Tuyển chọn, xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập hóa học theo định hướng phát triển năng lực (chương 8 hóa học 11 trung học phổ thông )

Thực trạng sử dụng bài tập hoá học và phát triển năng lực sử dụng ngôn ngữ hoá học, năng lực tính toán, năng lực PH & GQVĐ cho học sinh trong quá trình dạy học hóa học ở trường THPT Vạn

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

- o0o  -

VƯƠNG THẾ THÀNH

TUYỂN CHỌN, XÂY DỰNG

VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP HÓA

HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC (CHƯƠNG 8- HÓA HỌC 11 – TRUNG HỌC PHỔ THÔNG)

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HÓA HỌC

CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

HÀ NỘI – 2014

MỤC LỤC

Trang

LỜI CẢM ƠN Error! Bookmark not defined DANH MỤC NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂNError! Bookmark

not defined

DANH MỤC CÁC BẢNG 40i

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Error! Bookmark not defined MỞ ĐẦU 41

1 Lí do chọn đề tài 41

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 43

3 Mục đích của đề tài 44

4 Nhiệm vụ của đề tài 44

5 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 45

6 Phạm vi nghiên cứu 45

7 Giả thuyết khoa học 45

8 Phương pháp nghiên cứu 46

9 Những đóng góp mới của đề tài 46

10 Cấu trúc của luận văn 46

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CHO HỌC SINH THÔNG QUA BÀI TẬP HÓA HỌC 47

1.1 Giáo dục định hướng kết quả đầu ra và phát triển năng lực của học sinh 47

1.2 Năng lực và sự phát triển năng lực 47

1.2.1 Khái niệm năng lực 47 1.2.2 Một số năng lực chung và năng lực đặc thù môn hóa học cần phát triển

cho học sinh trung học phổ thông Error! Bookmark not defined 1.3 Bài tập hóa học Error! Bookmark not defined 1.3.1 Khái niệm bài tập hóa học Error! Bookmark not defined 1.3.2 Phân loại bài tập hóa học Error! Bookmark not defined 1.3.3 Ý nghĩa của bài tập hóa học Error! Bookmark not defined

1.3.4 Định hướng xây dựng câu hỏi, bài tập theo định hướng phát triển năng lực

học sinh Error! Bookmark not defined 1.3.4.1 Tiếp cận bài tập theo định hướng năng lực Error! Bookmark not defined 1.3.4.2 Phân loại bài tập theo định hướng năng lực Error! Bookmark not defined 1.3.4.3 Những đặc điểm của bài tập theo định hướng năng lựcError! Bookmark not defined

1.3.4.4 Các bậc trình độ trong bài tập theo định hướng năng lựcError! Bookmark

not defined

1.4 Dạy học phát triển năng lực sử dụng ngôn ngữ hóa học cho học sinh Error!

Bookmark not defined

1.4.1 Khái niệm năng lực sử dụng ngôn ngữ hóa họcError! Bookmark not defined

1.4.2 Những biểu hiện của năng lực sử dụng ngôn ngữ hóa họcError! Bookmark

not defined

1.4.3 Các biện pháp rèn luyện và phát triển năng lực sử dụng ngôn ngữ hóa học

cho học sinh Error! Bookmark not defined 1.4.4 Công cụ đánh giá năng lực sử dụng ngôn ngữ hóa học của người học Error!

Bookmark not defined

1.5 Dạy học phát triển năng lực tính toán hóa học Error! Bookmark not defined 1.5.1 .Khái niệm năng lực tính toán hóa học Error! Bookmark not defined 1.5.2 Những biểu hiện của năng lực tính toán hóa họcError! Bookmark not defined

1.5.3 Các biện pháp rèn luyện và phát triển năng lực tính toán hóa học Error!

Bookmark not defined

1.5.4 Công cụ đánh giá năng lực tính toán hóa học Error! Bookmark not defined 1.6 Dạy học phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đềError! Bookmark not defined

