Sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể ở địa phương trong dạy học lịch sử việt nam lớp 10 trung học phổ thông tỉnh hải dương

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGUYỄN TIẾN DŨNG SỬ DỤNG TÀI LIỆU VỀ DI SẢN VĂN HOÁ VẬT THỂ Ở ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỈN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN TIẾN DŨNG

SỬ DỤNG TÀI LIỆU VỀ DI SẢN VĂN HOÁ VẬT THỂ

Ở ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỈNH HẢI DƯƠNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ

CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN LỊCH SỬ)

MÃ SỐ: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Trịnh Đình Tùng

HÀ NỘI - 2014

1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN TIẾN DŨNG

SỬ DỤNG TÀI LIỆU VỀ DI SẢN VĂN HOÁ VẬT THỂ

Ở ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỈNH HẢI DƯƠNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ

CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN LỊCH SỬ)

Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS TRỊNH ĐÌNH TÙNG

HÀ NỘI - 2014

i

LỜI CẢM ƠN

Trước hết, em xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, Ban chủ nhiệm khoa Lịch sử,Phòng sau đại học, các thầy (cô) giáo trong tổ bộ môn Lý luận

và Phương pháp dạy học Lịch sử trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội đã tạo điều kiện giúp đỡ em trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Trịnh Đình Tùng -

người đã tận tình hướng dẫn em trong suốt quá trình làm luận văn Sự chỉ bảo

ân cần của thầy là nguồn động viên giúp em thực hiện đề tài này

Cuối cùng tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn tới gia đình, người thân, bạn

bè đồng nghiệp cũng như bạn bè trong nhóm Lý luận và Phương pháp dạy học Lịch sử đã tận tình giúp đỡ, cổ vũ, động viên tác giả trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận văn

Do hạn chế về kỹ năng nghiên cứu khoa học của bản thân cũng như điều kiện khách quan không cho phép nên đề tài không thể tránh khỏi những thiếu sót Chính vì vậy, em rất mong nhận được sự góp ý của thầy cô và bạn

bè để luận văn của em được hoàn thiện hơn

Hà Nội, ngày 25 tháng 11 năm 2014

Học viên thực hiện

Nguyễn Tiến Dũng

ii

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

DSVH : Di sản văn hóa

ĐH – CĐ : Đại học – Cao đẳng

LSVN : Lịch sử Việt Nam

LSDT : Lịch sử dân tộc

PPDH : Phương pháp dạy học

SGK : Sách giáo khoa

THPT : Trung học phổ thông

iii

MỤC LỤC

Trang

Lời cảm ơn i

Danh mục viết tắt ii

Mục lục iii

Danh mục các bảng v

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG TÀI LIỆU VỀ DI SẢN VĂN HÓA VẬT THỂ TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 14

1.1 Cơ sở lí luận 14

1.1.1 Quan niệm về di sản văn hóa vật thể trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông 14

1.1.2 Quan niệm về tài liệu di sản văn hóa vật thể và phân loại 16

1.1.3 Đặc điểm của kiến thức lịch sử trường trung học phổ thông 17

1.1.4 Mối quan hệ giữa tài liệu di sản văn hóa vật thể với kiến thức của bộ môn 19

1.1.5 Vai trò của việc sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông 21

1.2 Cơ sở thực tiễn 23

1.2.1 Thực tiễn dạy học lịch sử nói chung 23

1.2.2 Thực tiễn sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể trong dạy học lịch sử hiện nay ở trường phổ thông 25

1.2.3 Những vấn đề rút ra từ thực tiễn 34

1.2.4 Định hướng giải quyết việc sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 10 35

Chương 2: CÁC BIỆN PHÁP SỬ DỤNG TÀI LIỆU VỀ DI SẢN VĂN HÓA VẬT THỂ ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 10 TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỈNH HẢI DƯƠNG 40

2.1 Mục tiêu, nội dung cơ bản của Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường trung học phổ thông 40

iv

2.1.1 Mục tiêu cơ bản của Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường trung học phổ thông 40

2.1.2 Nội dung cơ bản của Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường trung học phổ thông 42

2.2 Các tài liệu về di sản văn hóa vật thể cần khai thác ở tỉnh Hải Dương 46

2.2.1 Những lưu ý khi hhai thác sử dụng một số tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học Lịch sử lớp 10 trung học phổ thông ở tỉnh Hải Dương 46

