Xây dựng và hướng dẫn giải hệ thống bài tập chương “dòng điện không đổi” chương trình vật lí 11 nâng cao nhằm phát huy tính tích cực của người học

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BÀI TẬP VẬT LÍ VÀ GIẢI PHÁP PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH TRONG HỌC TẬP VẬT LÍ 1.1... XÂY DỰNG VÀ HƯỚNG DẪN GIẢI HỆ THỐNG BÀI TẬP NÂNG CAO NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGÔ QUÝ CẨN

XÂY DỰNG VÀ HƯỚNG DẪN GIẢI HỆ THỐNG BÀI TẬP

CHƯƠNG “DÒNG ĐIÊ ̣N KHÔNG ĐỔI”

CHƯƠNG TRÌNH VẬT LÍ 11 NÂNG CAO NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA NGƯỜI HỌC

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM VẬT LÍ

HÀ NỘI – 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGÔ QUÝ CẨN

XÂY DỰNG VÀ HƯỚNG DẪN GIẢI HỆ THỐNG BÀI TẬP

CHƯƠNG “DÒNG ĐIÊ ̣N KHÔNG ĐỔI”

CHƯƠNG TRÌNH VẬT LÍ 11 NÂNG CAO NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA NGƯỜI HỌC

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM VẬT LÍ CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN VẬT LÍ)

Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS BÙI VĂN LOÁT

HÀ NỘI – 201

MỤC LỤC

Tran

g

Lời cảm ơn

Danh mục các ký hiệu, các chữ viết tắt

Danh mu ̣c các bảng

Danh mu ̣c các đồ thi ̣

i ii iii iii MỞ ĐẦU 1 Lí do chọn đề tài

2 Mục đích nghiên cứu

3 Nhiệm vu ̣ nghiên cứu

4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

5 Vấn đề nghiên cứ u

6 Giả thuyết khoa học

7 Giớ i ha ̣n và pha ̣m vi nghiên cứu

8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

9 Phương pháp nghiên cứu

10 Cấu trú c luâ ̣n văn

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BÀI TẬP VẬT LÍ VÀ GIẢI PHÁP PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH TRONG HỌC TẬP VẬT LÍ 1.1 Khái niệm về bài tập vật lí

1.1.1 Bài tập vật lí

1.1.2 Ngườ i giải (hê ̣ giải)

1.1.3 Sơ đồ giải bài tâ ̣p vâ ̣t lí

1.1.4 Phân loại bài tâ ̣p vâ ̣t lí

1.2 Mục tiêu , vị trí , vai trò , nhiê ̣m vu ̣ của bài tâ ̣p vâ ̣t lí trong da ̣y học

1

2

2

2

3

3

3

3

3

4

5

5

5

6

6

10

Trang

1.2.1 Bài tập vật lí giúp cho học sinh đào sâu , mở rô ̣ng kiến

thức

1.2.2 Bài tập vật lí có thể là điểm khởi đầu để dẫn dắt tới kiến thức mới

1.2.3 Bài tập vật lí giúp rèn kỹ năng, kỹ xảo vận dụng lý thuyết vào thực tiễn

1.2.4 Bài tập vật lí là một trong những hình thức làm việc tự lực cao của học sinh

1.2.5 Bài tập vật lí góp phần làm phát triển tư duy của học sinh

1.2.6 Bài tập vật lí giúp kiểm tra, đánh giá độ nắm vững kiến thức của học sinh

1.2.7 Bài tập vật lí gây hứng thú và góp phần phát huy tính tích cực học sinh

1.3 Quan điểm về tính tích cực và phương pháp dạy học tích cực

1.3.1 Tính tích cực

1.3.2 Phương pháp dạy học tích cực

1.3.3 Một số phương pháp dạy học tích cực

1.4 Phân tích thực trạng về tính tích cực của học sinh THPT giai đoạn gần đây

1.4.1 Hiện trạng về tính tích cực của học sinh Việt Nam sau năm 2000

1.4.2 Nhiệm vụ đổi mới phương pháp dạy học, phát huy tính tích cực của học sinh

1.5 Phương pháp phát huy tính tích cực của học sinh trong học tập vật lý

1.5.1 Thông qua đổi mới phương pháp dạy học

10

11

11

11

12

12

12

12

12

14

15

29

29

33

34

34

1.5.2.Thông qua đổi mới nội dung bài tập

CHƯƠNG 2 XÂY DỰNG VÀ HƯỚNG DẪN GIẢI HỆ THỐNG BÀI TẬP NÂNG CAO NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH KHI HỌC CHƯƠNG “DÒNG ĐIỆN KHÔNG ĐỔI” VẬT LÍ LỚP 11 2.1 Cấu trúc nội dung và vị trí chương “Dòng điện không đổi” trong chương trình vật lí lớp 11 nâng cao

