Phân tích đánh giá thực trạng phát triển kiến thức thông tin cho sinh viên trường Đại học Y tế công cộng, qua việc tìm hiểu: Điều kiện cần thiết để triển khai kiến thức thông tin cho sin
Trang 1Phát triển kiến thức thông tin cho sinh viên
Trường Đài học Y tế công cộng
Đinh Thị Phương Thúy
Trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn Luận văn Thạc sĩ ngành: Khoa học Thư viện; Mã số: 60 32 20
Người hướng dẫn: TSKH Nguyễn Thị Đông
Năm bảo vệ: 2013
Abtract: Xem xét khái niệm kiến thức thông tin và yêu cầu phát triển kiến thức thông tin cho sinh viên Phân tích đánh giá thực trạng phát triển kiến thức thông tin cho sinh viên trường Đại học Y tế công cộng, qua việc tìm hiểu: Điều kiện cần thiết để triển khai kiến thức thông tin cho sinh viên Đại học Y tế công cộng; Khảo sát, phân tích thực trạng phát triển kiến thức thông tin cho sinh viên Đại học Y tế công cộng; Thực trạng kiến thức thông tin của sinh viên Đại học Y tế công cộng, đó là: Kỹ năng nhận dạng nhu cầu tin; Kỹ năng tìm kiếm thông tin; Kỹ năng đánh giá thông tin; Kỹ năng sử dụng và trao đổi thông tin trong học tập và nghiên cứu Đề xuất các giải pháp nhằm phát triển kiến thức thông tin cho sinh viên trường Đại học Y tế công cộng.
Keywords: Kiến thức thông tin, Tìm kiếm thông tin, Thư viện
Content
Trang 2MỤC LỤC
LỜI NÓI ĐẦU 6
1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI 6
2 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI 7
3 MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI 10
3.1 Mục tiêu nghiên cứu 10
3.2 Nhiệm vụ của nghiên cứu 10
4 GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU 10
5 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 10
5.1 Đối tượng nghiên cứu 11
5.2 Phạm vi nghiên cứu 11
6 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 11
6.1 Cơ sở lý luận của phương pháp nghiên cứu 11
6.2 Phương pháp nghiên cứu cụ thể 11
7 Ý NGHĨA CỦA LUẬN VĂN 11
7.1 Ý nghĩa lý luận 11
7.2 Ý nghĩa thực tiễn 11
8 CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN 12
CHƯƠNG 1: KIẾN THỨC THÔNG TIN VỚI SINH VIÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y TẾ CÔNG CỘNG 13
1.1 Những vấn đề chung về kiến thức thông tin 13
1.1.1 Khái niệm kiến thức thông tin 13
1.1.2 Nội dung của kiến thức thông tin 15
1.1.3 Vai trò của kiến thức thông tin đối với giáo dục đại học 18
1.2 TRUNG TÂM THÔNG TIN – THƯ VIỆN TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y TẾ CÔNG CỘNG TRƯỚC YÊU CẦU PHÁT TRIỂN KIẾN THỨC THÔNG TIN CHO SINH VIÊN 20
1.2.1 Khái quát về trường Đại học Y tế công cộng 20
1.2.2 Phương châm đổi mới giáo dục đào tạo và yêu cầu phát triển kiến thức thông tin cho sinh viên 24
Trang 31.2.3 Khái quát về Trung tâm Thông tin – Thư viện 28
1.2.4 Vai trò của Trung tâm trong việc đáp ứng yêu cầu phát triển kiến thức thông tin cho sinh viên 30
1.3 Đặc điểm sinh viên Đại học Y tế công cộng 33
1.3.1 Đặc điểm chung của sinh viên trường Đại học Y tế công cộng 33
1.3.2 Hoạt động học tập của sinh viên trường Đại học Y tế công cộng 36
CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN KIẾN THỨC THÔNG TIN CHO SINH VIÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y TẾ CÔNG CỘNG 38
2.1 Điều kiện cần thiết để triển khai kiến thức thông tin cho sinh viên Đại học Y tế công cộng 38
2.1.1 Cơ sở vật chất, hạ tầng công nghệ thông tin 38
2.1.2 Đội ngũ cán bộ 41
2.1.3 Nguồn lực thông tin 42
2.1.4 Hệ thống sản phẩm và dịch vụ 46
