ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN LÊ HỒNG HOÀN THIỆN CƠ CHẾ PHÂN BỔ, SỬ DỤNG NGÂN SÁCH KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ CỦA CÁC CƠ QUAN TRUNG ƯƠNG VÀ ĐỊA PHƯƠNG Ở
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
LÊ HỒNG
HOÀN THIỆN CƠ CHẾ PHÂN BỔ, SỬ DỤNG NGÂN SÁCH KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ CỦA CÁC CƠ QUAN TRUNG ƯƠNG VÀ ĐỊA PHƯƠNG Ở VIỆT NAM
(Nghiên cứu trường hợp phần ngân sách nhà nước)
LUẬN VĂN THẠC SĨ
CHUYÊN NGÀNH CHÍNH SÁCH KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
MÃ SỐ: 60.34.70
Hà Nội - 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
LÊ HỒNG
HOÀN THIỆN CƠ CHẾ PHÂN BỔ, SỬ DỤNG NGÂN SÁCH KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ CỦA CÁC CƠ QUAN TRUNG ƯƠNG VÀ ĐỊA PHƯƠNG Ở VIỆT NAM
(Nghiên cứu trường hợp phần ngân sách nhà nước)
LUẬN VĂN THẠC SĨ
CHUYÊN NGÀNH CHÍNH SÁCH KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
MÃ SỐ: 60.34.70
Người hướng dẫn khoa học: TS Tạ Doãn Trịnh
Chủ tịch Hội đồng Giáo viên hướng dẫn
PGS.TS Mai Hà TS Tạ Doãn Trịnh
Hà Nội - 2015
Trang 3LỜI CẢM ƠN
Hoàn thành luận văn này, tác giả xin chân thành cảm ơn sự hướng dẫn khoa học của TS Tạ Doãn Trịnh, Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách Khoa học
và Công nghệ, đã giúp đỡ tận tình về phương pháp, tài liệu và kinh nghiệm nghiên cứu Thầy đã trực tiếp hướng dẫn chỉ bảo cho tôi, đã cho tôi những định hướng nghiên cứu, những kiến thức chuyên môn và hơn hết là truyền cho tôi tinh thần tự giác trong học tập nghiên cứu và lòng đam mê khoa học Tôi xin bày tỏ lòng biết
ơn sâu sắc về sự giúp đỡ quý báu của Thầy
Tác giả cũng xin cảm ơn Thường trực Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, Lãnh đạo và các đồng nghiệp thuộc Vụ Khoa học, Công nghệ và Môi trường - Văn phòng Quốc hội, gia đình và các bạn Lớp Cao học đã động viên và tạo điều kiện thuận lợi nhất để tôi học tập, nghiên cứu và hoàn thành Luận văn
Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc, chân thành về tất cả sự giúp đỡ này
Lê Hồng
Trang 4MỤC LỤC
LỜI CẢM ƠN 1
DANH MỤC CÁC VIẾT TẮT 6
DANH MỤC CÁC HÌNH 7
DANH MỤC CÁC BẢNG 8
PHẦN MỞ ĐẦU 9 CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÂN BỔ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CHO KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ Error! Bookmark not defined 1.1 Cơ sở lý luận và đặc điểm hoạt động khoa học và công nghệError! Bookmark not
defined
1.1.1 Một số khái niệm về khoa học và công nghệ Error! Bookmark not defined 1.1.2 Đặc điểm của hoạt động khoa học và công nghệ Error! Bookmark not defined 1.2 Cơ sở lý luận về đầu tư tài chính hoạt động khoa học và công nghệ Error!
