ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGUYỄN THỊ HÀ PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG GHI NHỚ SỰ KIỆN CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM 1945-1975 - CHƯƠNG TRÌ
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
NGUYỄN THỊ HÀ
PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG GHI NHỚ SỰ KIỆN CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM 1945-1975 -
CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử
Mã số: 60.14.01.11
Cán bộ hướng dẫn: TS Nguyễn Thị Bích
HÀ NỘI – 2014
Trang 2LỜI CẢM ƠN
Lời đầu tiên trong luận văn, tác giả xin trân trọng cảm ơn các thầy cô giáo Trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội đã nhiệt tình giảng dạy và giúp đỡ tác giả trong suốt khóa học và quá trình nghiên cứu đề tài Đặc biệt, tác giả xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tới TS Nguyễn Thị Bích – người đã trực tiếp hướng dẫn và tận tình chỉ bảo, tạo điều kiện thuận lợi cho tác giả trong quá trình nghiên cứu, thực hiện đề tài
Tác giả xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, các thầy cô giáo và các
em học sinh trường THPT Ngô Quyền, thành phố Hải Phòng đã tạo điều kiện giúp đỡ tác giả trong quá trình hoàn thành luận văn
Bên cạnh đó, sự giúp đỡ của bạn bè, đồng nghiệp trong lớp cao học Lịch
sử K8 – Trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội là nguồn cổ vũ lớn lao, tiếp thêm sức mạnh cho tác giả trong suốt thời gian học tập và thực hiện đề tài
Cuối cùng tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến những người thân yêu trong gia đình và bạn bè đã luôn động viên, giúp đỡ tác giả về mọi mặt
Mặc dù đã rất cố gắng song luận văn không tránh khỏi những thiếu sót, hạn chế Tác giả rất mong nhận được những đóng góp quý báu của các thầy
cô giáo, các nhà khoa học và bạn bè đồng nghiệp
Hà Nội, ngày 28 tháng 11 năm 2014
Tác giả
Nguyễn Thị Hà
Trang 3MỞ ĐẦU
I Lí do chọn đề tài
Nhiều năm là giáo viên (GV) dạy học Lịch sử ở trường Trung học phổ thông (THPT), chúng tôi nhận thấy bất kì một trường học nào cũng có sự phân hoá: có học sinh (HS) học tốt, HS học kém, có em thích học, có em lại không thích học lịch sử Thực tế các kì thi tốt nghiệp THPT, kì thi đại học và cao đẳng môn lịch sử những năm qua đã phán ánh chất lượng dạy học lịch sử (DHLS) chưa cao Chúng ta không khỏi bàng hoàng khi hơn 60% thí sinh tham gia kì thi Đại học năm 2004- 2005 đạt dưới điểm 5 Hay như hàng ngàn
bài thi đạt điểm 0 trong kì thi Đại học và Cao đẳng năm 2010-1011… dẫn đến
không nhiều HS chọn môn Lịch sử để tham dự kì thi tốt nghiệp THPT năm học 2012-2013, 2013- 2014 Vì sao HS không thích học Lịch sử? Vì sao kết quả học tập bộ môn lại thấp như vậy? Có ý kiến cho rằng HS hiện nay thích học các môn khoa học tự nhiên, ít quan tâm đến khoa học xã hội mà điển hình
là môn lịch sử Bên cạnh đó phim ảnh của nước ngoài tràn ngập các loại dã