2.2 Khảo sát, phân tích thực trạng phát triển kiến thức thông tin cho sinh viên Đại học Y tế công cộng 56
2.2.1 Hướng dẫn sử dụng Thư viện cho sinh viên 57
2.2.2 Hướng dẫn tìm kiếm và sử dụng thông tin y tế 59
2.2.3 Hướng dẫn kỹ năng trích dẫn và lập danh mục tài liệu tham khảo 60
2.2.4 Hội thảo kỹ năng tìm kiếm thông tin 61
2.2.5 Học phần “Tìm kiếm thông tin” lồng ghép trong môn học 64
2.3 Thực trạng kiến thức thông tin của sinh viên Đại học Y tế công cộng 65
2.3.1 Kỹ năng nhận dạng nhu cầu tin 65
2.3.2 Kỹ năng tìm kiếm thông tin 66
2.3.3 Kỹ năng đánh giá thông tin 70
2.3.4 Kỹ năng sử dụng và trao đổi thông tin trong học tập và nghiên cứu 71
2.4 Đánh giá chung 76
2.4.1 Ưu điểm 76
2.4.2 Hạn chế và nguyên nhân 80
Trang 4CHƯƠNG 3: CÁC GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN KIẾN THỨC THÔNG TIN
CHO SINH VIÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y TẾ CÔNG CỘNG 83
3.1 Về phía nhà trường 83
3.1.1 Tăng cường nội dung và thời lượng các chương trình phát triển kiến thức thông tin 83
3.1.2 Xây dựng phong cách học tập chủ động tích cực cho sinh viên 85
3.1.3 Nâng cao nhận thức và phối hợp chặt chẽ giữa các bộ phận trong trường để phát triển kiến thức thông tin cho sinh viên 86
3.2 Về phía Thư viện 89
3.2.1 Nâng cao vai trò và trình độ đội ngũ cán bộ thư viện 89
3.2.2 Đa dạng hóa hoạt động đào tạo người dùng tin 91
3.2.3 Tăng cường đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị hiện đại 93
KẾT LUẬN 95 TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC
Trang 5LỜI NÓI ĐẦU
1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
Sự xuất hiện của cách mạng khoa học & công nghệ hiện đại và nhu cầu phát triển lực lượng sản xuất trên thế giới, vào những năm cuối của thế kỷ XX đã và đang tạo ra xu thế vận động chung của thế giới trong đó có Việt Nam đó là: hội nhập kinh tế khu vực, quốc tế và sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế tri thức Trong nền kinh tế này, tri thức và thông tin đã và đang trở thành nguồn tài nguyên trực tiếp, nguồn lực quan trọng hàng đầu của sản xuất mang tính chiến lược có tính sống còn đối với mỗi quốc gia Để đảm bảo nguồn tài nguyên phong phú và chất lượng cao, yếu tố quan trọng hàng đầu là phải có nguồn nhân lực với trình độ chuyên môn vững vàng cùng với hạ tầng công nghệ thông tin hiện đại để tiến hành sản xuất thông tin, tổ chức trao đổi, phát triển nguồn lực thông tin và những kiến thức có tính cốt tử đối với nền kinh tế quốc gia và quốc tế Trong việc đầu tư vào nguồn lực con người, Đảng và Nhà nước đặc biệt nhấn mạnh đến tầm quan trọng của việc đổi mới giáo dục đại học, đổi mới phương pháp giảng dạy của thày, học tập của trò để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực Để đổi mới phương pháp dạy và học, đòi hỏi “người dạy phải dạy thật, người học phải học thật” Muốn “dạy thật, học thật” cần có sự thay đổi mang tính hệ thống từ các cấp quản lý giáo dục, đội ngũ giáo viên và học sinh, trong đó cần thiết phải xây dựng thư viện trở thành
“giảng đường thứ hai” của mỗi nhà trường Cán bộ thông tin - thư viện không chỉ là người giữ sách, không chỉ là người trông coi thiết bị, mà phải là cán bộ chuyên ngành có bản lĩnh và lương tâm để trở thành những trợ giảng đắc lực cho giáo viên
