Tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học phần III vi sinh vật, sinh học 10 trung học phổ thông

Bookmark not defined.. Bookmark not defined.. Phạm vi nghiên cứu.... Bookmark not defined.. Bookmark not defined.. Bookmark not defined.. Bookmark not defined.. Bookmark not defined...

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

- -

ĐINH THI ̣ MAI LINH

TỔ CHỨC HOA ̣T ĐỘNG NHÓM TRONG DA ̣Y HỌC PHẦN III : VI SINH VẬT, SINH HỌC 10 - TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM SINH HỌC

Hà Nội – 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

ĐINH THI ̣ MAI LINH

TỔ CHỨC HOA ̣T ĐỘNG NHÓM TRONG DA ̣Y HỌC PHẦN III : VI SINH VẬT, SINH HỌC 10 - TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM SINH HỌC Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Sinh học

Mã số: 60.14.01.11

Người hướng dẫn khoa ho ̣c: PGS.TS Mai Văn Hưng

HÀ NỘI – 2014

MỤC LỤC

trang LỜI CẢM ƠN i

DANH MỤC BẢNG Error! Bookmark not defined DANH MỤC HÌNH Error! Bookmark not defined MỞ ĐẦU 4

1 Lý do chọn đề tài 4

2 Mục đích nghiên cứu 5

3 Nhiê ̣m vu ̣ nghiên cứu 6

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 6

5 Vấn đề nghiên cư ́ u 6

6 Giả thuyết khoa học 6

7 Phạm vi nghiên cứu 6

9 Phương pha ́ p nghiên cứu 7

10 Cấu tru ́ c của luâ ̣n văn 7

CHƯƠNG 1 8

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 8

1.1 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 8

1.1.1 Trên thế giớ i 8

1.1.2 Ở Việt Nam 9

1.2 Cơ sơ ̉ lý luâ ̣n của đề tài 9

1.2.1 Nhóm và nhóm học tập 9

1.2.2 Tính tích cực – tính tích cực trong học tập Error! Bookmark not defined

1.2.3 Năng lực hợp tác Error! Bookmark not defined.

1.2.4 Phương pháp da ̣y ho ̣c theo nhóm Error! Bookmark not defined 1.2 Cơ sơ ̉ thực tiễn của đề tài Error! Bookmark not defined.

1.2.1 Thực tiễn sử du ̣ng hoa ̣t đô ̣ng nhóm trong da ̣y ho ̣c Sinh ho ̣c phần III: VSV, sinh học 10 - THPT Error! Bookmark not defined

1.2.1.1 Tình hình sử du ̣ng hoa ̣t đô ̣ng nhóm trong dạy học Sinh ho ̣c 10

Error! Bookmark not defined

1.2.4 Phân tích nguyên nhân thực tra ̣ng GV sử du ̣ng hoa ̣t đô ̣ng nhóm trong dạy ho ̣c Sinh ho ̣c Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2 TỔ CHỨC HOA ̣T ĐỘNG NHÓM TRONG DA ̣Y HỌC PHẦN III: VI SINH VẬT, SINH HỌC 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Error! Bookmark not defined 2.1 Phân tích chương trình Sinh ho ̣c -THPT Error! Bookmark not

defined

2.2 Phân ti ́ch chương trình VSV, sinh ho ̣c 10 – THPT Error! Bookmark

not defined

2.2.1 Vị trí Error! Bookmark not defined

2.2.2 Về mục tiêu Error! Bookmark not defined

2.2.3 Về cấu trú c Error! Bookmark not defined 2.3 Nguyên tắc a ́ p du ̣ng phương pháp dạy học nhóm Error! Bookmark

not defined

2.3.1 Nguyên tắc thứ nhất: Đảm bảo mối quan hê ̣ biê ̣n chứng giữa vai trò chủ đạo trong tổ chức điều khiển hoạt động nhóm của GV với tính tích