2.2.2 Nội dung các tài liệu về di sản văn hóa vật thể cần khai thác ở tỉnh Hải Dương 48

2.3 Khai thác một số tài liệu di sản văn hóa vật thể địa phương phục vụ cho việc dạy học lịch sử Việt Nam lớp 10 trung học phổ thông tỉnh Hải Dương 51

2.4 Một số yêu cầu khi sử dụng các tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường trung học phổ thông tỉnh Hải Dương 66

2.5 Các biện pháp sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường trung học phổ thông tỉnh Hải Dương 70

2.5.1 Các biện pháp sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương để tạo biểu tượng về các sự kiện lịch sử cơ bản diễn ra trên quê hương 70

2.5.2 Các biện pháp sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương để giúp học sinh hiểu sâu sắc về lịch sử dân tộc 74

2.5.3 Các biện pháp sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương nhằm phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh 77

2.5.4 Biện pháp sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh 83

2.6 Thực nghiệm sư phạm 84

2.6.1 Mục đích và yêu cầu của việc thực nghiệm sư phạm 84

2.6.2 Nội dung thực nghiệm 84

2.6.3 Phương pháp thực nghiệm 85

KẾT LUẬN 89

TÀI LIỆU THAM KHẢO 91

PHỤ LỤC 94

v

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang Bảng 1.1: Kết quả điều tra giáo viên 25 Bảng 1.2: Kết quả điều tra học sinh 31 Bảng 2.1 Nội dung các tài liệu về di sản văn hóa vật thể cần khai

thác ở tỉnh Hải Dương 48 Bảng 2.2 Kết quả thực nghiệm sư phạm 86 Bảng 2.3 Bảng tổng hợp tính theo phần trăm (%) 86 Bảng 2.4 Độ chênh lệch điểm kiểm tra giữa lớp thực nghiệm và lớp

đối chứng 87

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Lịch sử là một môn học rất quan trọng trong việc hình thành và phát triển nhân cách của con người Việc học tập môn Lịch sử không những cung cấp cho học sinh những kiến thức về khoa học cơ bản mà còn giáo dục các

em về lòng yêu nước và ý thức dân tộc Phát biểu ý kiến tại Hội thảo Khoa học Quốc gia về dạy học Lịch sử ở trường phổ thông Việt Nam (8/2012), GS

NGND Phan Huy Lê cho biết: “Ngày nay, nhiệm vụ xây dựng đất nước vẫn

gắn chặt với nhiệm vụ bảo vệ đất nước, giữ gìn chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc Thế hệ trẻ lớn lên qua nền giáo dục phổ thông mà không yêu mến lịch sử dân tộc, không có một vốn hiểu biết cần thiết về lịch sử, văn hóa dân tộc và nhân loại, không có một niềm tin dân tộc, không kế thừa các giá trị truyền thống dân tộc, thì làm sao có thể hoàn chỉnh được phẩm chất của người công dân Việt Nam Từ đặc điểm đó, môn Lịch sử càng phải đặt đúng

vị thế và chức năng của nó trong hệ thống giáo dục phổ thông” [39]

Trong chương trình lịch sử ở trường phổ thông, bên cạnh những kiến thức trong sách giáo khoa, người giáo viên cần cung cấp cho học sinh kiến thức từ những nguồn tài liệu tham khảo liên quan đến môn học Một trong những nguồn kiến thức vô cùng quý giá đối với học sinh đó là tài liệu di sản văn hóa ngay tại chính địa phương Nguồn kiến thức từ tài liệu di sản văn hóa địa phương là biểu hiện cụ thể của lịch sử dân tộc Nó chứng minh cho sự phát triển hợp quy luật của các địa phương trong sự phát triển chung của đất nước Nó ghi lại những thành quả lao động, những chiến công oanh liệt của nhân dân địa phương trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ dân tộc, quốc gia Việc sử dụng tài liệu di sản văn hóa địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc

có vai trò và ý nghĩa to lớn đối với học sinh

2

Di sản có vai trò to lớn trong việc bảo tồn, giữ gìn và phát huy bản sắc dân tộc Đưa di sản vào giảng dạy giúp bài học thêm sinh động, cảm xúc, có ý nghĩa và hướng học sinh đến những giá trị về chân, thiện, mỹ đang được Bộ GD-ĐT khuyến khích các trường học sử dụng