và là người định hướng cho sinh viên trong việc tìm kiếm thông tin Phải đưa thư viện vào hoạt động phục vụ theo mô hình mở thân thiện, lấy người học làm trung tâm Vậy làm thế nào để quá trình tự đào tạo, tự nghiên cứu của thày và trò đạt hiệu quả cao và có chất lượng trong khi đây là bài toán đang rất cần có lời giải? Đã có nhiều ý kiến đưa ra như: đảm bảo nguồn tài liệu phong phú; đầu tư cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin hiện đại; cần có cơ sở vật chất và môi trường đảm bảo cho việc
Trang 6tự học, tự nghiên cứu… Tất cả những vấn đề đó là rất cần thiết và cần được giải quyết một cách đồng bộ, song kiến thức thông tin được xem là yếu tố cốt lõi giúp cho thày và trò làm chủ thông tin và sử dụng thông tin một cách hiệu quả Kiến thức thông tin không chỉ bao hàm khả năng truy cập thông tin bên trong môi trường thư viện, mà nó còn bao quát tất cả các kỹ năng cần thiết cho việc tìm kiếm, đánh giá,
sử dụng thông tin từ các nguồn khác và tạo ra thông tin một cách hiệu quả để vươn tới những mục tiêu mang tính cá nhân, xã hội, nghề nghiệp hay giáo dục Hiện nay, trong bối cảnh nền giáo dục đại học Việt Nam đang chuyển tiếp từ đào tạo theo niên chế sang học chế tín chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu nâng cao chất lượng giáo dục, thì việc phát triển kiến thức thông tin cho sinh viên là điều không thể thiếu trong họat động đào tạo của các trường
Trường Đại học Y tế công cộng ( tiền thân của trường Cán bộ quản lý y tế) là ngôi trường đang lớn mạnh, phấn đấu trở thành một trường đại học hàng đầu về nghiên cứu, giảng dạy và tư vấn trong lĩnh vực y tế công cộng tại Việt Nam và trong khu vực Với quan điểm phát triển bền vững lấy chất lượng làm trung tâm, nhà trường nhận thức được vai trò quan trọng của việc đổi mới phương pháp dạy và học Để làm được điều đó cần có sự đầu tư về nguồn lực con người và cơ sở vật chất, song một yếu tố tối quan trọng đó là đề cao vai trò của kiến thức thông tin Tuy nhiên, việc phổ biến, đào tạo kiến thức thông tin cho người dùng tin tại các thư viện đại học Việt Nam nói chung và tại Trung tâm Thông tin - Thư viện trường Đại học Y tế công cộng nói riêng chưa được quan tâm đúng mực, chưa có hệ thống, chưa đáp ứng được nhu cầu ngày càng cao của người dùng tin, mà cụ thể ở đây là sinh viên trường Đại học Y tế công cộng
Chính vì lý do trên, tác giả đã chọn đề tài: “Phát triển kiến thức thông tin
cho sinh viên trường Đại học Y tế công cộng” làm đề tài cho luận văn tốt nghiệp
của mình
2 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI
Thuật ngữ “Information Literacy” (Kiến thức thông tin) xuất hiện lần đầu tiên vào năm 1974 và được phát biểu bởi Paul G Zurkowski, tại Ủy ban Quốc gia
Trang 7về Khoa học Thông tin và thư viện Zurkowski sử dụng thuật ngữ này để mô tả những hiểu biết về các kỹ năng, kỹ thuật thông tin nhằm sử dụng thông tin một cách thuần thục như những nguồn lực cơ bản để giải quyết những vấn đề mà con người gặp phải
Tại Việt Nam, thuật ngữ “Information Literacy” ngày càng phổ biến trong các trường đại học, các viện nghiên cứu, và các cơ quan thông tin – thư viện và được dịch sang tiếng Việt theo nhiều cách khác nhau như “Kiến thức thông tin”,
“Hiểu biết thông tin” hay “Kỹ năng thông tin” Định nghĩa về thuật ngữ này được
trình bày trong các tác phẩm như: “ Kiến thức thông tin với giáo dục đại học” (Nghiêm Xuân Huy); “Những tiêu chuẩn kiến thức thông tin trong giáo dục đại
học Mỹ và các chương trình đào tạo kĩ năng thông tin cho sinh viên tại Trung tâm Thông tin Thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội” (Nguyễn Huy Chương, Nguyễn