cực chủ động và tự giác của HS Error! Bookmark not defined

2.3.2 Nguyên tắc thứ hai: Đảm bảo sự hài hòa giữa hình thức ho ̣c cá nhân

và hình thức học nhóm, mở rô ̣ng ra ho ̣c tâ ̣p thể Error! Bookmark not defined

2.3.3 Nguyên tắc thứ ba: đảm bảo tính hê ̣ thống cấu trúc Error! Bookmark not defined

2.3.4 Nguyên tắc thứ tư: Phải đảm bảo tính thực tiễn Error! Bookmark not defined

2.3.5 Nguyên tắc thứ năm: đảm bảo tính toàn diê ̣n trong quy trình tổ chức

hoạt động nhóm Error! Bookmark not defined

2.4 Quy tri ̀nh tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học Error! Bookmark

not defined

2.5 Vâ ̣n du ̣ng hoa ̣t đô ̣ng nhóm vào giảng da ̣y phần III VSV, sinh ho ̣c

10 -THPT Error! Bookmark not defined

2.5.1 Tổ chức hoạt động nhóm (hoạt động trà trộn ) trong giảng da ̣y

Error! Bookmark not defined Bài 24 Thực hành: LÊN MEN ETILIC VÀ LACTIC Error! Bookmark not defined

2.5.2 Vận du ̣ng hoa ̣t đô ̣ng theo nhóm nhỏ trong da ̣y ho ̣c Error! Bookmark not defined

Chương II: SINH TRƯỞNG VÀ SINH SẢN CỦA VSV Error! Bookmark not defined

2.5.3 Vận du ̣ng hoạt động nhóm 2 HS kết hợp với hoa ̣t đô ̣ng trao dổi

trong da ̣y ho ̣c Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined 3.1 Mục đích, nhiê ̣m vu ̣ tổ chức thực nghiê ̣m sư pha ̣m Error! Bookmark

not defined

3.1.1 Mục đích thực nghiệm Error! Bookmark not defined

3.1.2 Nhiệm vu ̣ của thực nghiê ̣m Error! Bookmark not defined 3.2 Nô ̣i dung thực nghiê ̣m Error! Bookmark not defined 3.3 Phương pha ́ p thực nghiê ̣m Error! Bookmark not defined.

3.3.1 Chọn đối tượng TN – địa điểm TN Error! Bookmark not defined

3.3.2 Phương án TN sư pha ̣m Error! Bookmark not defined 3.4 Kết quả thực nghiệm Error! Bookmark not defined

3.4.1 Phân tích đi ̣nh lượng Error! Bookmark not defined 3.4.2 Phương pháp đánh giá định tính Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHI ̣ Error! Bookmark not defined Kết luâ ̣n Error! Bookmark not defined Khuyến nghi ̣ Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO 10 PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Nghị quyết “Về đổi mới căn bản , toàn diện giáo dục và đào tạo , đáp ứng yêu cầu công nghiê ̣p hóa hiê ̣n đa ̣i hóa trong điều kiê ̣n kinh tế thi ̣ trường đi ̣nh hướng xã hô ̣i chủ nghĩa và hội nhập quốc tế” được thông qua tại Hội nghị TW khóa 8 đă ̣t ra những yêu cầu tạo chuyển biến căn bản, mạnh mẽ về chất lượng, hiê ̣u quả giáo du ̣c đào ta ̣o Mô ̣t trong những mu ̣c tiêu tổng quát của Nghi ̣ quyết xác đi ̣nh “giáo du ̣c con người Viê ̣t Nam phát triển toàn diê ̣n và phát huy tốt nhất tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân” Mục tiêu trên là kim chỉ nam cho mọi hoạt động giáo dục trong mỗi nhà trường hiê ̣n nay Trước đây, mục tiêu giáo dục con người Việt Nam phát triển toàn diện đã được xác

đi ̣nh trong các chương trình nhưng thường được quan niê ̣m đó là nhiê ̣m vu ̣ đào ta ̣o những con người phát triển hài hòa đức trí thể mỹ Nghĩa là giáo dục đào tạo con người đáp ứng nhu cầu công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước ,

con người cho xã hô ̣i Thực hiê ̣n công cuô ̣c đổi mới, ngoài việc phát triển con người xã hội sẽ chú trọng thêm phần phát huy cao nhất tiềm năng sẵn có của riêng mỗi người, đó là con người cá nhân Ngay từ năm 1945, chủ tịch Hồ Chí

