Phát triển năng lực tự học truyện ngắn việt nam giai đoạn 1930 1945 cho học sinh lớp 11 trung học phổ thông

Với mu ̣c đích đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục Việt Nam theo hướng hiện đại hoá, dân chủ hoá và hội nhập quốc tế, Đảng và Nhà nước cũng sớm đưa vào Luật Giáo dục yêu câ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRUỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

HOÀNG ANH THƢ

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM

GIAI ĐOẠN 1930 - 1945 CHO HỌC SINH LỚP 11

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM NGỮ VĂN

CHUYÊN NGÀNH LÝ LUẬN VÀ PHUƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN NGỮ VĂN)

MÃ SỐ 60 14 01 11

Nguời huớng dẫn khoa học: TS Nguyễn Thi ̣ Ban

HÀ NỘI - 2014

MỤC LỤC

Trang

Lời cảm ơn i

Danh mục viết tắt ii

Mụclục iii

Danh mục các bảng, biểu v

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 9

1.1 Tự học và năng lực tự học 9

1.1.1 Khái niệm tự học , năng lực, năng lực tự học 9

1.1.2 Các hình thức tự học 14

1.1.3 Chu trình tự học 15

1.1.4 Các biểu hiện của năng lực tự học của học sinh 18

1.1.5 Những năng lực cần thiết của người tự học môn Ngữ văn 21

1.1.6 Vai trò và ý nghĩa của tự học 22

1.2 Truyện ngắn và năng lực tự học truyện ngắn 23

1.2 1 Thể loại truyện ngắn hiện đại và nét riêng của truyện ngắn Việt Nam giai đoạn 1930-1945 23

1.2.2 Năng lực tự học truyện ngắn Việt Nam giai đoạn 1930-1945 27

1.3 Đặc điểm tâm lí, nhận thức của học sinh THPT 29

1.4 Chương trình truyện ngắn Việt Nam trong SGK lớp 11 và thực trạng dạy - tự học truyện ngắn ở THPT 31

1.4.1 Chương trình truyện ngắn lớp 11 31

1.4.2 Thực trạng việc bồi dưỡng năng lực tự học truyện ngắn cho học sinh THPT 33

Tiểu kết Chương 1 41

Chương 2: TỔ CHỨC DẠY HỌC TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1930 - 1945 THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG TỰ HỌC CHO HỌC SINH LỚP 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 42

2.1 Một số nguyên tắc tổ chức dạy học truyện ngắn theo hướng phát triển năng lực tự học cho HS lớp 11 THPT 42

2.1.1 Bám sát mục tiêu của chương trình giáo dục phổ thông 42

2.1.2 Phù hợp với những đặc điểm tâm sinh lí của HS THPT 42

2.1.3 Quán triệt tinh thần đổi mới PPDH môn học (Ngữ văn) và phần học ( truyện ngắnViệt Nam 1930 - 1945) 43

2.1.4 Xuất phát từ thực tế rèn năng lực tự học truyện ngắn Việt Nam cho học sinh THPT hiện nay 44

2.2 Hướng dẫn HS lớp 11 tự học trong quá trình dạy học truyện ngắn Việt Nam giai đoạn 1930-1945 theo hướng phát triển năng lực tự học cho HS THPT 45