Di sản văn hóa, dù dưới dạng vật thể hay phi vật thể đều có thể sử dụng trong quá trình dạy học dưới hình thức tạo môi trường, công cụ hoặc là nguồn cung cấp chất liệu để xây dựng nội dung bài học Khi thầy cô giáo đưa di sản với vai trò là một phương tiện trực quan trong giảng dạy Điều này sẽ làm bài giảng sinh động, giúp học sinh dễ tiếp thu, liên hệ thực tiễn, phát triển kỹ năng học tập, tự chiếm lĩnh kiến thức, phát triển trí tuệ và kỹ năng sống Một

số phương pháp dạy học tích cực sử dụng di sản; các hình thức dạy học, tổ chức hoạt động giáo dục với di sản như: khai thác sử dụng tài liệu về di sản để tiến hành bài học, tiến hành bài học nơi có di sản, tổ chức tham quan học tập nơi có di sản, tổ chức tham quan ngoại khóa trải nghiệm di sản…

Hải Dương là một tỉnh thuộc đồng bằng Bắc Bộ Ở thời kì phong kiến, địa bàn tỉnh Hải Dương ngày nay còn được gọi là trấn Hải Đông, một trấn ở phía Đông của kinh thành Thăng Long, hạt nhân của xứ Đông – một vùng văn hóa rộng lớn phía đông đồng bằng Bắc Bộ Chính với vị trí như vậy mà tỉnh Hải Dương có nhiều di sản văn hóa vật thể: đền Kiếp Bạc, khu di tích Côn Sơn, đền thờ Chu Văn An, đền thờ Nguyễn Thị Duệ, đền Cao, văn miếu Mao Điền… Bên cạnh đó là các di sản văn hóa phi vật thể: lễ hội Kiếp Bạc,

lễ hội Côn Sơn, lễ hội đền Quát… các loại hình văn nghệ dân gian như: nghệ thuật tuồng, múa rối nước, xiếc, hát ca trù, hát trống quân, hát đối… Dựa trên những di sản văn hóa trên nhiều nguồn tài liệu đã được biên soạn nhằm phục vụ cho quá trình lưu giữ, bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa trên địa bàn tỉnh Hải Dương Đó là nguồn tài liệu quan trọng để liên hệ giữa lịch

sử dân tộc và lịch sử địa phương trong quá trình dạy học lịch sử dân tộc ở trường phổ thông

3

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi quyết định lựa chọn đề tài: “Sử

dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường trung học phổ thông tỉnh Hải Dương.” Với mong

muốn công trình của mình sẽ bổ sung phần nào nguồn tư liệu và những gợi ý

về biện pháp sử dụng cho giáo viên đang giảng dạy ở tỉnh nhà

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2.1 Tài liệu nước ngoài

Tác giả A A Vaghin trong giáo trình “Phương pháp dạy học lịch sử ở

trường phổ thông” đã khẳng định nguồn tài liệu lịch sử chiếm một vị trí quan

trọng trong quá trình dạy học lịch sử ở trường phổ thông Ông cũng cho rằng, việc lĩnh hội tài liệu là điều kiện cần thiết làm cho HS có quan điểm đúng đắn

về lịch sử

Tác giả N G Đai ri trong cuốn “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào”

cũng đã chỉ ra rằng thầy giáo bắt buộc phải biết rõ những thành tựu của khoa học lịch sử và các khoa học giáo dục, những vấn đề mà khoa học đang giải quyết, phải biết tất cả những hiện tượng quan trọng nhất của đời sống chính