Minh đã khẳng đi ̣nh : “Ngày nay các em được cái may mắn hơn cha anh là

được hấp thụ một nền giáo dục của một nước độc lập, một nền giáo dục nó sẽ đào tạo các em nên những người công dân hữu ích cho nước Việt Nam (chính

là đào tạo con người của xã hội ), một nền giáo dục làm phát triển hoàn toàn

là mục tiêu chung về nhân cách con người mà đổi mới giáo du ̣c và đào ta ̣o hướng tới Sự đổi mới về mu ̣c tiêu như vâ ̣y đòi hỏi chuyển từ nên giáo du ̣c giúp người học “ học được cái gì” sang “học thì phải làm được gì” Nói cách khác là giáo dục con ng ười phải có cả kiến thức , năng lực và khả năng vâ ̣n dụng kiến thức đã ho ̣c vào trong thực tiễn

Muốn thực hiê ̣n được mu ̣c tiêu tổng quát trên , đòi hỏi sự đổi mới đồng

bô ̣ và có hệ thống từ chương trình giáo du ̣c tới nô ̣i dung giáo du ̣c , phương pháp kiểm tra đánh giá v v… Quá trình đổi mới này yêu cầu thời gian và sự phối hợp của cả xã hội, nhà trường và người ho ̣c Trong khi chương trình giáo dục còn nặng tính hàn lâm khó để thay đổi tron g thời gian ngắn thì đổi mới PPDH lại mang tính khả thi hơn vào thời đi ểm hiện tại Các giáo viên tham gia giáo dục và giảng dạy tại nhà trườ ng là những người trực tiếp đổ i mới PPDH ở từng môn ho ̣c Đặc biệt với môn Sinh học – môn ho ̣c cung cấp kiến thức về thế giới sinh vâ ̣t xung quanh ta , đồng thời khả năng vâ ̣n du ̣ng những kiến thức đã ho ̣c vào đời sống cao hơn những môn khác Sinh ho ̣c thực sự là môn ho ̣c có thể giúp GV đưa HS tới sát gần với mục tiêu giáo dục nêu trên Viê ̣c đổi mới phương pháp da ̣y ho ̣c được nhiều nhà trường khuyến khích áp dụng thực hiện và bước đầu đã mang la ̣i hiê ̣u quả khả quan cho chất lượng giáo dục Dạy học theo nhóm là một trong nhữ ng phương pháp được đổi mới nhằm phát huy tính tích cực chủ đô ̣ng sáng ta ̣o của người ho ̣c , tuy nhiên viê ̣c

triển khai sao cho phương pháp đ ạt hiệu quả cao, tránh hình thức và lãng phí đòi hỏi sự cố gắng của mỗi cá nhân nhà giáo

Xuất phát từ yêu cầu giảng da ̣y môn Sinh ho ̣c và cá nhân mong muốn tìm hiểu các phương pháp dạy học để nâng cao chất lượn g giảng da ̣y, chúng tôi quyết đi ̣nh lựa cho ̣n và nghiên cứu đề tài : TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NHÓM TRO NG DA ̣Y H ỌC PHẦN III : VI SINH VẬT , SINH HỌC 10 – TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứ u tổ chức hoa ̣t đô ̣ ng nhóm trong dạy học nhằm nâng cao kết quả học tập, hình thành và rèn luyện năng lực hợp tác cho người học

Xác định tính khả thi của các biện pháp tổ chức hoạt động nhóm theo hướng tích cực trong dạy học thông qua thực nghiệm sư phạm

3 Nhiê ̣m vu ̣ nghiên cứu

Nghiên cứu sơ sở lý luâ ̣n và thực tiễn của phương pháp da ̣y ho ̣c (PPDH) theo nhóm

Nghiên cứ u chương trình sinh ho ̣c THPT, chú trọng Phần III: VSV, sinh học 10- THPT