sử, bán sử khiến HS phân tâm, vô tình thuộc sử người hơn sử nhà Hoặc có ý kiến cho rằng sách giáo khoa (SGK) lịch sử viết không hay, cách dạy sử của các thầy cô giáo ở trường THPT không sinh động càng làm cho lịch sử trở nên khô khan hơn.Dù chưa có kết luận đúng, sai, song đều cho thấy một thực trạng là HS THPT đang ngại học lịch sử mà mấu chốt của vấn đề theo chúng tôi là do HS chưa có kĩ năng ghi nhớ sự kiện lịch sử
Trong DHLS, sự kiện là cơ sở, nguồn gốc ban đầu để giúp HS nhận thức đúng lịch sử đã diễn ra như thế nào.Việc học tập lịch sử ở trường THPT là nhằm hình thành kiến thức về khoa học lịch sử, hình thành thế giới quan khoa học, phẩm chất đạo đức cho người học Thông qua đó HS khôi phục lại được hình ảnh của quá khứ để hiểu sự phát triển của xã hội và cao hơn nữa là từ kiến thức lịch sử các em có thể rút ra bài học cho bản thân trong cuộc sống của chính mình Vì vậy, trong DHLS cần thiết phải hướng dẫn cho HS nắm vững kiến thức cơ bản của khoa học lịch sử Nắm vững sự kiện lịch sử là tiền
Trang 4đề để hiểu kiến thức lịch sử, biết rút từ quá khứ những bài học cho hiện tại và tương lai Không có kiến thức về lịch sử không thể hiểu sự phát triển tương lai của xã hội mà không có tài liệu- sự kiện thì cũng không thể hình thành kiến thức lịch sử cho HS Song làm thế nào để HS ghi nhớ được các kiện lịch
sử một cách dễ dàng trong học tập lịch sử? Đây vừa là nhiệm vụ cần thiết đặt
ra những đòi hỏi đối với các thầy cô giáo đang trực tiếp giảng dạy bộ môn lịch sử ở trường THPT nhưng cũng là những trăn trở của họ để phát triển kĩ năng ghi nhớ sự kiện lịch sử, giúp HS húng thú học tập, yêu thích môn học góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn
Lịch sử Việt Nam 1945 - 1975 là thời kì dân tộc ta trải qua hai cuộc kháng chiến vĩ đại, đánh bại hai kẻ thù hùng mạnh của thế giới trong thế kỉ
XX là thực dân Pháp và đế quốc Mĩ Có rất nhiều sự kiện, nhân vật, hiện tượng lịch sử là sự phản ánh và ghi dấu ấn những thắng lợi vĩ đại đó của dân tộc ta Thông qua những sự kiện, nhân vật này HS mới nhận thức đúng từng bước đi trong tiến trình phát triển của lịch sử dân tộc
Từ những lí do trên, với mong muốn giúp HS nhận thức đúng thắng lợi
vĩ đại của lịch sử dân tộc ta để thêm yêu lịch sử, trân trọng những giá trị mà
ông cha để lại, chúng tôi quyết định chọn vấn đề “Phát triển kĩ năng ghi nhớ
sự kiện cho học sinh Trung học phổ thông trong dạy học lịch sử Việt Nam 1945- 1975 - chương trình chuẩn” làm đề tài nghiên cứu
2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Vấn đề phát triển kĩ năng ghi nhớ sự kiện cho HS đã được đông đảo các
giáo dục học, giáo dục lịch sử trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu ở các khía cạnh, góc độ khác nhau Tiếp cận các công trình nghiên cứu của họ là cơ
sở để chúng tôi giải quyết những vấn đề mà đề tài đặt ra
2.1 Tài liệu nước ngoài
Thông qua tài liệu dịch, chúng tôi nhận thấy nhiều học giả đã đề cập tới vấn đề kĩ năng nói chung, kĩ năng nhận thức, ghi nhớ sự kiện nói riêng