Bookmark not defined
1.2.1 Khái niệm về ngân sách nhà nước Error! Bookmark not defined 1.2.2 Đặc điểm đầu tư tài chính cho khoa học và công nghệError! Bookmark not defined
1.3 Tổng quan về phân bổ, sử dụng ngân sách nhà nước Error! Bookmark not defined 1.3.1 Dự toán ngân sách nhà nước và yêu cầu lập dự toán ngân sách trung ương Error! Bookmark not defined
1.3.2 Dự toán ngân sách nhà nước và yêu cầu lập dự toán ngân sách địa phương Error! Bookmark not defined
Tiểu kết Chương I Error! Bookmark not defined CHƯƠNG II THỰC TRẠNG PHÂN BỔ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CHO KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ TRONG GIAI ĐOẠN 2006-2013 Error! Bookmark not defined 2.1 Thực trạng phân bổ, sử dụng ngân sách nhà nước cho khoa học và công nghệ của
cơ quan trung ương Error! Bookmark not defined 2.1.1 Sử dụng ngân sách nhà nước cho khoa học và công nghệError! Bookmark not defined
2.1.2 Đối tượng được sử dụng ngân sách nhà nước cho khoa học và công nghệ Error! Bookmark not defined
2.1.3 Đầu tư từ nguồn ngân sách nhà nước cho khoa học và công nghệ Error! Bookmark not defined
2.1.4 Phân bổ ngân sách nhà nước Error! Bookmark not defined 2.1.5 Đề tài, dự án do các bộ, ngành thực hiện Error! Bookmark not defined
2.1.6 Về thực hiện đầu tư cho khoa học và công nghệ trong các doanh nghiệp (Tập
đoàn, Tổng công ty) của Nhà nước Error! Bookmark not defined
2.1.7 Kinh phí ngân sách nhà nước cấp cho các Quỹ quốc gia trong lĩnh vực khoa học
và công nghệ Error! Bookmark not defined 2.1.8 Hoạt động các phòng thí nghiệm trọng điểm Error! Bookmark not defined 2.1.9 Hoạt động các khu công nghệ cao Error! Bookmark not defined 2.1.10 Tồn tại và hạn chế trong phân bổ ngân sách Error! Bookmark not defined
Trang 52.2 Thực trạng phân bổ, sử dụng ngân sách nhà nước cho khoa học và công nghệ của địa phương Error! Bookmark not defined 2.2.1 Về các tổ chức hoạt động khoa học và công nghệ Error! Bookmark not defined 2.2.2 Việc sử dụng ngân sách nhà nước cho khoa học và công nghệError! Bookmark not defined
2.3 Đánh giá việc phân bổ, sử dụng ngân sách nhà nước cho khoa học và công nghệ của các cơ quan trung ương, địa phương Error! Bookmark not defined
2.3.1 Nhận xét chung tình hình sử dụng ngân sách nhà nước cho khoa học và công
nghệ Error! Bookmark not defined 2.3.2 Những mặt được Error! Bookmark not defined 2.3.3 Một số hạn chế, tồn tại Error! Bookmark not defined
2.3.4 Những khó khăn vướng mắc trong công tác xây dựng kế hoạch và quản lý nguồn
vốn đầu tư cho hoạt động khoa học và công nghệ Error! Bookmark not defined Tiểu kết Chương II Error! Bookmark not defined CHƯƠNG III MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CƠ CHẾ PHÂN BỔ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CHO KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ Error! Bookmark not defined 3.1 Quan điểm, mục tiêu, định hướng nhiệm vụ phát triển khoa học và công nghệ giai đoạn 2011-2020 Error! Bookmark not defined 3.2 Kinh nghiệm quản lý, sử dụng ngân sách nhà nước cho khoa học và công nghệ ở một số nước Error! Bookmark not defined 3.2.1 Kinh nghiệm ở Mỹ Error! Bookmark not defined 3.2.2 Kinh nghiệm ở Cộng hòa Liên bang Đức Error! Bookmark not defined 3.2.3 Quản lý hoạt động khoa học và công nghệ của Úc và New Zealand Error! Bookmark not defined
