những bệnh nhân trong mô hình phục hồi chức năng tại Bệnh viện Tâm thần Ban ngày Mai Hương có những nhu cầu phục hồi chức năng đa dạng khác nhau Việc trao đổi với người nhà để thiết lập mục tiêu phục hồi chức năng cho người bệnh ở giai đoạn đầu tiên này còn rất hạn chế Gần như cán bộ mô hình độc lập quyết định những mục tiêu cụ thể của người bệnh Nếu như sự tham gia và tiếng nói của bệnh nhân và người nhà của

họ được thể hiện rõ hơn ở giai đoạn này sẽ mang lại hiệu quả tích cực đối với bệnh nhân Ngoài ra, việc xác định nhu cầu những kỹ năng cần phục hồi của bệnh nhân cũng có liên hệ chặt chẽ với sự bố trí lịch tham gia mô hình phục hồi chức năng của họ mỗi tuần