2.1.1 Sơ đồ cấu trúc nội dung

2.1.2 Vị trí vai trò của chương “Dòng điện không đổi” trong chương trình vật lí lớp 11 nâng cao

2.2 Mục tiêu kiến thức, kĩ năng cần đạt qua việc giảng dạy chương “Dòng điện không đổi”

2.2.1 Nội dung kiến thức học sinh cần đạt được sau khi học chương “Dòng điện không đổi”

2.2.2 Nội dung kỹ năng học sinh cần đạt được sau khi học chương “Dòng điê ̣n không đổi”

2.3 Xây dựng và hướng dẫn giải hệ thống bài tập chương “Dòng điện không đổi” thuộc chương trình Vật lý 11 nâng cao

2.3.1 Bài tập về định nghĩa dòng điện, cường độ dòng điện

2.3.2 Bài tập về định luật Ôm và điện trở tương đương

2.3.3 Bài tập về công của dòng điện và nguồn điện

2.3.4 Bài tập về định luật Ôm cho toàn mạch

2.3.5 Bài tập về định luật Ôm cho các loại đoạn mạch, ghép nguồn thành bộ

CHƯƠNG 3.THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 3.1 Mục đích và nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm

3.1.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm (TNSP)

3.1.2 Nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm

34

36

36

37

37

37

38

39

39

44

55

62

70

76

76

76

3.2 Đối tượng và nội dung thực nghiệm sư phạm

3.3 Thờ i gian thực nghiê ̣m

3.4 Những thuâ ̣n lợi khó khăn gă ̣p phải và cách khắc phu ̣c khi làm thực nghiê ̣m sư pha ̣m

3.5 Phương pháp tiến hành thực nghiệm sư phạm

3.6 Các bước tiến hành thực nghiệm

3.7 Đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm

3.7.1 Xây dựng tiêu chí để đánh giá

3.7.2 Phân tích kết quả thực nghiê ̣m về mă ̣t đi ̣nh tính

3.7.3 Phân tích kết quả về mă ̣t đi ̣nh lượng

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 1 Kết luận

2 Khuyến nghị

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

76

77

77

77

78

79

79

80

82

89

89

91

94

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Hiện nay nền kinh tế - xã hội ngày càng phát triển, hội nhập kinh tế ngày càng mở rộng đòi hỏi nền giáo dục Việt Nam không ngừng cải tiến, đổi mới phù hợp với xu hướng của thế giới và các quốc gia trong khu vực Nhận định tình hình này Đảng ta đã sớm có chủ trương đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục Trong Nghị quyết Trung ương 8 khóa XI, Đảng đã chỉ ra:

“Phát triển giáo dục và đào tạo là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học Học đi đôi với hành; lý luận gắn với thực tiễn; ” và chỉ ra mục tiêu cho giáo dục phổ thông:

“Đối với giáo dục phổ thông, tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời ” Như vậy vấn đề thực hành và vận dụng kiến thức vào thực tiễn phải được đặt

ở vị trí quan trọng của quá trình dạy và học

Trên thực tế nghiên cứu chương trình vật lí lớp 11 nâng cao, đặc biệt là chương II – Dòng điện không đổi, tác giả nhận thấy: trong sách giáo khoa có tất cả 19 bài tập (6 câu hỏi trắc nghiệm, 13 bài tập tự luận); trong sách bài tập vật lí có 71 bài tập (19 câu hỏi trắc nghiệm, 52 bài tập tự luận); phần lớn các bài tập đều ở dạng áp dụng, luyện tập lý thuyết; số bài tập thực tiễn không nhiều

Thực tiễn đề ra trước mắt là môn vật lí đang dần trở thành sự chán nản của các em HS, kết quả học tập của môn vật lí ở nhiều trường THPT đang thấp dần đi so với các môn học khác Các giờ học vật lí không còn gây hứng thú cho các em HS và đương nhiên trong học tập các em chưa phát huy tính

tích cực của mình Nhiều giờ học vật lí có kịch bản nhàm chán do HS không tham gia vào các hoạt động mà giáo viên đề ra; các em thiếu quan tâm

Có nhiều giải pháp đã được các nhà giáo dục học đề ra trong đó xây dựng hệ thống bài tập mở, phát huy được tính tích cực của học sinh là một giải pháp Đã có những nghiên cứu khoa học sư phạm thực hiện theo hướng giải quyết này và cho kết quả khá tốt, học sinh có hứng thú với các bài tập thực tiễn và thể hiện tính tích cực không chỉ trong giờ học mà còn cả thời gian