1.6.1 Khái niệm năng lực phát hiện và giải quyết vấn đềError! Bookmark not

defined

1.6.2 Những biểu hiện của năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề Error!

Bookmark not defined

1.6.3 Các biện pháp rèn luyện và phát triển năng lực phát hiện và giải quyết

vấn đề cho học sinh Error! Bookmark not defined

1.6.4 Công cụ đánh giá năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề của người học

Error! Bookmark not defined

1.7 Thực trạng sử dụng bài tập hoá học và phát triển năng lực sử dụng ngôn ngữ

hoá học, năng lực tính toán, năng lực PH & GQVĐ cho học sinh trong quá trình

dạy học hóa học ở trường THPT Vạn Xuân, Đan Phượng Hà Nội hiện nay Error!

Bookmark not defined

1.7.1 Điều tra thực trạng Error! Bookmark not defined 1.7.2 Đánh giá kết quả điều tra Error! Bookmark not defined 1.7.2.1 Về đánh giá kết quả điều tra giáo viên Error! Bookmark not defined 1.7.2.2 Về đánh giá kết quả điều tra học sinh Error! Bookmark not defined TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2:TUYỂN CHỌN, XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP HÓA HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC THÔNG QUA CHƯƠNG DẪN XUẤT HALOGEN-ANCOL-PHENOL HÓA HỌC LỚP 11

Error! Bookmark not defined

2.1 Phân tích nội dung, chương trình chương Dẫn xuất halogen –Ancol –Phenol

Hóa học 11 cơ bản ở trường THPT Error! Bookmark not defined

2.1.1 Vị trí của chương Dẫn xuất halogen –Ancol –Phenol trong chương trình hóa

hữu cơ phổ thông Error! Bookmark not defined 2.1.2 Nội dung kiến thức chương 8 SGK hóa học 11Error! Bookmark not defined

2.1.3 Đặc điểm cấu trúc chung nội dung và phương pháp dạy học chương Dẫn xuất

halogen-Ancol-Phenol Error! Bookmark not defined

2.2 Nguyên tắc lựa chọn và xây dựng BTHH theo định hướng phát triển năng lực

Error! Bookmark not defined 2.2.1 Nguyên tắc lựa chọn Error! Bookmark not defined

2.2.2 Nguyên tắc xây dựng bài tập hóa học theo định hướng phát triển năng lực

Error! Bookmark not defined

2.3 Quy trình biên soạn câu hỏi/bài tập kiểm tra, đánh giá theo định hướng năng lực

của một chủ đề Error! Bookmark not defined

2.4 Tuyển chọn, xây dựng và sử dụng bài tập hóa học chương Dẫn xuất halogen – Phenol- Ancol nhằm phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho HS

ở trường phổ thông Error! Bookmark not defined

2.4.1 Quy trình tuyển chọn, xây dựng bài tập hóa học nhằm phát triển năng lực PH

và GQVĐ Error! Bookmark not defined

2.4.2 Xây dựng và sử dụng bài tập hóa học để rèn cho học sinh năng lực phát hiện

vấn đề trong học tập Error! Bookmark not defined

2.4.2.1 Sử dụng bài tập lý thuyết để rèn cho HS phát hiện vấn đề có chứa đựng mâu thuẫn giữa kiến thức đã học và kiến thức mới cần hình thành trong giờ lên lớp

truyền thụ kiến thức mới, luyện tập Error! Bookmark not defined

2.4.2.2 Sử dụng một số bài tập định lượng để phát triển năng lực phát hiện vấn đề (phát hiện dạng bài, phát hiện các kiến thức mấu chốt) và cách giải quyết vấn đề

cho học sinh Error! Bookmark not defined 2.4.3 Hệ thống bài tập tự luyện cho học sinh Error! Bookmark not defined

2.5 Tuyển chọn, xây dựng và sử dụng bài tập hóa học phần dẫn xuất halogen, phenol,

ancol nhằm phát triển năng lực tính toán hóa học cho HS ở trường phổ thông Error!