Trang 5J Dewey trong tác phẩm “The school and Societ” - (Trường học và xã hội), 1899 cho rằng cần vừa học vừa làm nghĩa là giáo dục không nên quá coi
trọng vào lí thuyết mà phải chú trọng đến rèn luyện kĩ năng, chú ý đến nhận thức tích cực và kĩ năng thực hành cho HS
Nửa sau thế kỉ XX, Kixegof X.I với tác phẩm “Hình thành các kĩ năng và kỹ xảo sư phạm cho sinh viên trong điều kiện của nền giáo dục Đại học” đã nhấn mạnh: “Việc hình thành kĩ năng, kĩ xảo khái quát có liên quan đến việc phát triển tư duy và việc làm phong phú tầm hiểu biết của người được dạy dỗ Việc hình thành các kĩ năng chỉ có kết quả khi con người ý thức được rõ rệt mục đích, nhiệm vụ, những điều kiện cụ thể, những phương thức thực hiện động tác, cùng những phương thức kiểm tra của động tác này”[29-tr14]
Tác giả T.A Ilina trong cuốn “Giáo dục học” tập II, NXB Giáo
dục.1973, đã khẳng định việc nắm kiến thức là yếu tố cơ bản của quá trình dạy học (QTDH), đồng thời tác giả cũng đã đưa ra một số phương pháp giúp
HS nắm vững kiến thức như phương pháp sử dụng SGK, phương pháp học tại phòng thí nghiệm, phương pháp luyện tập, ôn tập đặc biệt là phương pháp phát huy tích tích cực của HS từ đó giúp các em nắm vững kiến thức, hiểu sâu bài học
I.F.Kharlamốp, trong công trình “Phát triển tính tích cực học tập của học sinh như thế nào”, tập I, NXB Giáo dục, 1978 đã khẳng định dạy học là
một quá trình lĩnh hội một cách vững chắc kiến thức của HS, song việc nhận thức của HS không phải là do GV hình thành mà là quá trình tự lĩnh hội kiến
thức HS chỉ “thực sự nắm vững cái mà chính bản thân giành được bằng lao động của chính mình” Từ đó tác giả đi đến kết luận “học tập là một quá trình nhận thức tích cực của học sinh, học sinh muốn nắm vững kiến thức một cách sâu sắc thì phải thực hiện đầy đủ một chu trình trí tuệ: bao gồm những hành động tri giác tài liệu, thông hiểu, ghi nhớ, luyện tập kĩ năng, kĩ xảo và cuối
Trang 6cùng là hành động khái quát hoá hệ thống hoá kiến thức nhằm xác lập mối quan hệ trong từng đề tài, giữa các đề tài, và các môn học”[30-tr 29]
H.V Savin trong cuốn “Giáo dục học” tập I,NXB Giáo dục,1978 đã đề
ra nguyên tắc tính vững chắc của việc nắm vững tri thức và phát triển toàn
diện các năng lực nhận thức của HS Đồng thời, ông cũng đã chỉ rõ “việc quay trở lại thường xuyên với các tri thức đã nắm trước kia, việc xem xét chúng với góc độ mới là chính xác hơn, phong phú hơn bằng các sự kiện mới,
có ý nghĩa quan trọng đối với việc nắm vững tri thức”[44-tr163]
Trong cuốn“Phát triển tư duy học sinh”, V.Onhisuc đã khẳng định
“Thông hiểu tri thức đó là con đường tiến tới lĩnh hội tri thức”[42-tr48] và“ghi nhớ, tái hiện tài liệu học là những phần rất quan trọng của quá trình lĩnh hội tri thức”[42-49] Như vậy, tác giả đã thừa nhận vai trò quan trọng của
ghi nhớ kiến thức đối với HS trong quá trình tiếp nhận kiến thức
Cuốn sách“Lí luận dạy học hiện đại” của GS Bernd Meier và TS
Nguyễn Văn Cường do trường ĐHSP Hà Nội và Đại học Potsdam (Cộng hòa Liên bang Đức) phối hợp xuất bản năm 2009 đã đưa ra một số vấn đề về đổi mới PPDH, đề cập đến các thuyết học tập như thuyết hành vi, thuyết nhận