Thanh Lý); “Hiểu biết thông tin: Tình hình và một số đề xuất” (Cao Minh
Kiểm)… Các tác giả có những cách dịch và định nghĩa khác nhau nhưng phần lớn
các ý kiến đều thống nhất nội hàm của thuật ngữ này được hiểu rằng: “Kiến thức
thông tin là khả năng và kỹ năng tìm kiếm, thu thập, đánh giá và sử dụng thông tin một cách hiệu quả, đúng nhu cầu và hợp pháp của mọi người trong mọi lĩnh vực của họ”[7, tr 170]
Bên cạnh sự tranh luận về mặt khái niệm thì việc bàn luận về sự cấp thiết phải phát triển kiến thức thông tin cho cộng đồng người dùng tin nói chung, đặc biệt
là sinh viên nói riêng là vấn đề bức thiết trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay
và được đề cập trong các tác phẩm: “Vài suy nghĩ về vấn đề trang bị kiến thức thông
tin cho sinh viên trong các trường đại học Việt Nam” (Nguyễn Văn Hành); “Tăng cường kiến thức thông tin cho sinh viên –giải pháp nâng cao chất lượng đào tạo trong các trường đại học” (Tô Thị Hiền); “Kiến thức thông tin – lượng kiến thức cần thiết cho người dùng tin trong hệ thống giáo dục đại học ở Việt Nam hiện nay”
(Trần Thị Quý); “Đẩy mạnh công tác nghiên cứu và đào tạo kiến thức thông tin ở
Việt Nam” (Lê Văn Viết)…Trong hầu hết các tác phẩm này đều nêu bật vai trò và tầm quan trọng của kiến thức thông tin trong thời đại ngày nay và sự cần thiết phải
Trang 8đẩy mạnh đào tạo kiến thức thông tin ở các trường đại học Để phát triển kiến thức thông tin cho sinh viên, đa phần các ý kiến đều cho rằng cần phải đáp ứng các yêu cầu sau: Đổi mới nội dung, phương pháp và chương trình đào tạo; Đưa kiến thức thông tin thành môn học bắt buộc trong chương trình giảng dạy cho sinh viên; Thiết
kế chương trình kiến thức thông tin phù hợp đồng thời nâng cao trình độ đội ngũ cán bộ giảng dạy về kiến thức thông tin…
Theo hướng nghiên cứu của đề tài, ở trong nước đã có một số công trình nghiên cứu mang tính ứng dụng, điều tra nghiên cứu thực tiễn tại một số các cơ
quan thông tin - thư viện Đó là: Tác giả Nguyễn Thị Ngà với đề tài: “Phát triển
kiến thức thông tin cho sinh viên trường Đại học Hà Nội” (2010) và tác giả
Nguyễn Ngọc Sơn với đề tài: “Phát triển kiến thức thông tin cho sinh viên tại
trường Đại học Bách khoa Hà Nội” (2011) Cả hai đề tài đều tập trung nghiên cứu
nội dung và vai trò của kiến thức thông tin với giáo dục đại học; tiêu chuẩn của kiến thức thông tin đối với sinh viên và các giải pháp nhằm phát triển kiến thức thông tin cho sinh viên; trên cơ sở đó xây dựng nội dung phát triển kiến thức thông tin phù hợp với đặc điểm riêng của sinh viên mỗi trường Những giải pháp
đó cho đến nay vẫn còn nguyên giá trị và có thể áp dụng trong việc phát triển kiến thức thông tin cho sinh viên trường Đại học Y tế công cộng Trên thực tế, kiến thức thông tin đã trở thành môn học chính trong chương trình đào tạo của trường Đại học Hà Nội từ năm học 2012-2013
Các khía cạnh tiếp cận nghiên cứu liên quan đến đơn vị khảo sát là Trung tâm Thông tin - Thư viện trường Đại học YTCC: Hiện nay chưa có đề tài nào nghiên cứu đến nội dung phát triển kiến thức thông tin cho sinh viên mà mới chỉ có
luận văn “Tăng cường hoạt động thông tin thư viện tại trường Đại học Y tế công
cộng trong giai đoạn hiện nay” của tác giả Bùi Thị Ngọc Oanh Trong đó, đi sâu
nghiên cứu các đối tượng người dùng tin và nhu cầu tin tại Trung tâm Thông tin – Thư viện trường, hệ thống sản phẩm và dịch vụ; hệ thống cơ sở vật chất trang thiết bị; đội ngũ cán bộ của trung tâm Trên góc độ nào đó, kết quả nghiên cứu này được