2.2.1 Hướng dẫn HS lập kế hoạch tự học 45

2.2.2 Hướng dẫn học sinh tự học trước giờ học 48

2.2.3 Hướng dẫn học sinh tự học trong giờ học 63

2.2.4 Hướng dẫn học sinh tự học sau giờ học 69

Tiểu kết Chương 2 74

Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 75

3.1 Mục đích thực nghiệm 75

3.2 Đối tượng thực nghiệm 75

3.3 Nội dung thực nghiệm 76

3.4 Phương pháp tiến hành thực nghiệm 76

3.4.1 Cách tiến hành 76

3.4.2 Cách đánh giá 78

3.5 Kết quả thực nghiệm sư phạm 78

3.5.1 Nhận xét chung về kết quả thực nghiệm 78

3.5.2 Kết quả thực nghiệm cụ thể 79

Tiểu kết Chương 3 81

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 82

1 Kết luận 82

2 Khuyến nghị 83

TÀI LIỆU THAM KHẢO 85

PHỤ LỤC 88

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Thời đa ̣i bùng nổ thông tin đã tiếp sức cho tri thức khoa ho ̣c của nhân loại phát triển và đổi mới nhanh chóng theo tốc độ lũy tiến Do đó khoảng cách giữa sự vô hạn của tri thức nhân loại và sự có hạn của ki ến thức cá nhân ngày càng lớn hơn, thâ ̣m chí những kiến thức, kĩ năng hiện có nhanh chóng trở nên la ̣c hâ ̣u và không đủ thỏa mãn nhu cầu sống của con người Tự học, tự nghiên cứu đã trở thành chìa khóa vàng để rút ngắn khoảng cách trên Với mu ̣c đích đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục Việt Nam theo hướng hiện đại hoá, dân chủ hoá và hội nhập quốc tế, Đảng và Nhà nước cũng sớm đưa vào Luật Giáo dục yêu cầu : “Cải tiến phương pháp giảng dạy và học tập theo hướng tích cực hóa hoạt động học tập , phát huy tính chủ động , sáng tạo và năng lực tự học của học sinh…” (NQ TW2 – Luật Giáo dục) Theo đó, tự học đã trở thành nhu cầu của thời đại, không những thế “ Tự học, tự đào tạo là một con đường phát triển suốt đời của mỗi con người trong nền kinh tế xã hội nước ta hiện nay và cả mai sau " (Đỗ Mười)

Đổi mới phương p háp dạy học với phương châm :“ Học sinh là mă ̣t trời xung quanh nó quy tụ mọi phương diên giáo dục” (J Dewey) đã đề cao vai trò của học s inh như là nhân vâ ̣t trung tâm Mục đích của đổi mới giáo dục là “ biến quá trình đào ta ̣o thành quá trình tự đào ta ̣o” , chuyển mạnh nền giáo dục chủ yếu truyền thụ kiến thức một chiều sang giáo dục tương tác nhằm hình thành nhân cách và phát triển năng lực người học Trong số những phẩm chất, năng lực cần hình thành cho ho ̣c sinh thì năng lực đầu tiên và quan tro ̣ng nhất là năng lực tự ho ̣c Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng từng khuyên “Trong cách ho ̣c, phải lấy tự

học làm cốt ” Năng lực tự học có sẵn trong mỗi người Để đánh thức được kho

báu tiềm ẩn đó người học phải có năng lực tự ho ̣c, tự nghiên cứu, nhà trường phải thay đổi cách da ̣y: dạy học sinh cách học trong đó có dạy cách tự học

Dù đang trên đường đổi mới nhưng dạy học Văn hiện nay vẫn còn nặng về truyền thu ̣ kiến thức theo hướng đo ̣c chép nên nhiều ho ̣c sinh tỏ ra không mă ̣n

mà, không hứng thú với môn Văn Để khắc phu ̣c ha ̣n chế đó phương pháp da ̣y

học Văn đã chuyển dần từ giảng văn sang đọc - hiểu văn bản và “da ̣y cho ho ̣c

sinh biết cách tự đo ̣c, lấy viê ̣c tự đo ̣c nuôi viê ̣c tự ho ̣c, từ đó mà lớn lên, tham gia chủ động vào các hoạt động xã hô ̣i ” (Trần Đình Sử) Nghĩa là chuyển từ truyền thụ kiến thức sang hình thành kĩ năng, lấy kĩ năng tự đo ̣c làm cơ sở cho kĩ năng tự ho ̣c, lấy kĩ năng tự ho ̣c làm cốt lõi để phát triển năng lực tự ho ̣c Ngữ văn Truyện ngắn Viê ̣t Nam giai đoa ̣n 1930-1945 là một phần quan trọng của chương trình Ngữ văn 11 với những truyê ̣n ngắn cho ̣n lo ̣c nổi tiếng nhất trong đời văn của Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Nam Cao, Nguyễn Công Hoan (Truyê ̣n

“Hai đứa trẻ ” , “Chữ người tử tù”, “Chí Phèo”, “ Đời thừa ”, “Tinh Thần thể dục”) Trong số đó có bốn truyê ̣n ngắn là trọng tâm của kì thi THPT quốc gia, tuy nhiên do thời gian ho ̣c trên lớp có ha ̣n, người da ̣y chưa chú tro ̣ng da ̣y kĩ năng tự học, học trò còn thụ động, chưa dành thời gian cần thiết cho viê ̣c tự ho ̣c nên hiê ̣u quả của chưa cao