Bookmark not defined

2.5.1 Quy trình lựa chọn và xây dựng bài tập hóa học nhằm phát triển năng lực tính

toán hóa học Error! Bookmark not defined

2.5.2 Xây dựng, sử dụng bài tập hóa học để rèn cho học sinh năng lực tính toán hóa

học trong học tập Error! Bookmark not defined 2.5.2.1.Tính theo phương trình và hệ phương trình Error! Bookmark not defined 2.5.2.2 Sử dụng các phương pháp trung bình Error! Bookmark not defined 2.5.2.3.Phương pháp tăng giảm khối lượng Error! Bookmark not defined

2.5.2.4 Sử dụng phương pháp bảo toàn nguyên tố, bảo toàn khối lượng

vào giải toán hóa học Error! Bookmark not defined 2.5.2.5 Hiệu suất phản ứng- các bài toán vận dụng vào thực tiễnError! Bookmark

not defined

2.5.3 Bài tập tự luyện Error! Bookmark not defined

2.6 Tuyển chọn, xây dựng và sử dụng bài tập hóa học phần dẫn xuất halogen, phenol, ancol nhằm phát triển năng lực sử dụng ngôn ngữ hóa học cho HS ở trường

phổ thông Error! Bookmark not defined

2.6.1 Quy trình lựa chọn và xây dựng bài tập hóa học nhằm phát triển năng lực sử

dụng ngôn ngữ hóa học Error! Bookmark not defined

2.6.2 Sử dụng bài tập hóa học để rèn cho học sinh năng lực sử dụng ngôn ngữ hóa

học cần hình thành trong giờ lên lớp truyền thụ kiến thức mớiError! Bookmark not defined

2.6.3 Bài tập tự luyện Error! Bookmark not defined TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3:THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined 3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.2 Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.3.1 Kế hoạch Error! Bookmark not defined 3.3.2 Tiến trình thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.4 Kết quả thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.5 Xử lí kết quả thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.5.1 Xử lí theo phương pháp thống kê toán học Error! Bookmark not defined 3.5.2 Xử lí theo tài liệu nghiên cứu khoa học sư phạm ứng dụngError! Bookmark

not defined

3.6 Đánh giá năng lực HS qua bảng kiểm quan sát Error! Bookmark not defined 3.7 Phân tích kết quả thực nghiệm Error! Bookmark not defined TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined

1 Kết luận Error! Bookmark not defined

2 Khuyến nghị Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO 48

PHẦN PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined PHỤ LỤC 1: PHIẾU HỎI GIÁO VIÊN Error! Bookmark not defined PHỤ LỤC 2: PHIẾU ĐIỀU TRA HỌC SINH Error! Bookmark not defined

PHỤ LỤC 3:BẢNG KIỂM QUAN SÁTNĂNG LỰC PHÁT HIỆN VÀ GIẢI

QUYẾT VẤN ĐỀ CỦA HS Error! Bookmark not defined

PHỤ LỤC 4: BẢNG KIỂM QUAN SÁT NĂNG LỰC SỬ DỤNG NGÔN NGỮ

HÓA HỌC Error! Bookmark not defined PHỤ LỤC 5: BẢNG KIỂM QUAN SÁT NĂNG LỰC TÍNH TOÁN Error!

Bookmark not defined

PHỤ LỤC 6:PHIẾU NHẬN XÉTVỀ CHẤT LƢỢNG, HIỆU QUẢ

CỦA HỆ THỐNG BTHH PHÁT TRIỂN NĂNG LỰCError! Bookmark not defined

PHỤ LỤC 7: ĐỀ KIỂM TRA 45 PHÚT Error! Bookmark not defined PHỤ LỤC 8: MỘT SỐ GIÁO ÁN THỰC NGHIỆMError! Bookmark not defined.

