Tìm hiểu dòng canh tân đất nước nửa cuổi thế kỷ XIX

Lịch sử nghiên cứu vấn đề Nghiên cứu lịch sử Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX, đặc biệt về các nhà canh tân đã được giới sử học trong nước quan tâm từ rất sớm, các chuyên khảo về từng nhân

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

TRƯƠNG THỊ HẢI

TÌM HIỂU DÒNG CANH TÂN ĐẤT NƯỚC

NỬA CUỐI THẾ KỶ XIX

LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ

Hà Nội - 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

TRƯƠNG THỊ HẢI

TÌM HIỂU DÒNG CANH TÂN ĐẤT NƯỚC

NỬA CUỐI THẾ KỶ XIX

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Lịch sử Việt Nam

Mã số: 60 22 54

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Phạm Xanh

Hà Nội - 2014

LỜI CAM ĐOAN

Kết quả nghiên cứu của Luận văn là do tác giả thực hiện

Khi sử dụng luận điểm khoa học, số liệu, tư liệu tác giả đều trích dẫn đúng nội dung và có dẫn nguồn tài liệu

Người thực hiện xin chịu trách nhiệm về nghiên cứu của mình!

Người thực hiện Luận văn

TRƯƠNG THỊ HẢI

Lời cảm ơn

Tìm hiểu dòng canh tân đất nước nửa cuối thế kỷ XIX là Luận văn của

người viết sau nhiều năm theo học Cao học tại khoa Lịch sử, trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn - Đại học quốc gia Hà Nội dưới sự hướng dẫn của PGS.TS NGƯT Phạm Xanh

Thông qua Luận văn, người viết xin được nói lời tri ân tới PGS.TS

NGƯT Phạm Xanh đã tận tình hướng dẫn Bên cạnh đó, người viết không quên sự giúp đỡ của các thầy, cô giáo, cán bộ khoa Lịch sử, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội; Ban lãnh đạo Viện

Sử học, phòng Nghiên cứu Lịch sử Việt Nam Cận đại (Viện Sử học) cùng các đồng nghiệp, gia đình… Thiếu sự giúp đỡ, tạo mọi điều kiện thuận lợi đó,

người viết không thể hoàn thành công việc đúng thời hạn

Hà Nội, ngày 15 tháng 12 năm 2014

Tác giả Luận văn

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Đối tượng, mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined

4 Nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứuError! Bookmark not defined

5 Đóng góp của đề tài Error! Bookmark not defined

6 Bố cục của Luận văn Error! Bookmark not defined NỘI DUNG Error! Bookmark not defined Chương 1:NHỮNG TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH DÒNG CANH TÂN ĐẤT NƯỚC NỬA CUỐI THẾ KỶ XIX Error! Bookmark not defined

1 1 Sự khủng hoảng của triều đình quân chủ Trung ương Error! Bookmark not defined

1 2 Quá trình xâm lược Việt Nam của thực dân Pháp Error! Bookmark not defined

1 3 Sự xuất hiện tầng lớp sỹ phu yêu nước, tiến bộ cuối thế kỷ XIX Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined Chương 2: NHỮNG ĐỀ XUẤT CANH TÂN ĐẤT NƯỚC NỬA CUỐI THẾ KỶ XIX Error! Bookmark not defined

2 1 Đề xuất canh tân của Phạm Phú ThứError! Bookmark not defined

2 2 Đề xuất canh tân của Đặng Huy Trứ 50

2 3 Đề xuất canh tân của Nguyễn Trường TộError! Bookmark not defined

2 4 Đề xuất canh tân của Bùi Viện Error! Bookmark not defined

2 5 Đề xuất canh tân của Nguyễn Lộ TrạchError! Bookmark not defined

2 6 Một số đề xuất canh tân khác Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined Chương 3: NGUYÊN NHÂN THẤT BẠI VÀ MỘT SỐ NHẬN ĐỊNH

VỀ DÒNG CANH TÂN ĐẤT NƯỚC NỬA CUỐI THẾ KỶ XIX Error! Bookmark not defined

3 1 Thái độ của vua Tự Đức và triều đình Huế đối với các đề nghị canh tân, đổi mới đất nước Error! Bookmark not defined