ở nhà

Xuất phát từ thực tế trên và điều kiện nghiên cứu của bản thân, tác giả

chọn đề tài: “ Xây dựng và hướng dẫn giải hệ thống bài tập chương “Dòng

điện không đổi” chương trình vật lí 11 nâng cao nhằm phát huy tính tích cực của người học” làm luận văn thạc sỹ

2 Mục đích nghiên cứu

Phân tích thực trạng học vật lí của học sinh THPT đặc biệt là học sinh lớp 11, từ đó đề xuất giải pháp nhằm phát huy tính tích cực của học sinh trong học tập môn vật lí

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Thứ nhất: Hê ̣ thống hóa cơ sở lý luâ ̣n về bài tập và giải pháp phát huy

tính tích cực của học sinh trong học tập môn vật lí tại các trường THPT

thông qua hệ thống bài tập mở phù hợp với chương trình vật lí 11 nâng cao

Thứ ba: Thực nghiệm sư phạm

4 Đối tƣợng và khách thể nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Hoạt động dạy và học nội dung kiến thức chương “Dòng điện không đổi” chương trình vật lí 11 nâng cao

4.2 Khách thể nghiên cứu

- Giáo viên trường THPT Trần Nguyên Hãn – Hải Phòng

- Học sinh trường THPT Trần Nguyên Hãn – Hải Phòng

5 Vấn đề nghiên cứu

Luận văn giải quyết các vấn đề sau:

- Xây dựng hệ thống bài tập chương “Dòng điện không đổi” chương

trình vật lí 11 nâng cao như thế nào để thúc đẩy được sự tích cực của học sinh?

- Những phương pháp giải bài tập nào gây được hứng thu cho học sinh?

6 Giả thuyết khoa học

Nếu áp dụng các bài tập có nội dung phù hợp vào trong quá trình giảng dạy và luyện tập cho học sinh THPT thì sẽ phát huy được tính tích cực của các em trong học tập vật lí

7 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu

Các nghiên cứu khảo sát được tiến hành trên phạm vi các trường THPT trên địa bàn Hải Phòng mà tác giả có thể cộng tác

Số liệu sử dụng để nghiên cứu đề tài này được thu thập trong khoảng thời gian từ năm 2012 đến năm 2014, những số liệu khảo sát mới được điều tra trong năm 2015

8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

8.1 Ý nghĩa lý luận của đề tài:

những vấn đề cơ bản để phát huy tính tích cực của học sinh trong học tập chương “Dòng điện không đổi” vật lí 11 nâng cao

8.2 Ý nghĩa thực tiễn của đề tài:

Giải pháp sử dụng bài tập có nội dung đổi mới để phát huy tính tích cực của người học có thể được áp du ̣ng rô ̣ng rãi với các trường THPT trong cả nước và đáp ứng được yêu cầu đ ổi mới phương pháp dạy vật l í trong giai đoạn hiê ̣n nay

9 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu sau :

- Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận

- Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Nhóm phương pháp xử lý thông tin

10 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn được trình bày theo 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về bài tập và giải pháp phát huy tính tích cực

của học sinh trong học tập vật lí

Chương 2: Xây dựng và hướng dẫn giải hệ thống bài tập nâng cao

nhằm phát huy tính tích cực của học sinh khi học chương “Dòng điện không đổi” vật lí lớp 11

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Dương Trọng Bái, Vũ Thanh Khiết (2003), Tài liệu giáo khoa chuyên vật

lí-Vật lí 11 Nhà xuất bản giáo dục

2 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2005), Luật Giáo dục NXB Tư pháp

3 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2007), Tài liệu bồi dưỡng giáo viên thực hiện

chương trình, sách giáo khoa lớp 11 NXB Giáo dục

4 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2007), Những vấn đề chung về đổi mới giáo dục

trung học phổ thông môn Vật lí NXB Giáo dục

5 Bernd Meier, Nguyễn Văn Cường (2009), Lí luận dạy học hiện đại – Một

số vấn đề về đổi mới phương pháp dạy học Tài liệu học tập, Potsdam – Hà

Nội

6 Nguyễn Lăng Bình, Nguyễn Phương Hồng, Cao Thị Thặng, Đỗ Hương

Trà (2010), Dạy và học tích cực một số phương pháp và kỹ thuật dạy học

Nhà xuất bản Đại học sư phạm

7 Đặng Hữu Cảnh (2012), Xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập trong dạy

học chương “Dao động và sóng điện từ” vật lý lớp 12 nhằm bồi dưỡng học sinh Luận văn ThS trường Trường Đại học Giáo dục