Xuất phát từ yêu cầu dạy học theo hướng phát triển năng lực và thực

trạng trên chúng tôi chọn đề tài “Phát triển năng lực tự học truyện ngắn Viê ̣t Nam giai đoạn 1930 - 1945 cho học sinh lớp 11 – Trung học phổ thông” với

mong muốn giúp học sinh lớp 11 tự học truyện ngắn có hiệu quả cao, từ đó phát triển năng lực tự học môn Văn nói riêng và các môn học khác nói chung Đồng thời giúp giáo viên đáp ứng mục tiêu giáo dục và đổi mới phương pháp

dạy học hiện nay

2 Lịch sử nghiên cứu

2.1 Tự học trong nhà trường

Tự học không phải là vấn đề mới trong lý luận và thực tiễn dạy học,

đã có rất nhiều quan điểm, tư tưởng và công trình nghiên cứu về tự học dưới các góc độ, khía cạnh khác nhau Dù ở góc độ nào thì nhìn chung đều nhấn mạnh tính chủ động, tích cực của người học để chiếm lĩnh tri thức

Ở nước ngoài, người đặt nền móng cho ý thức về hoạt động tự học

là nhà giáo dục người cộng hòa Séc J.A Comenxki (1592-1670) Cùng với việc “đánh thức năng lực nhạy cảm, phán đoán của người học”, Komensky

đã tìm ra phương pháp cho phép giáo viên giảng ít hơn, học sinh học nhiều hơn Ông khẳng định: “Không có khát vọng học tập, không có khát vọng suy nghĩ thì sẽ không thể trở thành tài năng” [39]

Vào thế kỷ XVIII – XIX, một số nhà giáo dục lỗi lạc như J.J Rousscau (1712-1778), Pestalozi (1746-1827), Disterver (1790-1886), Usinski (1824-1890), J Dewey (1859-1952)…đã hướng việc phát huy yếu tố tiềm ẩn trong cá nhân con người, nhấn mạnh phương thức học tập bằng con đường tích cực tìm tòi, khám phá, nỗ lực của bản thân để giành lấy tri thức Những

tư tưởng đó được các nhà giáo dục thế hệ sau này tiếp thu và phát triển thành các phương pháp dạy học tích cực, phát huy tính tích cực, tự chủ của HS [39]

Vào thế kỷ XX, các nhà giáo dục tiếp tục kế thừa và phát triển những thành tựu trước đó, đã tạo ra một giai đoạn phát triển rực rỡ về lý luận dạy học Những nhà giáo dục tên tuổi như X.P.Baranov, T.A.Ilina, A.N.Leonchiev, A.V Petrovski, A.M.Machiuskin, Makiguchi, J.G.Pestalozi, F.Disterver…đã nghiên cứu về vấn đề tự học và đưa ra vấn đề tự học như thế nào; cách độc lập nghiên cứu khoa học; cách suy nghĩ tìm tòi; cách sáng tạo; … [44]

N.A Rubakin (1862-1946) trong tác phẩm “Tự học như thế nào” đã nhấn mạnh vai trò và thái độ tích cực tự học của học sinh trong việc chiếm lĩnh tri thức N.A Rubakin đã thấy rõ vai trò của yếu tố động cơ trong tự học của HS Muốn người học học tập có kết quả thì trong dạy học phải giáo dục con người có động cơ đúng đắn trong tự học Ông khẳng định: “Việc giáo dục động cơ đúng đắn là điều kiện cơ bản để HS tích cực, chủ động trong tự học” Rubakin kết luận rằng: Hãy mạnh dạn tự mình đặt ra câu hỏi rồi tự mình tìm lấy câu trả lời - đó chính là phương pháp tự học Tuy nhiên, chỉ có động cơ thôi vẫn chưa đủ mà người học cần phải có kỹ năng tự học thì

mới tự học có hiệu quả [44]

Vào những năm 70 của thế kỷ XX, I.F.Kharlamop khẳng định rằng:

tự học đóng vai trò rất quan trọng trong việc nâng cao tính tích cực nhận thức và hiệu quả cho hoạt động trí tuệ của SV Hoạt động tự học diễn ra theo cách tăng cường nghiên cứu, làm việc với tài liệu học tập, dạy học nêu và giải quyết vấn đề, cải tiến công tác tự học, đổi mới phương pháp kiểm tra đánh giá, …[45]