thức và thuyết kiến tạo dựa trên cơ sở tâm lí học Các tác giả nhấn mạnh “học tập là quá trình xử lí thông tin, trung tâm của quá trình nhận thức là các hoạt động trí tuệ như: xác định, phân tích và hệ thống hóa các sự kiện và các hiện tượng, nhớ lại những kiến thức đã học, giải quyết các vấn đề và phát triển, hình thành các ý tưởng mới” [7-tr39] Để có thể xử lí các thông tin thu nhận
được HS cần phải có các kĩ năng tương ứng; ở thuyết nhận thức, các tác giả nhấn mạnh đến kĩ năng ghi nhớ của HS một cách tích cực
Đặc biệt, bộ sách đổi mới PPDH của Tổ chức ASCD Hoa Kì được Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam mua bản quyền và dịch (2011) đã mang đến cho các nhà nghiên cứu, cacs nhà quản lí giáo dục và GV có cách tiếp cận mới mẻ
về PPDH
Thomas Armstrong với tác phẩm “Đa trí tuệ trong lớp học” gồm 16
Trang 7chương, trong đó ông đã giành hẳn chương 12 để nói về đa trí tuệ và các kĩ năng nhận thức như: ghi nhớ, giải quyết vấn đề và đặc biệt nhấn mạnh đến
thang mức độ nhận thức phức tạp của Bloom đó là: biết, hiểu, ứng dụng, phân tích, tổng hợp và đánh giá
Robert J.Marzano, Debra J.Pickering và Jane E.Pollock với “Các phương pháp dạy học hiệu quả” trên cơ sở tổng hợp các công trình nghiên
cứu thực tế giảng dạy và tổng hợp lí thuyết đã giúp GV có thể rèn các kĩ năng cần thiết cho HS như: kĩ năng ghi nhớ, tóm tắt - ghi ý chính, kĩ năng làm bài tập về nhà, kĩ năng thực hành, kĩ năng làm việc nhóm
Trong “Tám đổi mới để trở thành người giáo viên giỏi” của Giselle
O.Martin- Kniep cũng đề cập đến các kĩ năng trên và đưa ra cách chấm điểm của GV đối với các kĩ năng của HS trong đó coi trọng kĩ năng nhận thức ghi nhớ theo hướng tích cực hóa
Mặc dù có nhiều quan điểm và cách tiếp cận khác nhau nhưng các tác giả đều cho rằng để nâng cao chất lượng dạy học ngoài đổi mới về mục tiêu,
nội dung và phương pháp còn phải chú ý tới HS nhất là quan tâm đến việc HS học tập như thế nào? nghĩa là HS phải có những kĩ năng cơ bản, trong đó kĩ
năng ghi nhớ là một trong những kĩ năng quan trọng đầu tiên của quá trình nhận thức, tư duy
Ngoài những tài liệu về giáo dục học, PPDH, vấn đề kĩ năng ghi nhớ còn được thể hiện qua các cuốn sách chuyên khảo Tiêu biểu là N.G Đairi trong
“Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào?” đã nêu lên yêu cầu học tập lịch sử
đối với HS và vai trò của sự kiện trong quá trình nhận thức lịch sử Từ đó ông
đề xuất một số biện pháp nhằm phát huy tính tích cực học tập của HS trong học tập lịch sử
Tác giả I.a.Lecne với “Phát triển tư duy của học sinh trong dạy học lịch sử” đã đưa ra yêu cầu đối với GV trong DHLS phải tạo ra “tình huống có vấn đề nhằm nâng cao kĩ năng nhận thức tích cực để giải quyết tốt các vấn đề” trong
QTDH Theo tác giả, thông qua các biện pháp này sẽ kích thích năng lực sáng
Trang 8tạo, nhận thức tích cực của HS nâng cao chất lượng dạy học môn lịch sử