MỞ ĐẦU 1.Lí do chọn đề tài

Đất nước ta đang bước vào giai đoạn công nghiệp hoá, hiện đại hoá (CNH, HĐH) với mục tiêu đến năm 2020 Việt Nam sẽ từ một nước nông nghiệp về cơ bản trở thành nước công nghiệp, hội nhập với cộng đồng quốc tế Nhân tố quyết định thắng lợi của công cuộc CNH, HĐH và hội nhập quốc tế là con người, là nguồn lực người Việt Nam được phát triển về số lượng và chất lượng trên cơ sở mặt bằng dân trí được nâng cao Đây cũng là một trong những yêu cầu cần thiết, đặc biệt là các bối cảnh thế giới hiện nay với xu thế hoà nhập

Muốn thực hiện được mục tiêu đó thì phải bắt đầu từ giáo dục phổ thông, mà trước tiên là xác định mục tiêu đào tạo như là xác định những gì cần đạt được (đối với người học) sau một quá trình đào tạo Nói chung đó là một hệ thống phẩm chất và năng lực được hình thành trên một nền tảng kiến thức, kĩ năng đủ và chắc chắn.Tuy nhiên, nền giáo dục nước nhà còn quá lạc hậu, trì trệ, không đáp ứng được yêu cầu của nguồn nhân lực Vì vậy, yêu cầu đặt cấp bách đặt ra là phải đổi mới giáo dục, trong đó có đổi mới mục tiêu giáo dục, đổi mới nội dung giáo dục và phương pháp dạy và học Định hướng đổi mới giáo dục phổ thông đã được xác định trong Nghị quyết Trung

ương 8 Khóa XI “Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế”[12] Luật Giáo dục 2005 và sửa đổi năm 2009 nhấn mạnh: “Phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học; bồi dưỡng cho người học năng lực tự học, khả năng thực hành, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên”[19]

Mặt khác, khoa học kỹ thuật hiện đang phát triển như vũ bão khiến cho nguồn tri thức của con người trở nên khổng lồ, thể hiện qua sự ra đời của nhiều lý thuyết, thành tựu mới cũng như khả năng ứng dụng chúng vào thực tế cao, rộng và nhanh Dạy học mang tính chất truyền thụ tri thức không còn phù hợp trong điều kiện lượng kiến thức thì quá lớn mà thời gian thì quá ít Hơn nữa ta không thể theo các em, dạy các em suốt đời, đòi hỏi ta phải trang bị cho các em không chỉ kiến thức mà quan trọng hơn là con đường giành lấy kiến thức Vì vậy, đổi mới giáo dục

và đào tạo là việc tất yếu

Đất nước ta đang thực hiện công cuộc đổi mới căn bản, toàn diện về giáo dục và đào tạo, có nhiều sự thay đổi về mục tiêu, phương pháp giáo dục: Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chú trọng trang bị kiến thức (nâng cao dân trí) sang tập trung phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học (năng lực công dân) Vì vậy việc dạy học cũng phải chuyển dần từ trang bị kiến thức sang chú trọng phát triển năng lực

Hóa học là một môn khoa học vừa lý thuyết, vừa thực nghiệm nên có rất nhiều khả năng trong việc phát triển những năng lực nhận thức cho học sinh Nó cung cấp cho học sinh những tri thức khoa học phổ thông, cơ bản về các chất, sự biến đổi các chất, mối liên hệ qua lại giữa công nghệ hóa học, môi trường và con người Việc vận dụng những kiến thức hóa học vào cuộc sống sẽ làm phát triển ở các em tính tích cực, tự lập, óc sáng kiến, những hứng thú nhận thức, tinh thần vượt khó, tức là những phẩm chất quí báu đối với cuộc sống, lao động

Khi học sinh tham giải bài tập Hóa học là lúc các em hoạt động tự lực để củng cố và trau dồi kiến thức hóa học của mình Bài tập Hóa học cung cấp cho học sinh không chỉ kiến thức, cả con đường để giành lấy kiến thức, cả niềm vui sướng của sự phát hiện ra kiến thức Do vậy, bài tập hóa học vừa là mục đích, vừa là nội dung, lại vừa là phương pháp dạy học hiệu nghiệm Thực tế dạy học cho thấy, bài tập Hóa học nói chung có tác dụng giúp học sinh rèn luyện và phát triển tư duy, giải quyết được nhiều vấn đề trong cuộc sống Thông qua việc giải những bài tập Hóa học học sinh có điều kiện để bồi dưỡng phát triển năng lực nói chung và năng lực chuyên biệt của môn Hóa học nói riêng