Năm 1994, Raja Roy Singh - nhà giáo dục người Ấn Độ, trong

cuốn sách “Giáo dục thế kỷ XX: Những triển vọng của châu Á Thái Bình Dương” đã nghiên cứu vai trò của tự học của người học và đề cao vai trò

chuyên gia cố vấn của người thầy trong học tập thường xuyên và học tập suốt đời, trong việc hình thành và phát huy năng lực tự học của người học [21] Năm 1996, Uỷ ban quốc tế về Giáo dục cho Thế kỷ XXI do Jacque Delor làm Chủ tịch đưa ra một báo cáo khẳng định vai trò quan trọng của giáo dục đối với sự phát triển tương lai của cá nhân, dân tộc và nhân loại Báo cáo này nhấn mạnh giáo dục là “kho báu tiềm ẩn” và đã đưa ra một tầm nhìn về giáo dục cho thế kỷ XXI dựa trên bốn trụ cột (học để biết, học để làm, học để khẳng định mình, học để cùng chung sống) cũng đã khẳng định tầm quan trong của tự học trong xã hội đầy tính cạnh tranh và trong thời đại bùng nổ của tri thức khoa học, công nghệ như hiện nay

Ở nước ta, những năm gần đây vấn đề tự học rất được quan tâm Tác giả Vũ Quốc Anh có bài viết: “Tạo ra năng lực tự học sáng tạo của HS THPT” Tại Hà Nội năm 1998, một cuộc hội thảo khoa học với tiêu đề “Nghiên cứu tự học – tự đào tạo” đã được tổ chức với sự tham gia của nhiều nhà nghiên cứu, nhiều giáo sư đầu ngành Trong cuộc hội thảo này, nội dung các bài viết, các bài phát biểu đều nhấn mạnh tầm quan trọng của tự học và yêu cầu các cấp, các ngành phải chăm lo xây dựng phong trào tự học toàn dân Bên cạnh đó, còn có một số cuốn sách đã được xuất bản như “Tôi tự học” – Nguyễn Duy Cần, “Tự học là một nhu cầu của thời đại” – Nguyễn Hiến Lê, “Luận

bàn và kinh nghiệm tự học” – Nguyễn Cảnh Toàn Những cuốn sách này chủ yếu đúc kết những kinh nghiệm quý báu trong quá trình tự học của một

số tác giả Đặc biệt, Trung tâm nghiên cứu và phát triển tự học còn cho ra mắt bạn đọc tạp chí “Tự học” Tạp chí này đã thu hút sự quan tâm chú ý và sự tham gia luận bàn về vấn đề tự học của nhiều nhà khoa học, giáo sư, nhà giáo

Cuốn “Học và dạy cách học” do tác giả Nguyễn Cảnh Toàn chủ biên

là một trong những cuốn sách đầu tiên ở Việt Nam viết một cách có hệ thống

về việc “học” và “dạy cách học” Cuốn sách này thực sự là tài liệu bổ ích giúp cho việc đổi mới phương pháp dạy và học ở Việt Nam, đặc biệt là quá trình dạy tự học

Tác giả Trịnh Quốc Lập trong bài báo khoa học “Phát triển năng lực

tự học trong hoàn cảnh Việt Nam” (2008) đăng trên tạp chí khoa học

Trường Đại học Cần Thơ đã cho rằng năng lực tự học không chỉ là một phẩm chất dành cho người học thuộc thế giới phương Tây, về bản chất mà nói, sinh viên châu Á không phải là không có năng lực tự học; hệ thống giáo dục ở các nước châu Á chưa tạo đủ điều kiện để sinh viên phát triển năng lực tự học Kết quả nghiên cứu của tác giả bài viết này đã chứng minh rằng trong hoàn cảnh Việt Nam năng lực tự học có thể được phát triển thông qua việc ứng dụng học tập tự điều chỉnh

Nhìn chung, các nhà giáo dục đã tập trung nghiên cứu sâu vấn đề tự học dưới nhiều góc độ khác nhau Các tác giả đã đưa ra nhiều kỹ năng tự

học cho người học Tuy nhiên, chưa có công trình nào nghiên cứu về “Phát triển năng lực tự học truyê ̣n ngắn Viê ̣t Nam giai đoạn 1945 -1954 cho học sinh lớp 12 – THPT”

2.2 Tự học môn Ngữ văn

Ngữ văn là một môn học có những đặc trưng riêng nên tự học môn Ngữ văn cũng có những nét khác biệt Cuốn “Áp dụng dạy và học tích cực trong môn Văn học” do nhóm tác giả Trần Bá Hoành, Nguyễn Trí, Cao Đức Tiến,