3.2.4 Chi nghiên cứu và phát triển theo nguồn cấp kinh phí và khu vực thực hiện Error! Bookmark not defined
3.3 Giải pháp về phân bổ, sử dụng ngân sách nhà nước cho khoa học và công nghệ Error! Bookmark not defined
3.3.1 Giải pháp tăng nguồn ngân sách nhà nước và đổi mới phân bổ ngân sách nhà nước
cho khoa học và công nghệ Error! Bookmark not defined
3.3.2 Đổi mới cơ chế phân bổ và sử dụng ngân sách nhà nước phát triển khoa học và
công nghệ Error! Bookmark not defined
3.3.3 Điều chỉnh cơ cấu chi giữa chi đầu tư phát triển khoa học và công nghệ và chi sự
nghiệp khoa học và công nghệ từ khối trung ương và địa phươngError! Bookmark not defined
3.3.4 Đẩy mạnh việc đổi mới cơ chế quản lý tài chính đối với đơn vị sự nghiệp khoa
học công lập Error! Bookmark not defined 3.3.5 Hoàn thiện hệ thống các quỹ phát triển khoa học và công nghệError! Bookmark not defined
3.3.6 Ưu tiên kinh phí dành cho nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp quốc gia Error! Bookmark not defined
3.3.7 Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức về vai trò nền tảng, động
lực, giải pháp đột phá để phát triển kinh tế - xã hội của khoa học và công nghệ Error! Bookmark not defined
3.3.8 Công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình việc sử dụng ngân sách nhà nước
trong lĩnh vực khoa học và công nghệ Error! Bookmark not defined
Trang 63.3.9 Củng cố, tăng cường tiềm lực và phát triển các tổ chức khoa học và công nghệ
Error! Bookmark not defined 3.3.10 Các giải pháp có liên quan khác Error! Bookmark not defined 3.4 Giải pháp giám sát việc phân bổ, sử dụng ngân sách nhà nước cho khoa học và công nghệ Error! Bookmark not defined 3.4.1 Về cơ quan giám sát phân bổ, sử dụng nguồn lực Error! Bookmark not defined 3.4.2 Về phân bổ nguồn lực Error! Bookmark not defined Tiểu kết Chương III Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined
1 Đối với Quốc hội Error! Bookmark not defined
2 Đối với Chính phủ Error! Bookmark not defined
3 Đối với các bộ, ngành Error! Bookmark not defined DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 11
Trang 7DANH MỤC CÁC VIẾT TẮT
UBKH,CN&MT Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường
Trang 8DANH MỤC CÁC HÌNH
Hình 1.1 Quy trình xây dựng kế hoạch KH&CN Error! Bookmark not defined
Hình 2.1 Ngân sách nhà nước đầu tư cho khoa học và công nghệ trong giai đoạn
từ 2006-2013 Error! Bookmark not defined
Hình 2.2 Phân bổ NSNN cho KH&CN bình quân trong giai đoạn 2006-2013
Error! Bookmark not defined
Trang 9DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 1.1 Tóm tắt quá trình R&D (nghiên cứu và triển khai)Error! Bookmark not defined
Bảng 2.1 Tổng hợp tình hình phân bổ ngân sách KH&CN giai đoạn 2006-2013
Error! Bookmark not defined
defined
Bảng 2.3 Cơ cấu chi cho KH&CN giữa ĐTPT và SNKHError! Bookmark not defined
Bảng 2.4 Cơ cấu chi đầu tư phát triển Error! Bookmark not defined Bảng 2.5 Cơ cấu chi sự nghiệp khoa học Error! Bookmark not defined Bảng 2.6 Cơ cấu chi của nhiệm vụ cấp nhà nước (tỷ đồng)Error! Bookmark not defined