Nghiên cứ u và lựa cho ̣n nô ̣i dung để áp dụng PPDH theo nhóm trong dạy học Phần III VSV, sinh ho ̣c 10 – THPT

Thiết kế giáo án có sử dụng PPDH theo nhóm giúp HS hình thành và rèn luyê ̣n năng lực hợp tác, đồng thời nâng cao kết quả ho ̣c tâ ̣p

TN sư phạm nhằm kiểm tra tính khả thi và hiê ̣u quả của đề tài

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

Khách thể nghiên cứu : GV và HS của trường THPT Đà Bắc , huyê ̣n Đà

Bắc, tỉnh Hòa Bình

Đối tượng nghiên cứu : Quá trình sử du ̣ng hoạt động nhóm vào dạy học

Phần III: VSV, sinh ho ̣c 10 – THPT

5 Vấn đề nghiên cư ́ u

Hình thành và rèn luyện năng lực hợp tác cho người ho ̣c thông qua tổ chức hoạt động nhóm khi giảng dạy phần III: VSV, sinh ho ̣c 10 – THPT Nâng cao kết quả ho ̣c tâ ̣p cho HS thông qua tổ chức hoa ̣t đô ̣ng nhóm trong da ̣y ho ̣c Sinh ho ̣c

6 Giả thuyết khoa học

Nếu tổ chức hoa ̣t đô ̣n g nhóm trong da ̣y ho ̣c Phần III: Vi sinh vâ ̣t , Sinh học 10 - THPT thì HS sẽ nâng cao kết quả ho ̣c tâ ̣p , đồng thời hình thành và rèn luyện được năng lực hợp tác

7 Phạm vi nghiên cứu

Phần III:Vi sinh vâ ̣t, sinh ho ̣c 10 – THPT

8 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

Ý nghĩa lý luận của đề tài : Cung cấp mô ̣t cách rõ ràng và hê ̣ thống cơ sở lý luận của PPDH theo nhóm

Ý nghĩa thực tiễn của đề tài: Xây dựng hê ̣ thống bài giảng lý thuyết, bài giảng thực hành trong giảng dạy nội dung Phần III Vi sinh vâ ̣t, sinh ho ̣c 10 – THPT nhằm giú p HS nâng cao kết quả ho ̣c tâ ̣p, đồng thời hình thành và rèn luyê ̣n năng lực hợp tác

9 Phương pha ́ p nghiên cứu

Luâ ̣n văn sử du ̣ng mô ̣t số phương pháp nghiên cứu sau

Phương pha ́ p nghiên cứu lý thuyết: nghiên cứu các tài liê ̣u về PPDH theo

nhóm, chương trình VSV và các tài liệu liên quan tới phát triển năng lực ở người ho ̣c

Phương pháp điều tra, khảo sát: thu nhâ ̣p thông tin thực tế liên quan tới

quá trình dạy học sinh học 10 – THPT nói chung và da ̣y ho ̣c Phần III: Vi sinh

vâ ̣t, Sinh ho ̣c 10 - THPT nói riêng

Phương pháp thực nghiê ̣m: sử du ̣ng giáo án soạn theo đi ̣nh hướng hình

thành và phát triển năng lực hợp tác trong da ̣y ho ̣c phần III: VSV, sinh ho ̣c 10 – THPT

10 Cấu tru ́ c của luâ ̣n văn

Ngoài phần mở đầu , kết luâ ̣n và khuyến nghi ̣ cùng danh mu ̣c tài liê ̣u tham khảo, luâ ̣n văn gồm ba chương

Chương 1: Cơ sở lý luâ ̣n và thực tiễn của đề tài

Chương 2: Tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học Phần III : Vi sinh vâ ̣t, sinh ho ̣c 10 – THPT

Chương 3: Thực nghiê ̣m sư phạm

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1.1 Lịch sử vấn đề nghiên cư ́ u

Dạy học hiện đại ngày nay được hình thành từ nhiều quan điểm, trong đó nhà Tâm lý ho ̣c li ̣ch sử, L X Vgotxki cho rằng các chức năng tâm lý cao cấp xuất hiê ̣n trước hết ở mức đô ̣ liên nhân cách giữa các cá nhân, trước khi chúng tồn ta ̣i ở mức đô ̣ tâm lý bên trong , chính vì vậy theo ông , trong mô ̣t lớp ho ̣c , cần coi tro ̣ng sự khám phá có trợ g iúp hơn là sự tự khám phá [8] Từ đó cần rút ra một nguyên tắc là dạy học cần tổ c hức cho HS học tập với sự hỗ trợ , giúp đỡ của bạn học , học tập cùng nhau sẽ giúp HS lĩnh hội tri thức hiệu quả hơn là để HS tự khám phá

Theo Jean Piaget (1896 – 1980) vớ i thuyết mâu thuẫn nhâ ̣n thức xã hô ̣i đã cho rằng: Trong khi tương tác cùng nhau, mâu thuẫn nhâ ̣n thức xã hô ̣i xuất

hiê ̣n đã ta ̣o ra sự mất cân bằng về nhâ ̣n thức giữa mo ̣i người Các cuộc tranh luâ ̣n diễn ra liên tu ̣c và được giải quyết, trong suốt quá trình đó những lý lẽ và luận luâ ̣n chưa đầy đủ dẽ được bổ sung hoàn thiê ̣n [8] Như vâ ̣y, học là một quá trình xã hội , trong đó con người liên tu ̣c đấu tranh giải quy ết các mâu thuẫn nhâ ̣n thức , chính vì vậy việc tạo điều kiện cho người học tranh luậ n trong làm viê ̣c nhóm là cơ sở để nâng cao nhận thức ở HS

Lý thuyết kiến tạo ra đời những năm 80 của thế kỉ XX cũng là cơ sở để hình thành nên lý luận dạy học hiện đại nói chung và dạy học theo nhóm nói riêng [8] Nội dung thuyết này đề câ ̣p đến mô ̣t số điểm nhưng chúng tôi đă ̣c biê ̣t lưu ý tới điểm thứ ba : Học là một quá trình mang tính xã hôi , văn hóa và liên nhân cách do vâ ̣y , học không chỉ chịu sự tác động của các tác nhân nhận thức mà còn chịu ảnh hưởng của các yếu tố xã hội và sự tương tác giữa các cá nhân [13]; Học là quá trình con người thể hiện ra bên ngoài những đặc điểm tâm lý bên trong của mình, do vâ ̣y các hoa ̣t đô ̣ng ho ̣c tâ ̣p phải trong mối quan

hê ̣ với các yếu tố xã hô ̣i và sự hợp tác giữa các cá nhân Do đó, nhóm học tập, nơi mà các yếu tố xã hô ̣i kết hợp với sự hợp tác các cá nhân sẽ giúp HS nâng cao kết quả của quá trình ho ̣c

1.1.2 Ở Việt Nam

Dựa trên những nền tảng nghiên cứu của thế giớ i về da ̣y ho ̣c hiê ̣n đa ̣i , theo Phạm Minh Hạc nhấn mạnh : “Nhà trường hiê ̣n đa ̣i ngày nay là nhà trường hoa ̣t đô ̣ng, dùng phương pháp hoạt động…Thu hẹp sự cưỡng bức của nhà giáo thành s ự hợp tác bâ ̣c cao [12] “Phương pháp giáo du ̣c bằng hoa ̣t

đô ̣ng là dẫn dắt HS tự xây dựng công cu ̣ làm trẻ thay đổi từ bên trong… Hoa ̣t

đô ̣ng cùng nhau , hoạt động hợp tác giữa thầy và trò , hoạt động hợp tác giữa trò và trò c ó một tác dụng lớn Từ đó, có thể rút ra kết luận : “Cần thiết phải kết hợp hoa ̣t đô ̣ng cá nhân với hoa ̣t đô ̣ng nhóm” Quá trình dạy học cần tổ chức các da ̣ng hoa ̣t đô ̣ng ho ̣c tâ ̣p khác nhau cho HS; cần phải thay đổi phương thứ c cưỡng bức HS học tập bằng phương thức ho ̣c tâ ̣p làm viê ̣c cùng nhau