3 2 Nguyên nhân thất bại của dòng canh tân đất nước nửa cuối thế

kỷ XIX 80

3 3 Nhận định về dòng canh tân Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 3 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO 6 PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Xu hướng canh tân là một trong những vấn đề quan trọng trong lịch sử bởi những tác động trực tiếp của nó tới mọi mặt đời sống xã hội Những cải cách, đổi mới từ xưa tới nay đều đem lại những tiến bộ và giá trị nhất định cho xã hội, đặc biệt trên các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội

Lịch sử Cổ - Trung đại Việt Nam đã chứng kiến những cải cách của họ Khúc, của nhà Tiền Lê trong lĩnh vực hành chính hay những đổi mới về văn hóa và kinh tế thời Lý - Trần, tiếp đó là những cải cách táo bạo của Hồ Quý

Ly, Nguyễn Huệ…

Vào nửa cuối thế kỷ XIX, đặc biệt là thời vua Tự Đức, chế độ quân chủ Việt Nam lâm vào khủng hoảng trên nhiều lĩnh vực Cùng với sự quan liêu, độc đoán, tham nhũng trong chính trị; sự đình đốn, bế tắc trong kinh tế… nhà Nguyễn đã thi hành nhiều chính sách bảo thủ, lạc hậu Thêm vào đó, cuộc xâm lược của thực dân Pháp khiến cho mâu thuẫn xã hội ngày càng thêm gay gắt Trong bối cảnh ấy, một tầng lớp quan lại, sĩ phu có xu hướng canh tân với hàng loạt những kiến nghị, cải cách từ kinh tế đến chính trị như Phạm Phú Thứ, Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Lộ Trạch, Bùi Viện, Đặng Huy Trứ, Trần Đình Túc, Nguyễn Tư Giản, Đinh Văn Điền, Nguyễn Thông… Những tư tưởng canh tân trong thời kỳ lịch sử này được coi như là một phương sách cứu nước mới Do vậy, việc tìm hiểu tư tưởng canh tân ở Việt Nam nửa sau thế kỷ XIX cũng chính là tìm hiểu một chủ trương cứu nước mới lúc bấy giờ

Nghiên cứu những đề nghị cải cách, canh tân trong giai đoạn nửa cuối thế kỷ XIX ở Việt Nam có ý nghĩa hết sức quan trọng để đúc kết những kinh nghiệm trong thời kỳ đổi mới trước bối cảnh quốc tế và trong nước có nhiều chuyển biến, đó là một thách thức lớn đối với sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội đất nước

Mặc dù có ý nghĩa như vậy nhưng đến nay vẫn chưa có công trình nào tìm hiểu toàn bộ những xu hướng canh tân nửa cuối thế kỷ XIX ở Việt Nam

2

Với lý do đó cùng nguồn tài liệu cho phép, chúng tôi chọn đề tài “Tìm hiểu

dòng canh tân đất nước nửa cuối thế kỷ XIX” làm luận văn Thạc sĩ Sử học

của mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Nghiên cứu lịch sử Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX, đặc biệt về các nhà canh tân đã được giới sử học trong nước quan tâm từ rất sớm, các chuyên khảo về từng nhân vật cũng như về xu hướng canh tân của họ cũng được các nhà nghiên cứu tìm hiểu tương đối đầy đủ góp phần vào việc làm rõ hơn giai đoạn lịch sử này

2.1 Những công trình nghiên cứu về xu hướng canh tân đất nước nửa cuối thế kỷ XIX

Những công trình nghiên cứu về xu hướng canh tân đất nước nửa cuối thế kỷ XIX ở Việt Nam khá đa dạng và phong phú, tiêu biểu như:

Năm 1970, Nhà xuất bản Lá Bối - Sài Gòn công bố công trình Phong

trào Duy tân của tác giả Nguyễn Văn Xuân Trong công trình này, tác giả đã

đề cập đến việc khôi phục đất nước bằng con đường nâng cao dân trí, cải tổ

xã hội về mọi mặt, trong đó có kinh tế, giáo dục và văn hóa với các hoạt động thực tiễn như mở mang kinh tế, lập các nhà buôn lớn để tự lực, thêm khoa học

và ngoại ngữ…

Năm 1997, tác phẩm Lịch sử tư tưởng Việt Nam (tập 2) của tác giả Lê

Sỹ Thắng đã được Nhà xuất bản Khoa học Xã hội ấn hành Chuyên khảo đã trình bày khái quát sự ra đời của tư tưởng canh tân nửa cuối thế kỷ XIX và cơ

sở thế giới quan của tư tưởng ấy Bên cạnh đó, những điều trần, kiến nghị của các nhà canh tân như Phạm Phú Thứ, Đặng Huy Trứ, Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Lộ Trạch được tác giả phân tích khá chi tiết trên các lĩnh vực như kinh tế, chính trị, xã hội, quốc phòng…

Năm 1998, hai tác giả Đinh Xuân Lâm - Nguyễn Văn Hồng xuất bản

tác phẩm Xu hướng đổi mới trong lịch sử Việt Nam (Nhà xuất bản Văn hóa -

Thông tin) Trong công trình này, hai tác giả đã nghiên cứu một số nhà canh

3

tân đất nước nửa cuối thế kỷ XIX như Nguyễn Trường Tộ, Bùi Viện, Nguyễn

Lộ Trạch, Đặng Huy Trứ… Đáng chú ý là tác giả Đinh Xuân Lâm dành 10

trang để trả lời câu hỏi: Có một xu hướng đổi mới ở Việt Nam hồi cuối thế kỷ

XIX không? (trang 12 - 22)

Cũng trong năm 1998, Trung tâm UNESCO Thông tin tư liệu và lịch sử

văn hóa Việt Nam cho ra mắt cuốn Xu hướng đổi mới trong lịch sử Việt Nam

- Những gương mặt tiêu biểu (nhiều tác giả, Nhà xuất bản Văn hóa - Thông

tin) Trong công trình, các tác giả đã nghiên cứu một số nhà canh tân đất nước như Hồ Quý Ly, Nguyễn Trường Tộ, Bùi Viện, Nguyễn Lộ Trạch, Đặng Huy Trứ…

Năm 1999, nhà xuất bản Thuận Hóa (Huế) giới thiệu sách Tư tưởng

canh tân đất nước dưới triều Nguyễn (nhiều tác giả) Nội dung chính mà các

tác giả đề cập đến là quá trình chuyển biến trong nhận thức của các nhân vật như Nguyễn Trường Tộ, Phạm Phú Thứ, Đặng Huy Trứ… trước bối cảnh của đất nước nửa cuối thế kỷ XIX

Năm 2011, nhà xuất bản Đại học Sư phạm Hà Nội đã tập hợp các bài

viết của nhiều tác giả trong cuộc Hội thảo Nghiên cứu và giảng dạy lịch sử

nhà Nguyễn ở Đại học, Cao đẳng Sư phạm và Trung học phổ thông (tổ chức

cuối năm 2002) thành công trình Lịch sử nhà Nguyễn - một cách tiếp cận mới

Trong công trình này, các nhà nghiên cứu đã đưa ra những nguyên nhân (khách quan cũng như chủ quan) dẫn đến thất bại của xu hướng canh tân đất nước nửa cuối thế kỷ XIX Không thể không nhắc đến một số tham luận như:

Triều đình nhà Nguyễn không chấp nhận hay không thể thực hiện các đề nghị cải cách của Nguyễn Trường Tộ của PGS.TS Đỗ Thanh Bình (từ trang 178

đến trang 165); Về nguyên nhân thất bại của xu hướng canh tân ở Việt Nam

nửa sau thế kỷ XIX của PGS TS Nguyễn Trọng Văn Trong hai bài viết ấy,

hai tác giả đã nghiên cứu về thân thế, sự nghiệp Nguyễn Trường Tộ và nguyên nhân thất bại của xu hướng canh tân cuối thế kỷ XIX ở Việt Nam

Đặc biệt, tham luận Nguyễn Trường Tộ và thời đại: những nghịch lý của

4

PGS.TS Phạm Xanh (trang 435 - 443) đã phân tích thất bại trong nỗ lực canh tân của Nguyễn Trường Tộ dưới góc độ 5 nghịch lý: “một trí thức tân tiến và đám vua quan lạc hậu”, “chiến tranh và hòa bình”, “truyền thống và phản truyền thống”, “lương và giáo”, “thực và ảo” Có thể nói, tác giả Phạm Xanh

đã có cách tiếp cận nguyên nhân thất bại của Nguyễn Trường Tộ khá mới mẻ, độc đáo

Năm 2006, Nhà xuất bản Đại học Sư phạm ra mắt tác phẩm Mười cuộc

cải cách, đổi mới lớn trong lịch sử Việt Nam của tác giả Văn Tạo Tác phẩm

đề cập đến mười cuộc cải cách trong suốt chiều dài lịch sử Việt Nam bắt đầu

từ họ Khúc, Lý Công Uẩn, Trần Thủ Độ, Hồ Quý Ly, Lê Thánh Tông, Đào Duy Từ, Trịnh Cương, Minh Mệnh, Nguyễn Trường Tộ đến Phong trào đổi mới đầu thế kỷ XX

Trong số những nghiên cứu về xu hướng canh tân đất nước nửa cuối

thế kỷ XIX, còn công trình Xu hướng canh tân, phong trào duy tân, sự nghiệp

đổi mới (từ giữa thế kỷ XIX đến cuối thế kỷ XX) của Hải Ngọc Thái Nhân Hòa

(Nhà xuất bản Đà Nẵng, 2005) Sách dày 411 trang, ngoài phần Mở đầu, nội

dung được chia làm 3 phần cũng là 3 đối tượng khảo cứu của tác giả gồm: Xu hướng canh tân (cuối thế kỷ XIX), phong trào duy tân (đầu thế kỷ XX) và Sự nghiệp đổi mới (thời hiện đại)

Trong phần viết về “xu hướng canh tân” (từ trang 29 đến trang 69), Hải

Ngọc Thái Nhân Hòa đã điểm những nét chính trong cuộc đời và tư tưởng của

các nhân vật: Phạm Phú Thứ, Nguyễn Tư Giản, Trần Đình Túc, Nguyễn Thông, Nguyễn Huy Tế, Đinh Văn Điền, Đặng Huy Trứ, Nguyễn Công Trứ, Bùi Viện, Nguyễn Lộ Trạch và Nguyễn Trường Tộ Tác giả khẳng định: các kiến nghị, điều trần canh tân, đổi mới “đã nói lên tâm huyết của các quan viên trong triều và ngoài nội, hợp thành dòng yêu nước theo xu hướng canh tân ở nước ta từ nửa sau thế kỷ XIX” (trang 64); “dù nhỏ hay lớn đều chứa đựng những tiến bộ nhất định, đem lại lợi ích thiết thân đối với xã hội đương thời, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước đang ở trong tình thế khó khăn, đầy thử

5

thách” (trang 65) Có thể khẳng định: Xu hướng canh tân, phong trào duy tân,

sự nghiệp đổi mới” (từ giữa thế kỷ XIX đến cuối thế kỷ XX) đã có cái nhìn

tổng quát về xu hướng canh tân, “đánh dấu một thời kỳ phát triển tư duy đất nước, phản ánh tinh thần yêu nước, thương dân của một số quan viên trong triều và giáo dân ngoài xã hội” (trang 66)

Qua các công trình nghiên cứu về xu hướng canh tân đất nước nửa cuối thế kỷ XIX, chúng ta có thể thấy được những vấn đề cơ bản của tư tưởng canh tân trên các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội

2.2 Những chuyên khảo về các nhà cải cách cuối thế kỷ XIX

* Chuyên khảo về Bùi Viện

Năm 1945, Nhà xuất bản Đại La - Hà Nội giới thiệu công trình Bùi

Viện với cuộc duy tân của triều Tự Đức của Phan Trần Chúc, sau đó tác phẩm

được tái bản hai lần vào các năm 1946 (Nhà xuất bản Kiến thiết) và năm 2000 (Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin) Trong công trình này, tác giả đã dành khá nhiều dung lượng để phân tích bối cảnh lịch sử cũng như lý do cần thiết phải canh tân đất nước trên tất cả lĩnh vực: kinh tế, xã hội, quân sự…

Năm 1985, Nhà xuất bản Đông Nam Á giới thiệu tác phẩm Bùi Viện

với chính phủ Mỹ - lịch sử ngoại triều Tự Đức của Phan Trần Chúc Đây được

xem như công trình đầu tiên của tác giả Phan Trần Chúc viết về Bùi Viện với việc đi Mỹ của ông Nội dung chủ yếu của tác phẩm đề cập đến hành trình đi

Mỹ của Bùi Viện thông qua đó, ông mở rộng được tầm nhìn, thấy được sự phát triển của nước Mỹ Điều đó giải thích cho việc vì sao sau này ông đưa ra các bản điều trần với vua Tự Đức để đề nghị canh tân đất nước

* Chuyên khảo về Nguyễn Trường Tộ

Năm 1961, Nhà xuất bản Giáo dục đã công bố công trình Những đề

nghị cải cách của Nguyễn Trường Tộ cuối thế kỷ XIX của 2 tác giả Đặng Huy

Vận - Chương Thâu Đây có thể xem là một trong những nghiên cứu đầu tiên của các nhà sử học hiện đại về Nguyễn Trường Tộ và các đề nghị cải cách của ông Công trình đã phân tích khá chi tiết về bối cảnh lịch sử và những đề nghị

6

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Đào Duy Anh (1944), Bulletin des Amis du Vieux Hue, số 2, tháng 4-6

2 Đỗ Bang, Chính sách của triều Nguyễn đối với Thiên chúa giáo, Tài liệu

lưu trữ tại Khoa Lịch sử, Đại học KHXH& Nhân văn, Tp Hồ Chí Minh,

số ký hiệu VNH3.TB1.75

3 Đỗ Thanh Bình (2005), Triều đình nhà Nguyễn không thể chấp nhận hay

không thể thực hiện các đề nghị cải cách của Nguyễn Trường Tộ (Trích

trong cuốn Lịch sử nhà Nguyễn, một cách tiếp cận mới), Nxb Đại học Sư

phạm, Hà Nội

4 Trương Bá Cần (1998), Nguyễn Trường Tộ - Con người và di thảo, Nxb

Thành phố Hồ Chí Minh

5 Nguyễn Huệ Chi (2004), Từ điển Văn học (bộ mới), Nxb Thế giới, 2004

6 Trần Bá Chí (2000), Nguyễn Tư Giản qua biến động của cuộc đời, tạp chí

Hán Nôm, số 3

7 Nguyễn Đình Chú (2008), Nguyễn Trường Tộ - Nhà thiết kế vĩ đại của đất

nước ở thế kỷ XIX, Tham luận tại Hội thảo khoa học Nguyễn Trường Tộ -

Khát vọng canh tân đất nước ngày 10/11/2008, Tp Vinh, Nghệ An

8 Phan Trần Chúc (1945), Bùi Viện với chính phủ Mỹ - Lịch sử ngoại triều

Tự Đức, Nxb Đại La, Hà Nội

9 Di cảo cụ Mính - Viên (1996), Một bậc tiên thời nhân vật đồng thời với

Nguyễn Trường Tộ ít ai biết - Nguyễn Lộ Trạch, Bà Nguyễn Thị Nghiên

tại Nhà Anh Minh xuất bản

10 Đảng ủy tỉnh Cao Bằng (2009), Lịch sử tỉnh Cao Bằng, Nxb Chính trị

Quốc gia

11 Đoàn Lê Giang (1987), “Thiên hạ đại thế luận” của Nguyễn Trường Tộ, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử số 5+6

12 Trần Văn Giáp (1972), Lược truyện các tác gia Việt Nam tập II, Nhà xuất

bản KHXH - Hà Nội