Theo Bloom (1956- 1984), nhà nghiên cứu tâm lí học người Mĩ trong bài
viết “Phân loại các mục tiêu giáo dục và các vấn đề đánh giá chất lượng” cho rằng “ nhận thức là quá trình lĩnh hội từ đơn giản đến phức tạp Biểu hiện mức độ như: nhận biết, phân tích, tổng hợp, đánh giá, vận dụng” đề cao vai
trò của việc lĩnh hội tri thức phù hợp với đối tượng và năng lực nhận thức của
HS và ghi nhớ sự kiện là cơ sở nền tảng đầu tiên cho quá trình nhận thức đó Như vậy, các tác giả nước ngoài trong các công trình nghiên cứu của mình ở từng góc độ khác nhau đều khẳng định vai trò của việc phát triển kĩ năng ghi nhớ và sự cần thiết phải phát triển kĩ năng ghi nhớ trong dạy học
2.2 Tài liệu trong nước
Các nhà giáo dục học trong nước cũng đã đề cập đến những vấn đề lí
luận nhận thức, trong đó có kĩ năng ghi nhớ trong QTDH Cuốn “ Giáo dục học”, tập 1, tập 2, các tác giả Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt đã chỉ rõ quá trình
nhận thức của con người trải qua hai giai đoạn cụ thể: nhận thức cảm tính và nhận thức lí tính, ghi nhớ thuộc giai đoạn đầu – giai đoạn nhận thức cảm tính
Các tác giả cho rằng“lĩnh hội tri thức của học sinh là hoạt động nhận thức tích cực, quá trình này đi từ biết đến hiểu và vận dụng vào thực
tiễn”[41-tr148- 152]
Tác giả Bùi Văn Huệ trong cuốn “ Tâm lí học”, Nxb Đại học Quốc gia
Hà Nội, 2000 đã nêu lên sự lĩnh hội tri thức của HS là quá trình đi từ biết, hiểu bản chất sự vật hiện tượng và vận dụng tri thức vào những tình huống khác nhau, trong đó tác giả phân tích các mức độ biết- hiểu- ở trong tình huống cụ thể
Bên cạnh các nhà giáo dục học, tâm lí học thì nhiều nhà giáo dục lịch sử cũng đã đề cập tới vấn đề nhận thức của HS trong QTDH lịch sử
Giáo trình “Phương pháp dạy học lịch sử” xuất bản năm 1966, 1976,
1992 cũng đã đề cập đến vấn đề ghi nhớ sự kiện, hiện tượng lịch sử đối với
việc học tập lịch sử của HS Đặc biệt, trong cuốn “Phương pháp dạy học lịch
Trang 9sử” tập 1, tập 2 của tập thể tác giả Phan Ngọc Liên (chủ biên),Trịnh Đình
Tùng, Nguyễn Thị Côi, tái bản có sửa chữa bổ sung năm 2009, 2010 đã phân tích cụ thể vai trò của sự kiện trong nhận thức lịch sử, từ đó nhóm tác giả đã đưa ra các con đường biện pháp nhận thức lịch sử hiệu quả [33-tr148] Đồng thời, cũng đề xuất các biện pháp giúp HS ghi nhớ sự kiện trên cơ sở nắm vững các yếu tố như thời gian, không gian, nhân vật gắn liền với sự kiện Song vấn đề là làm thế nào để HS ghi nhớ sự kiện thì chưa được các tác giả
đề cập đến
Trong cuốn sách chuyên khảo “Bài học lịch sử và kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh” của nhóm tác giả Nguyễn Thị Côi, Nguyễn Hữu Chí và cuốn “Phát huy tính tích cực học tập của học sinh” của nhóm tác giả
Phan Ngọc Liên, Trịnh Đình Tùng cũng đều đã đề cập đến việc lĩnh hội kiến thức và ghi nhớ sự kiện lịch sử
Cuốn “ Hệ thống các phương pháp dạy học lịch sử ở trường THCS”(Giáo trình đào tạo THCS hệ cao đẳng sư phạm) do tác giả Trịnh Đình