Trang 9sử dụng là căn cứ cho việc phát triển kiến thức thông tin phù hợp với sinh viên Đại học Y tế công cộng
Để giải quyết các nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài, tác giả luận văn đã kế thừa những thành quả nghiên cứu của các tác giả đi trước kết hợp những kinh nghiệm của bản thân để làm rõ thực trạng kiến thức thông tin của sinh viên trường Đại học
Y tế công cộng, trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp phát triển kiến thức thông tin cho sinh viên của trường
3 MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI
3.1 Mục tiêu nghiên cứu
Trên cơ sở khảo sát, đánh giá thực trạng kiến thức thông tin của sinh viên trường Đại học Y tế công cộng, đưa ra các giải pháp thích hợp để phát triển kiến thức thông tin cho sinh viên trường Đại học Y tế công cộng
3.2 Nhiệm vụ của nghiên cứu
Để thực hiện mục tiêu trên, luận văn tập trung giải quyết các nhiệm vụ sau:
- Xem xét khái niệm kiến thức thông tin và yêu cầu phát triển kiến thức thông tin cho sinh viên
- Phân tích đánh giá thực trạng phát triển kiến thức thông tin cho sinh viên trường Đại học Y tế công cộng
- Đề xuất các giải pháp nhằm phát triển kiến thức thông tin cho sinh viên trường Đại học Y tế công cộng
4 GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU
Sinh viên ngày nay đang được học tập trong môi trường rộng mở và linh hoạt, nơi mà các kiến thức và kỹ năng xử lý, sử dụng thông tin được xem như nhân
tố quan trọng hàng đầu Vì vậy, nếu sinh viên trường Đại học Y tế công cộng được trang bị kiến thức thông tin và nắm chắc các kỹ năng của kiến thức thông tin thì họ
có thể chủ động trong việc nhận biết khi nào cần thông tin, có khả năng xác định, đánh giá và sử dụng thông tin cần thiết một cách hiệu quả, hợp pháp và có thể tự kiểm soát tốt hơn quá trình học tập và nghiên cứu của mình Đó là một hành trang thiết yếu cho quá trình học tập suốt đời của mỗi sinh viên
5 ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
Trang 105.1 Đối tượng nghiên cứu
Phát triển kiến thức thông tin cho sinh viên ngành y tế
5.2 Phạm vi nghiên cứu
Các vấn đề nghiên cứu của luận văn được giới hạn trong phạm vi phát triển kiến thức thông tin cho sinh viên của trường Đại học Y tế công cộng từ năm 2010 đến nay (năm 2010 trường Đại học Y tế công cộng chính thức bắt đầu chuyển sang hình thức đào tạo theo tín chỉ)
6 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
6.1 Cơ sở lý luận của phương pháp nghiên cứu
Luận văn vận dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, dựa trên cơ sở các quan điểm, đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước về công tác sách báo và thông tin thư viện
6.2 Phương pháp nghiên cứu cụ thể
Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể sau:
- Điều tra bằng phiếu hỏi
- Phân tích - tổng hợp tài liệu
- Thống kê số liệu
- Quan sát thực tế
7 Ý NGHĨA CỦA LUẬN VĂN
7.1 Ý nghĩa lý luận
Luận văn góp phần làm giàu cơ sở lý luận về phát triển kiến thức thông tin cho sinh viên nói chung và phát triển kiến thức thông tin cho sinh viên ngành y tế công cộng nói riêng
7.2 Ý nghĩa thực tiễn
Các kết quả nghiên cứu và các giải pháp đề xuất của luận văn có thể làm căn
cứ để Ban giám hiệu và Ban lãnh đạo Trung tâm Thông tin - Thư viện trường Đại học Y tế công cộng xây dựng kế hoạch chiến lược bền vững để phát triển có hệ thống kiến thức thông tin cho sinh viên, góp phần vào sự nghiệp đào tạo nguồn