Như vậy, phát triển năng lực cho học sinh là một nhiệm vụ cấp bách đối với nền giáo dục để có thể góp phần đào tạo được một thế hệ trẻ tương lai đáp ứng được yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

Chính vì lí do đó, để góp phần nâng cao chất lượng dạy học, chúng tôi chọn

đề tài : “Tuyển chọn, xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập Hóa học theo định

hướng phát triển năng lực (Chương 8- Hóa học 11 –Trung học phổ thông)”

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Việc nghiên cứu các vấn đề về bài tập Hóa học từ trước đến nay đã có rất nhiều công trình của các tác giả như GS.TS Nguyễn Ngọc Quang nghiên cứu lý

luận về bài toán; PGS TS Nguyễn Xuân Trường đã có nhiều công trình nghiên cứu và sách bài tập Hóa học viết về việc xây dựng, sử dụng bài tập hóa học trong dạy học ; PGS.TS Lê Xuân Trọng, PGS.TS Đào Hữu Vinh và rất nhiều các tác giả khác quan tâm đến nội dung và phương pháp giải toán hóa học Tuy nhiên xu hướng hiện nay của lý luận dạy học là đặc biệt chú trọng đến vấn đề phát triển năng lực của học sinh, nhưng các công trình nghiên cứu hầu hết tập trung vào vấn

đề phát triển năng lực nhận thức và tư duy của học sinh

Một số luận án TS và luận văn thạc sĩ nghiên cứu về BTHH như:

• Lê Văn Dũng (2001), Phát triển năng lực nhận thức và tư duy cho học sinh trung học phổ thông thông qua bài tập hóa học, Luận án Tiến sĩ Giáo dục học,

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

• Vũ Anh Tuấn (2006), Xây dựng hệ thống bài tập hóa học nhằm rèn luyện tư duy trong việc bồi dưỡng học sinh giỏi hóa học ở trường trung học phổ thông,

Luận án Tiến sĩ Khoa học giáo dục, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Hoàng Thị Chiên (2004), Rèn luyện kỹ năng sử dụng ngôn ngữ hoá học (về thuật ngữ hoá học) cho sinh viên miền núi trong trường sư phạm các tỉnh phía Bắc,

Luận án Tiến sĩ Giáo dục học, Trường Đại học Sư phạm, Hà Nội

• Cao Cự Giác, "Xây dựng một số dạng bài tập bồi dưỡng năng lực tư duy

hóa học cho học sinh THPT", Tạp chí giáo dục, số 191 (kì 1 - 6/2008 tr.48-50

• Lê Văn Năm, "Sử dụng bài tập hóa học như một phương pháp để nâng cao

hiệu quả dạy học ở trường phổ thông", Tạp chí giáo dục, số 190 (kì 2 - 5/2008),

tr.40-41

- Luận văn Thạc sĩ Khoa học giáo dục của Trịnh Ngọc Đính: “Xây dựng hệ thống bài tập hoá học để rèn luyện cho học sinh năng lực phát hiện vấn đề và giải quyết vấn đề ở THPT”, bảo vệ tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội năm 2005

- Luận văn Thạc sĩ Khoa học Giáo dục của Nguyễn Thị Thanh Thuỷ:

“Phát triển năng lực nhận thức và tư duy cho học sinh trung học phổ thông thông qua bài tập hoá học vô cơ”, bảo vệ năm 2006 tạiTrường Đại học Sư phạm Hà Nội

- Luận văn Thạc sĩ Khoa học Giáo dục của Nguyễn Thị Tươi: “Lựa chọn, xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập hoá học nhằm phát triển năng lực nhận thức