Bảng 2.7 Đề tài/dự án do một số bộ, ngành thực hiện năm 2011Error! Bookmark not defined
Bảng 3.1 Chi cho nghiên cứu và phát triển của một số nước/nền kinh tế theo
nguồn cấp và khu vực thực hiện năm 2011 Error! Bookmark not defined
Bảng 3.2 Tỷ lệ chi cho NC&PT quốc gia theo khu vực thực hiện của một số nước
ASEAN và Việt Nam Error! Bookmark not defined
Trang 10PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài:
Khoa học và công nghệ (KH&CN) được Đảng và Nhà nước ta coi là quốc sách hàng đầu và đã có nhiều văn kiện quan trọng của Đảng được ban hành định hướng cho phát triển khoa học và công nghệ ở nước ta như: Nghị quyết Hội nghị Trung ương 2 khoá VIII ngày 24 tháng 12 năm 1996 của Ban chấp hành trung ương Đảng về định hướng chiến lược phát triển KH&CN trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và nhiệm vụ đến năm 2000; Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung phát triển năm 2011); Nghị quyết Hội nghị lần thứ 6 Ban chấp hành trung ương Đảng khóa XI tháng 11 năm 2012 về phát triển khoa học và công nghệ phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa
và hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế Trên cơ sở đó, các văn bản pháp luật được ban hành tạo hành lang pháp lý cho hoạt động KH&CN nước ta phát triển như: Hiến pháp 2001, Luật KH&CN, Chiến lược phát triển KH&CN giai đoạn 2011-2020; Luật chuyển giao công nghệ, Luật công nghệ cao, Luật sử hữu trí tuệ, Luật đầu tư, Luật Ngân sách nhà nước và mới đây là Hiến pháp năm 2013 và Luật khoa học và công nghệ được sửa đổi năm 2013
Chính vì vậy, hoạt động KH&CN trong những năm qua đã có những bước chuyển biến, đạt được một số tiến bộ và kết quả nhất định, đóng góp đáng kể cho tăng trưởng kinh tế - xã hội, quốc phòng và an ninh, tạo ra nhiều sản phẩm hàng hóa, nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân Kinh nghiệm của nhiều nước
đã và đang phát triển cho thấy đầu tư cho KH&CN là con đường ngắn nhất và hiệu quả nhất cho phát triển của mỗi quốc gia Mặt khác phát triển KH&CN nhằm mục tiêu đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, phát triển kinh tế trí thức, vươn lên trình độ tiên tiến của thế giới Theo đánh giá của một số chuyên gia,
Trang 11KH&CN đã đóng góp từ 10-30% giá trị gia tăng của sản phẩm Do vậy, việc đầu tư cho KH&CN trở nên hết sức quan trọng
Ở nước ta, NSNN đầu tư cho KH&CN mỗi năm ở mức 2% NSNN Tuy nhiên, việc đầu tư NSNN cho KH&CN trong thời gian qua còn bộc lộ nhiều bất cập như còn dàn trải, không tập trung; thiếu những nghiên cứu mang tính đột phá trong sản xuất; tính ứng dụng của các nghiên cứu còn thấp hiệu quả chưa cao… Do
đó, việc lựa chọn đề tài: “Hoàn thiện cơ chế phân bổ, sử dụng ngân sách khoa học
và công nghệ của các cơ quan trung ương và địa phương ở Việt Nam” là cần thiết nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng NSNN cho KH&CN, để KH&CN đóng góp thiết thực cho công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước
Trên cơ sở thực hiện luận văn này, người viết thực hiện nghiên cứu chính sách, pháp luật của Việt Nam về đầu tư cho KH&CN và phân bổ NSNN cho KH&CN nói chung, kinh nghiệm của thế giới; điều tra, phân tích và qua đó nêu một số kiến nghị cho việc hoàn thiện cơ chế phân bổ, sử dụng NSNN cho khoa học, công nghệ của các cơ quan trung ương và địa phương ở Việt Nam