Nguyễn Trọng Hoàn biên soạn đã nói đến một trong những đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực đó là tự học Trong bài: “Dạy văn để HS tự học văn”, GS Phan Trọng Luận đặt ra yêu cầu và mục tiêu của việc dạy Văn

là dạy HS cách tự học Văn Trong các luận văn, luận án, bài viết của các tác giả gần đây, vấn đề tự học cũng rất được quan tâm Hai tác giả Phạm Thị

Xuyến và Vũ Thị Sáu trong hai cuốn luận văn Dạy học văn học sử theo hướng hình thành và phát triển năng lực tự học ở học sinh lớp 10 và Hình thành thói quen tự học cho học sinh THPT qua bài học Văn học sử (tác gia) đã quan tâm đến việc hình thành năng lực, thói quen tự học trong phần văn học sử Tác giả Trần Thị Hương Mai trong luận văn Dạy học phần đọc thêm các tác phẩm tự

sự trong chương trình Ngữ văn lớp 11 theo hướng tự học có hướng dẫn lại đi

sâu nghiên cứu dạy học các bài đọc thêm theo hướng tự học có hướng dẫn

Luận văn Rèn kĩ năng tự học truyện dân gian cho học sinh THPT của tác giả

Nguyễn Kim Anh chú trọng đến các kĩ năng tự học phần văn học dân gian cho

học sinh lớp 10 Ngoài ra còn có một số bài viết khác như Cách tự học môn Ngữ văn hiệu quả (Nguyễn Văn Phiên), Rèn kĩ năng tự học môn Ngữ văn (Đặng

Quang Sơn) trong đó các tác giả mới đề xuất những cách làm mang tính chất

kinh nghiệm chứ chưa đi sâu nghiên cứu kĩ vấn đề…

Như vậy, qua tìm hiểu lịch sử nghiên cứu vấn đề, chúng tôi nhận thấy:

Lí luận chung về tự học đã được các tác giả nghiên cứu khá kĩ tạo ra cơ sở lí luận vững chắc cho những nghiên cứu tiếp theo về tự học Tuy nhiên có rất ít công trình nghiên cứu chuyên sâu về các khía cạnh cụ thể của tự học như năng lực tự học, kĩ năng tự học…Riêng ở bộ môn Ngữ văn, những nghiên cứu sâu

về kĩ năng tự học các phần học cụ thể như Tiếng Việt, Làm văn, Đọc văn (trong đọc văn có đọc văn bản văn học) cũng chưa được quan tâm nghiên cứu đúng mức

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu những vấn đề lí luận và thực tiễn về phát triển năng lực tự học, đề xuất những hướng dẫn học sinh cách tự học truyê ̣n ngắn Viê ̣t Nam giai đoa ̣n 1930 - 1945, thiết kế giáo án và da ̣y thử nghiê ̣m truyê ̣n ngắn “Chí Phèo” của Nam Cao, nhằm phát triển năng lực tự học cho học sinh, góp phần đổi mới PPDH Ngữ văn ở trường THPT để từ đó nâng cao chất lượng dạy học Ngữ văn

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứ u cơ sở lí luâ ̣n về tự học và phát triển năng lực tự học

- Nghiên cứu chương trình truyện ngắn Viê ̣t Nam giai đoa ̣n 1930-1945 cho HS lớp 11 và khảo sát thực tế dạy học truyện ngắn theo hướng phát triển năng lực tự học ở THPT

- Đề xuất những hướng dẫn học sinh tự học nhằm phát triển năng lực tự

học truyện ngắn Việt Nam giai đoa ̣n 1930-1945

- Thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm tra hiệu quả của các biện pháp đã đề

xuất

4 Đối tượng va ̀ pha ̣m vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Năng tự học truyê ̣n ngắn Viê ̣t Nam giai đoa ̣n 1930 - 1945 của học sinh lớp 11 THPT

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Phần truyện ngắn Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945 trong chương trình Ngữ văn 11 và năng lực tự ho ̣c truyê ̣n ngắn của học sinh lớp 11 THPT

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lí thuyết

Tìm hiểu các tài liệu, sách báo, văn kiện của Đảng và Nhà nước, nội dung kiến thức của quá trình học tập cao học, các tài liệu khoa học có liên quan đến vấn đề nghiên cứu

5.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn