Bồi dưỡng học sinh giỏi hóa học thông qua dạy học phần dung dịch điện li ở trường trung học phổ thông

Thực trạng của việc bồi dưỡng học sinh giỏi hóa học ở các trường Trung học phổ thông thành phố Hải Phòng hiện nay Error!. Để đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước, đại hội đại biểu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THANH THỦY

BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI HÓA HỌC THÔNG QUA DA ̣Y HỌC PHẦN DUNG DI ̣CH ĐIỆN LI

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM HÓA HỌC

Hà Nội - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THANH THỦY

BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI HÓA HỌC THÔNG QUA DA ̣Y HỌC PHẦN DUNG DI ̣CH ĐIỆN LI

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HÓA HỌC Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Hóa học

Mã số: 60140111

Cán bộ hướng dẫn: GS.TS Lâm Ngo ̣c Thiềm

Hà Nội - 2015

MỤC LỤC

Lời cảm ơn 1

Danh mục các từ viêt tắt Error! Bookmark not defined Mục lục 2

Danh mục các bảng vi

Danh mục các hình, biểu đồ vii

MỞ ĐẦU 5

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI Error! Bookmark not defined

1.1 Lịch sử nghiên cứu đề tài Error! Bookmark not defined 1.1.1 Các luận án tiến sĩ Error! Bookmark not defined 1.1.2 Các luận văn thạc sĩ Error! Bookmark not defined 1.1.3 Các khóa luận tốt nghiệp Error! Bookmark not defined 1.2 Tổng quan về bồi dưỡng học sinh giỏi Error! Bookmark not defined

1.2.1 Quan niệm về ho ̣c sinh giỏi trên thế giới và ở Viê ̣t Nam Error! Bookmark not defined

1.2.2 Mục tiêu của việc bồi dưỡng học sinh giỏiError! Bookmark not defined

1.2.3 Các hình thức tổ chứ c bồi dưỡng ho ̣c sinh giỏiError! Bookmark not defined

1.2.4 Tầm quan trọng của viê ̣c bồi dưỡng ho ̣c sinh giỏiError! Bookmark not defined

1.3 Tổng quan về vấn đề nghiên cứ u Error! Bookmark not defined

1.3.1 Một số quan niệm về học sinh giỏi hoá họcError! Bookmark not defined

1.3.2 Những năng lực cần có của học sinh giỏi hóa họcError! Bookmark not defined

1.3.3 Những kĩ năng cần thiết của giáo viên trong việc bồi dưỡng học sinh giỏi

hóa học Error! Bookmark not defined

1.3.4 Một số biê ̣n pháp phát hiê ̣n ho ̣c sinh giỏi hóa học ở bậc THPT Error! Bookmark not defined

1.3.5 Một số biê ̣n pháp bồi dưỡng ho ̣c sinh giỏi hóa học ở bậc THPT Error! Bookmark not defined

1.4 Bài tập hóa học Error! Bookmark not defined 1.4.1 Khái niệm bài tập hóa học Error! Bookmark not defined 1.4.2 Phân loại bài tập hóa học Error! Bookmark not defined 1.4.3 Tác dụng của bài tập hóa học Error! Bookmark not defined

1.5 Một số phương pháp da ̣y ho ̣c tích cực dùng bồ i dưỡng ho ̣c sinh giỏi

hóa học Error! Bookmark not defined 1.5.1 Phương pháp dạy học đàm thoa ̣i phát hiê ̣nError! Bookmark not defined

1.5.2 Phương pháp dạy ho ̣c phát hiê ̣n và giải quyết vấn đềError! Bookmark not defined

1.5.3 Phương pháp dạy học hợp tác theo nhóm Error! Bookmark not defined

1.6 Thực trạng của việc bồi dưỡng học sinh giỏi hóa học ở các trường Trung

học phổ thông thành phố Hải Phòng hiện nay Error! Bookmark not defined 1.6.1 Giới thiệu về kì thi học sinh giỏi cấp Thành phốError! Bookmark not defined

1.6.2 Một số điều tra cơ bản Error! Bookmark not defined

1.6.3 Phân tích n hững thuận lợi và khó khăn trong việc bồi dưỡng học sinh

giỏi hóa học ở thành phố Hải Phòng thông qua kết quả điều tra Error! Bookmark not defined

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 Error! Bookmark not defined Chương 2 BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI HÓA HỌC THÔNG QUA DẠY HỌC PHẦN DUNG DỊCH ĐIỆN LI Ở TRƯỜNG THPT Error! Bookmark not defined

2.1 Cấu trúc của chương Sự điện li - Hóa học 11 Nâng cao - THPT 28

2.2 Cấu trú c của mỗi chuyên đề phần dung di ̣ch điê ̣n li dùng trong giảng da ̣y

bồi dưỡng ho ̣c sinh giỏi Error! Bookmark not defined

2.2.1 Mục tiêu của chuyên đề 27

2.2.2 Hệ thống lý thuyết 27

2.2.3 Hệ thống bài tập 28

2.2.4 Xây dựng giáo án da ̣y ho ̣c cho mỗi chuyên đề 28

2.3 Xây dựng các chuyên đề phần dung di ̣ch điê ̣n li dùng trong giảng da ̣y bồi dưỡng ho ̣c sinh giỏi 29

2.3.1 Chuyên đề 1: Độ điện li, hằng số điện li, phản ứng trao đổi ion và một số đi ̣nh luâ ̣t bảo toàn Error! Bookmark not defined 2.3.2 Chuyên đề 2: Cân bằng trong dung dịch axit , bazơ, muối Tính pH của dung di ̣ch Error! Bookmark not defined 2.3.3 Chuyên đề 3: Cân bằng trong dung dịch chứa hợp chất ít tan Error! Bookmark not defined 2.3.4 Chuyên đề 4: Cân bằng tạo phức trong dung dịch.Error! Bookmark not defined TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 Error! Bookmark not defined Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined 3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.2 Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.3 Chọn đối tượng và địa bàn thực nghiệm sư phạmError! Bookmark not defined 3.4 Phương án thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.5 Kết quả thực nghiê ̣m sư pha ̣m và xử lí kết quả thực nghiê ̣m sư pha ̣m 82

3.5.1 Phương pháp xử lí số liê ̣u trong khoa ho ̣c giáo du ̣c 82

3.5.2 Xử lí kết quả thực nghiê ̣m sư pha ̣m 83

3.6 Đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm 86

3.6.1 Đánh giá đi ̣nh tính kết quả thực nghiệm sư phạm 86

3.6.2 Đánh giá đi ̣nh lượng kết quả thực nghiệm sư phạmError! Bookmark not defined

TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 10 PHỤ LỤC 93

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Tục ngữ Việt Nam có câu: “Trí thông minh như ngọc không mài”; ý muốn nói ngọc muốn sáng cũng cần mài, con người dù vốn thông minh thì vẫn cần rèn luyện và học tập Như vâ ̣y, từ ngàn xưa nhân dân ta đã rất coi trọng giáo dục và phát triển nhân tài Ngày nay, Đảng và Nhà nước ta vẫn luôn chăm lo đến sự nghiệp giáo dục và đào tạo Trong những năm qua, với

sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, toàn xã hội và sự nỗ lực phấn đấu của ngành giáo dục, sự nghiệp GD-ĐT đã có một số tiến bộ mới: Ngân sách đầu

tư cho giáo dục nhiều hơn, cơ sở vật chất kĩ thuật được tăng cường, quy mô giáo dục được mở rộng, trình độ dân trí được nâng cao Những tiến bộ ấy đã góp phần quan trọng vào công cuộc đổi mới, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Để đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước, đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng cộng sản Việt Nam đã khẳng định: “ Phát triển giáo dục - đào tạo là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa; là điều kiện phát huy nguồn lực của con người, là yếu tố cơ bản

để phát triển xã hội, tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững”

Để thực hiện nghị quyết của Đảng, ngành giáo dục và đào tạo không những có nhiệm vụ “giúp học sinh phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mĩ và các kĩ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân, tính năng động và sáng tạo, hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân” mà còn phải có nhiệm vụ phát hiện, bồi dưỡng những học sinh có năng khiếu, có tư duy sáng tạo nhằm đào tạo các em trở thành những bậc nhân tài của đất nước

Nhiều năm trở lại đây, Việt Nam luôn có nhiều học sinh đoạt huy chương trong cuộc thi Olympic quốc tế cấp Trung học phổ thông Để có thể đạt được những thành công như vậy, ngoài sự nỗ lực của học sinh còn có công lao lớn của các thầy giáo, cô giáo đã phát hiện và dìu dắt các em ngay từ ban đầu Nghĩa là, nhiệm vụ phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi phải được thực hiện thường xuyên trong quá trình dạy học và qua các kì thi tuyển chọn học sinh giỏi các cấp

Từ thực trạng của việc bồi dưỡng học sinh giỏi hóa học tại trường tôi,

mô ̣t công tác đang gặp một số khó khăn như: Giáo viên chưa xây dựng được

hệ thống bài tập chuyên sâu trong quá trình giảng dạy; học sinh không có nhiều tài liệu tham khảo; …

Và tôi nhận thấy dung dịch điện li là một trong những nội dung quan trọng của chương trình hóa học bâ ̣c Trung học phổ thông, bài tập thuộc phần này cũng thường xuyên xuất hiện trong đề thi học sinh giỏi hóa học Hệ thống

lý thuyết và bài tập phần dung dịch điện li dùng cho bồi dưỡng học sinh giỏi cần được tổng kết dưới dạng chuyên đề nâng cao để đáp ứng nhu cầu tham khảo của giáo viên và học sinh

Xuất phát từ những nhu cầu thực tiễn đó, cùng với kinh nghiệm bản

thân đã tham gia bồi dưỡng học sinh giỏi một số năm, tôi đã chọn đề tài “Bồi dưỡng ho ̣c sinh giỏi h óa học thông qua dạy học phần dung dịch điện li ở

trường Trung ho ̣c phổ thông” để nghiên cứu Hy vọng, đề tài luận văn sẽ là

một tài liệu tham khảo có ích cho bản thân và đồng nghiệp trong việc thực hiện nhiệm vụ bồi dưỡng học sinh giỏi

2 Mục đích nghiên cứu

Hệ thống hóa lý thuyết ; tuyển cho ̣n , xây dựng và hê ̣ thống các dạng bài tập nâng cao phần dung dịch điện li; soạn giáo án sử dụng hê ̣ thống lý thuyết và bài tập đó nhằm bồi dưỡng học sinh giỏi hóa học bậc Trung học phổ thông ở thành phố Hải Phòng

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Thứ nhất: Nghiên cứu cơ sở lý luận có liên quan đến đề tài

Thứ hai: Nghiên cứu chương trình hóa học phổ thông nâng cao, phân tích các đề thi học sinh giỏi cấp tỉnh của thành phố Hải Phòng và một số tỉnh, thành phố khác; tập trung đi sâu vào nội dung phần dung dịch điện li Căn cứ vào đó xác định và xây dựng:

- Hệ thống kiến thức lý thuyết cần mở rộng

- Các dạng bài tập phù hợp

- Giáo án dạy học phù hợp, hiệu quả

Thứ ba: Tiến hành t hực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá hiệu quả của

nô ̣i dung hê ̣ thống lý thuyết, hệ thống bài tập và giáo án dạy học mà luận văn đã xây dựng

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

4.1 Khách thể nghiên cứu

- Công tác bồi dưỡng học sinh giỏi môn hóa ho ̣c ở trường Trung học phổ thông

4.2 Đối tượng nghiên cứu

- Các chuyên đề phần dung dịch điện li với hệ thống lý thuyết, hệ thống bài tập và giáo án dùng trong việc bồi dưỡng học sinh giỏi hóa học Trung học phổ thông tại thành phố Hải Phòng

5 Vấn đề nghiên cứu

- Những kiến thứ c lý thuyết nào được hê ̣ thống; những dạng bài tập nào được tuyển chọn, xây dựng trong phần dung dịch điện li và giáo án dạy học được thiết kế như thế nào để phù hợp với việc bồi dưỡng học sinh giỏi hóa học tại trường Trung học phổ thông không chuyên thuô ̣c thành phố Hải Phòng?

6 Giả thuyết khoa học

Nếu kiến thức lý thuyết được hê ̣ thống đầy đủ , ngắn go ̣n, cô đo ̣ng và

hệ thống bài tập được tuyển chọn, xây dựng đa dạng, phong phú, phù hợp; kết hợp với giáo án dạy học được thiết kế hợp lí thì sẽ giúp học sinh nâng cao được kiến thức, rèn luyện khả năng tự học, tự nghiện cứu, chủ động và sáng tạo; góp phần nâng cao chất lượng dạy học của bộ môn và nâng cao hiệu quả của quá trình bồi dưỡng học sinh giỏi hóa học Trung học phổ thông thuô ̣c khối không chuyên

7 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu

Các nghiên cứu khảo sát được tiến hành trên phạm vi: Đội tuyển học sinh giỏi cấp tỉnh môn hóa học của các trường THPT Lý Thường Kiệt, THPT Quang Trung, THPT Thủ y Sơn , THPT Pha ̣m Ngũ Lão thuộc huyện Thủy Nguyên, thành phố Hải Phòng

Số liệu sử dụng để nghiên cứu đề tài này được thu thập trong khoảng thời gian từ năm 2011 đến năm 2013, những số liệu khảo sát mới được điều tra trong năm 2014

8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

8.1 Ý nghĩa lý luận của đề tài

Góp phần làm rõ các quan niệm về học sinh giỏi và những phẩm chất của một học sinh giỏi Từ đó đề xuất phương pháp phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi hóa học hiện nay ở trường Trung học phổ thông

8.2 Ý nghĩa thực tiễn của đề tài

Hê ̣ thống hóa lý thuyết và t uyển chọn, xây dựng, hệ thống được các dạng bài tập phần dung dịch điện li phù hợp yêu cầu và mục đích bồi dưỡng học sinh giỏi hóa học ở trường Trung học phổ thông không chuyên trong giai đoạn hiện nay

Đề xuất giáo án nh ằm đưa ra cách thức tổ chức học tập phù hợp trong mỗi chuyên đề của phần dung di ̣ch điê ̣n li

9 Phương pháp nghiên cứu

9.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận

Sưu tầm, thu thập tài liệu và truy cập thông tin trên internet, nghiên cứu các tài liệu về bồi dưỡng học sinh giỏi, các đề thi học sinh giỏi

9.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Tìm hiểu quá trình dạy học bồi dưỡng học sinh giỏi hóa học ở cấp Trung học phổ thông

- Trao đổi, tổng kết kinh nghiệm với các giáo viên có kinh nghiệm bồi dưỡng học sinh giỏi hóa học

- Kiểm tra, đánh giá chất lượng của hệ thống lý thuyết, hệ thống bài tập và giáo án đã xây dựng trong đề tài

9.3 Nhóm phương pháp xử lý thông tin

- Dùng phương pháp thống kê toán học trong khoa học giáo dục để xử lí số liệu thực nghiệm sư phạm thu được

10 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn dự kiến được trình bày theo 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài

Chương 2: Bồi dưỡng học sinh giỏi hóa học thông qua dạy học phần

dung dịch điện li ở trường THPT

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Nguyễn Duy Ái, Nguyễn Tinh Dung, Trần Thành Huế, Trần Quốc Sơn, Nguyễn

Văn Tòng (1999), Một số vấn đề chọn lọc của hoá học, Tập II Nxb Giáo dục

2 Bách khoa toàn thư mở Wikipedia: http://vi.wikipedia.org/wiki/Olympic

3 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2014) Chương tri ̀nh phát triển Giáo dục T rung học

Vụ Giáo dục Trung học

4 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2014), Phân phối chương tri ̀nh môn Hoá học THPT

5 Hoàng Minh Châu, Từ Văn Mặc, Từ Vọng Nghi (2011), Cơ sở hoá học phân

tích Nxb Giáo dục

6 Hoàng Chúng (2007), Phương pháp thống kê toán học trong khoa học giáo dục

Nxb Giáo dục

7 Nguyễn Cương (2007), Phương pháp dạy học hoá học - Một số vấn đề cơ bản

Nxb Giáo dục

8 Nguyễn Tinh Dung (2005) Hoá học phân tích 1 (Cân bằng ion trong dung dịch)

Nxb Đại học Sư phạm

9 Cao Cự Giác (2010), Bài tập bồi dưỡng học sinh giỏi hoá học Nxb ĐHQG Tp

Hồ Chí Minh

10 Trần Thành Huế (1998), Một số vấn đề về việc dạy giỏi học giỏi môn hoá học phổ

thông trong giai đoạn mới Kỉ yếu hội nghị hoá học toàn quốc lần thứ III, Hà Nội

11 Nguyễn Ngọc Quang, Nguyễn Cương, Dương Xuân Trinh (1998), Lý luận

dạy học hoá học- tập 2 Nxb GD

12 Lâm Ngọc Thiềm (2008), Giáo trình Hóa học đại cương (Dùng cho sinh viên

không thuộc chuyên ngành Hóa) Nxb Đa ̣i học Quốc gia - Hà Nội

13 Phạm Đức Thông (2008) Xác suất thống kê Nxb Giáo du ̣c

14 Nguyễn Văn Tòng (1999), Một số vấn đề chọn lọc của hoá học, Tập II Nxb

Giáo dục

15 Nguyễn Xuân Trường (2006), 385 câu hỏi và đáp về Hóa học với đời sống

Nxb Giáo Dục

16 Vũ Anh Tuấn (2006), Xây dựng hệ thống bài tập hoá học nhằm rèn luyện tư duy

trong việc bồi dưỡng học sinh giỏi ở trường phổ thông Luận án tiến sĩ Giáo dục học

17 Đào Hữu Vinh (1996), Cơ sở lý thuyết hóa học phổ thông trung học Nxb Hà Nội

18 Phạm Viết Vƣợng (1997), Phương pháp luận nghiên cứu khoa học Nxb ĐHQG Hà Nội

19 Sở Giáo du ̣c và Đào ta ̣o Hải Phòng (2011 đến 2014), Các đề thi học sinh giỏi

Hoá học cấp Thành phố

20 Sở Giáo du ̣c và Đào ta ̣o Hà Ti ̃nh (2011 đến 2014), Các đề thi học sinh giỏi

Hoá học cấp tỉnh

21 Từ điển Tiếng Việt