2 Tổng quan tình hình nghiên cứu
Vấn đề nghiên cứu về phân bổ, sử dụng ngân sách KH&CN của các cơ quan trung ương và địa phương ở Việt Nam đã có một số công trình nghiên cứu liên quan như:
- Đề tài cấp bộ năm 2008-2009 của Chủ nhiệm đề tài Đặng Duy Thịnh về
“Nghiên cứu đổi mới, cơ chế, chính sách tài chính của Nhà nước đối với hoạt động KH&CN và hoạt động đổi mới công nghệ”;
- Luận án Tiến sỹ quản lý hành chính công của Lê Toàn Thắng về “Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước ở Việt Nam hiện nay”;
Trang 12DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Luật Khoa học và công nghệ - Luật 29/2013/QH13
2 Vũ Cao Đàm, Tuyển tập các công trình đã công bố, Tập I, Lý luận và phương pháp khoa học “So sánh quan niệm R&D của UNESCO với Luật KH&CN Việt Nam”, trang 80, 81, 83, 132
3 Vũ Cao Đàm, Tuyển tập các công trình đã công bố, Tập II, Nghiên cứu chính sách
và chiến lược “Lại bàn về doanh nghệp khoa học và công nghệ”, trang 290, 291
4 Từ điển Bách khoa Việt Nam, tập 3, NXB Từ điển Bách khoa, Hà Nội, 2003
5 Nguyễn Như Ý, Chủ biên, Đại từ điển tiếng Việt, NXB Văn hóa Thông tin, 1998
6 Hoàng Phê, Chủ biên, Từ điển tiếng Việt, NXB Đà Nẵng – Trung tâm từ điển học, 2008
7 Đào Duy Anh, Từ điển Hán Việt, NXB Văn hóa Thông tin Hà Nội, 2003
8 Luật Ngân sách nhà nước năm 2002
9 Võ Đình Toản, Tìm hiểu Luật Tài chính, NXB Tư pháp 2012, trang 44, 45
10 Nghị định số 60/2003/NĐ-CP ngày 6/6/2003 của Chính phủ Quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành Luật Ngân sách nhà nước
11 Thông tư số 59/2003/TT-BTC ngày 23/6/2003 hướng dẫn thực hiện Nghị định số 60/2003/NĐ-CP ngày 6/6/2003 của Chính phủ Quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành Luật Ngân sách nhà nước
12 Khoa học và công nghệ phục vụ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và phát triển bền vững, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội 2012
13 Những vấn đề lý luận và thực tiễn mới đặt ra trong tình hình hiện nay - Quản lý ngân sách nhà nước, kinh nghiệm Việt Nam và các nước, tập 1, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội 2008
14 Khoa học và công nghệ Việt Nam 2013, NXB Khoa học và kỹ thuật, Hà Nội 2014, trang 204, 205
15 http://tiasang.com.vn/Default.aspx?tabid=77&News=1020&CategoryID=36
16 Hội thảo Đầu tư và cơ chế tài chính phát triển khoa học và công nghệ, ngày 5/6/2012;
17 Vũ Cao Đàm, Tuyển tập các công trình đã công bố, Tập IV, Nghịch lý của khoa học và giáo dục trong xã hội đương đại Việt Nam “Trò chơi hay chìa khóa trên đường tới kinh tế thị trường”, trang 157
18 Công văn số 842/ BKHCN-KHTC ngày 05/4/2012 của Bộ Khoa học và Công
nghệ Tổng hợp tình hình phân bổ ngân sách cho KH&CN giai đoạn 2006-2011
19 Báo cáo số 561/BC-UBKHCNMT13 ngày 19/11/2012 Báo cáo kết quả giám sát việc thực hiện chính sách, pháp luật về đầu tư cho KH&CN giai đoạn 2006 - 2011
20 Báo cáo số 752/BC-UBKHCNMT12 ngày 24/10/2009 Báo cáo giám sát về tổ chức, hoạt động của các cơ sở nghiên cứu KH&CN, các PTNTĐQG và các khu công nghệ cao