8 David Halliday, Robert Resnick, Jearl Walker - Lê Khắc Bình, Đàm

Trung Đồn, Hoàng Hữu Thư dịch (2008), Cơ sở Vật lí, tập bốn – Điện học

NXB Giáo dục

9 Donald R Woods (1995), Problem-based learning: resources to gain the

most from PBL Donald R Woods

10 Dự án Việt – Bỉ (2006), Tài liệu tập huấn Dạy và học tích cực và sử dụng

thiết bị dạy học Tài liệu tập huấn

11 Dự án Việt – Bỉ (2007), Tài liệu tập huấn về 3 phương pháp dạy và học

tích cực (Học theo hợp đồng, theo góc và theo dự án) Tài liệu tập huấn

12 Vũ Cao Đàm (2009), Phương pháp luận nghiên cứu khoa học NXB Giáo

dục

13 Lương Tất Đạt, Vũ Thị Mai Lan, Ngô Diệu Nga, Bùi Gia Thịnh, Đỗ

Hương Trà (2008), Thiết kế bài giảng Vật lí 11 theo hướng tích cực hóa hoạt

động nhận thức của học sinh NXB Giáo dục, 2008

14 Nguyễn Ngọc Hưng, Nguyễn Thế Khôi, Vũ Thanh Khiết, Phạm Xuân Quế, Phạm Đình Thiết, Nguyễn Phúc Thuần, Nguyễn Trần Trác (2007),

Vật lí 11 nâng cao NXB Giáo dục

15 Nguyễn Ngọc Hưng, Phạm Xuân Quế, Nguyễn Đức Thâm (chủ biên)

(2002), Phương pháp dạy học Vật lí ở trường phổ thông NXB Đại học sư

phạm

16 Nguyễn Ngọc Hưng, Nguyễn Đức Thâm (1999), Tổ chức hoạt động

nhận thức cho học sinh trong dạy học Vật lí NXB Đại học Quốc gia Hà Nội

17 Leonchiev, A.N (1989), Hoạt động - Ý thức- Nhân cách NXB Giáo

dục, Hà Nội

18 Ngô Diệu Nga (2003), Bài giảng chuyên đề phương pháp nghiên cứu

khoa học dạy học Vật lí Bài giảng chuyên đề Cao học

19 Nguyễn Thành Nhân (2013) Tính tích cực học tập của sinh viên từ góc

nhìn quản lý Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG-HCM

20 Nguyễn Xuân Phương (2007), Xây dựng hệ thống bài tập chương “Các

định luật bảo toàn” lớp 10 THPT nhằm phát triển năng lực tư duy độc lập và nâng cao hiệu quả tự học của học sinh Luận văn thạc sỹ, Trường ĐH Sư

phạm TP Hồ Chí Minh

21 Đinh Thị Kim Thoa (2009), Tâm lý học dạy học Tài liệu giảng dạy

chương trình Thạc sỹ LL và PPDH

22 Phạm Hữu Tòng (2009), Bài giảng chuyên đề tổ chức hoạt động nhận

thức trong dạy học Vật lí Bài giảng chuyên đề Cao học, 2009

23 Phạm Hữu Tòng (2001), Lí luận dạy học Vật lí ở trường trung học NXB

Giáo dục

24 Phạm Hữu Tòng (2001), Lí luận dạy học Vật lí NXB Giáo dục

25 Nguyễn Thị Thùy Trang (2009) Phát huy tính tích cực, tự lực của học

sinh trong dạy học các chủ đề Vật lí tự chọn thông qua hoạt động nhóm Luận

văn thạc sỹ, trường ĐH Sư phạm TP Hồ Chí Minh

26 Đỗ Hương Trà (2009), Phát triển năng lực học tập Vật lí cho học sinh

Tập bài giảng chuyên đề Tổ chức hoạt động nhận thức 2 cho học viên Cao học

27 Đỗ Hương Trà (2011), Các kiểu tổ chức dạy học hiện đại trong dạy học

Vật lí ở trường phổ thông NXB Đại học sư phạm

28 Các trang web

http://thainguyen.edu.vn/Thanhvien/thptbinhyen/177/45979/PHUONG-PHAP-DAY-HOC-MON-VAT-LY.aspx

http://ttptgiaoduc.sgu.edu.vn/vn/nghien-cuu-khoa-hoc/48/phat-huy-tinh-tich-cuc-chu-dong-cua-sinh-vien-qua-hoat-dong-tu-dinh-huong-hoc-tap/

https://sites.google.com/site/nvniuu/-mot-lan-di-cho-binh-minh-len-som-1/kiemdinht-student