Tùng (chủ biên), Nguyễn Hữu Chí, Nguyễn Văn Đằng, Tạ Ngọc Minh, Nxb Giáo dục, 2000 là bộ Giáo trình có giá trị đối với GV THCS trong việc vận dụng vào thực tiễn giảng dạy bộ môn lịch sử Các tác giả đã nêu ra một cách
cụ thể vấn đề lí luận về các PPDH bộ môn, nhấn mạnh đến việc phải hướng dẫn HS một số phương pháp ghi nhớ sự kiện
Trong cuốn sách chuyên khảo “Các con đường, biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử ở trường THPT”,tác giả Nguyễn Thị Côi khẳng định việc
ghi nhớ sự kiện lịch sử là biểu hiện của hiệu quả DHLS và đề xuất các con đường, biện pháp để nâng cao hiệu quả bài học
Cuốn “Rèn luyện kĩ năng nghiệp vụ sư phạm môn lịch sử” do Nguyễn
Thị Côi (chủ biên) (2009) đã nêu lên khái niệm kĩ năng, kĩ năng nghiệp vụ
sư phạm, các tố chất của một người có kĩ năng “kĩ năng đòi hỏi con người phải có tri thức về hành động và các kinh nghiệm cần thiết” [10- tr15] Đây
là tác phẩm giúp ích rất nhiều về mặt lí luận cho tác giả khi làm luận văn
Trang 10Cuốn “Áp dụng dạy và học tích cực trong môn lịch sử” Dự án Việt – Bỉ
do Trần Bá Hoành, Vũ Ngọc Anh, Phan Ngọc Liên (biên soạn) đã đề cập về lí luận cơ bản dạy và học tích cực trong dạy học nói chung và với bộ môn Lịch
sử nói riêng Đặc biệt, tác phẩm đã đưa ra 4 PPDH tích cực là PPDH đặt và giải quyết vấn đề, PPDH trực quan, PPDH vấn đáp, PPDH vĩ mô Chính qua các phương pháp trên năng lực nhận thức và kĩ năng nhận thức, kĩ năng thực
hành của HS được tăng lên rõ rệt: “học sinh được đặt vào tình huống của đời sống thực tế, người học trực tiếp quan sát, thảo luận, làm thí nghiệm, giải quyết vấn đề đặt ra theo cách suy nghĩ của mình, từ đó nắm được kiến thức kĩ năng mới, vừa nắm được phương pháp “làm ra” kiến thức, kĩ năng đó và phát huy tiềm năng sáng tạo” [23-tr15]
Cùng với sách tham khảo, đã có một số luận án, luận văn, khóa luận Tốt nghiệp cũng đã đề cập đến vấn đề HS cần ghi nhớ sự kiện Nổi bật là Luận án
“Tổ chức, hướng dẫn ôn tập trong dạy học Lịch sử ở trường THPT (Vận dụng trong dạy học Lịch sử lớp 10) của Hoàng Thanh Tú cũng đã khẳng định vai
trò, ý nghĩa của ghi nhớ sự kiện trong quá trình nhận thức lịch sử của HS
Khoá luận tốt nghiệp “Một số biện pháp giúp học sinh ghi nhớ kiến thức cơ bản trong dạy học lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV ở lớp 10 THPT
(chương trình chuẩn) của Phạm Thị Kiều Trang đã đề xuất một số biện pháp giúpHS ghi nhớ sự kiện lịch sử
Như vậy, hướng dẫn HS ghi nhớ sự kiện lịch sử là vấn đề đã được nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài cũng như các tác giả trong nước quan tâm Các tác giả đều khẳng định tầm quan trọng của việc ghi nhớ
sự kiện trong DHLS, đồng thời đã đề xuất một số biện pháp để hướng dẫn HS ghi nhớ sự kiện Tuy nhiên, các biện pháp đề xuất đều chung chung, chưa cụ thể để giúp HS phát triển kĩ năng ghi nhớ sự kiện, nhất là trong một giai đoạn lịch sử như lịch sử Việt Nam từ 1945- 1975 thì chưa có công trình nào đề cập tới Trên cơ sở kế thừa thành tựu của các nhà lí luận trên, chúng tôi xác định