trị xã hội và văn hóa Muốn vậy “phải sử dụng không ngừng và có hệ thống

tất cả mọi nguồn tư liệu muôn hình muôn vẻ: tác phẩm kinh điển, văn kiện của Đảng và Nhà nước, sách chuyên khảo, sách giáo khoa, sách báo tạp chí, tác phẩm hội họa, những cuộc tham quan” và khẳng định “toàn bộ công tác dạy học sẽ vô cùng có lợi, nếu thầy giáo hiểu môn học trên cơ sở tất cả những nguồn tư liệu có liên quan đến sự kiện…” [7, tr.10] Từ việc nhấn mạnh đến

vai trò của việc sử dụng tài liệu trong dạy học lịch sử, ông đã đề xuất phương pháp sử dụng sách giáo khoa, tài liệu tham khảo, chỉ rõ mối quan hệ giữa sách giáo khoa, tài liệu tham khảo với bài giảng giáo viên trên lớp

Tác giả F Kharlamốp trong cuốn “Phát huy tính tích cực học tập của

học sinh như thế nào?” khẳng định: “vấn đề sử dụng sách giáo khoa và tài

liệu học tập… có lịch sử của nó mà theo chúng tôi có những điều bổ ích đáng

4

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Bộ Giáo dục và Đào tạo, Sách giáo khoa Lịch sử lớp 10 (chương trình chuẩn)

2 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2006), Chương trình giáo dục phổ thông - môn

Lịch sử Nxb Giáo dục Hà Nội

3 Bộ Giáo dục và Đào tạo – Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (2013), Tài

liệu tập huấn sử dụng di sản trong dạy học ở trường phổ thông

4 Nguyễn Thị Côi (2006), Các con đường, biện pháp nâng cao hiệu quả

dạy học lịch sử ở trường phổ thông Nxb Đại học Sư phạm

5 Nguyễn Thị Côi (chủ biên) (1996), Bài học lịch sử ở trường phổ thông

trung học Nxb Đại học Huế

6 Đặng Việt Cường (chủ biên) (2010), Côn Sơn – Kiếp Bạc Di tích và

danh thắng Nxb Sở VHTT&DL Hải Dương

7 N.G Đairi (1978), Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào? Nxb Giáo dục,

Hà Nội

8 Kharlamốp I.F (1979), Phát huy tính tích cực học tập của học sinh như

thế nào? (tập 2) Nxb Giáo dục, Hà Nội

9 Lê Thị Hài (2010), Sử dụng di tích lịch sử địa phương trong dạy học lịch

sử Việt Nam ở trường THPT tỉnh Hưng Yên Luận văn Thạc sĩ giáo dục

10 Tăng Bá Hoành (chủ biên) (1998), Hải Dương di tích và danh thắng

(tập I) Nxb Sở VHTT&DL Hải Dương

11 Trần Bá Hoành (2007), Đổi mới phương pháp dạy học, chương trình và

SGK Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội

12 Đặng Thành Hưng (2002), Dạy học hiện đại – lý luận, biện pháp, kỹ

thuật Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội

13 Kiều Thế Hưng (1999), Hệ thống thao tác sư phạm trong dạy học sách

sử ở trường phổ thông trung học Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội

14 I.Ia.Leene (1992), Phát triển tư duy học sinh trong dạy học lịch sử Nxb

Giáo dục

5

15 Phan Ngọc Liên (chủ biên) (2004), Đổi mới phương pháp dạy học Lịch

sử ở trường phổ thông (tập I, II) Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội

16 Phan Ngọc Liên (Chủ biên) (2002), Một số chuyên đề phương pháp dạy

học lịch sử Nxb Đại học quốc gia Hà Nội

17 Phan Ngọc Liên (Chủ biên) (2009), Phương pháp dạy học Lịch sử tập

I,II Nxb Đại học Sư phạm

18 Phan Ngọc Liên (chủ biên) (2008), Đổi mới nội dung và phương pháp

dạy học lịch sử ở trường phổ thông Nxb Đại học Sư phạm Hà Nội

19 Luật Di sản văn hóa (2009) Nxb Văn hóa Thông tin

20 Phạm Văn Mạo (2014), Tổ chức học tập với di sản văn hóa vật thể ở địa

phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường THPT (chương trình chuẩn) tỉnh Hải Dương Luận văn Thạc sĩ giáo dục

21 Phan Trọng Ngọ (2000), Dạy học và phương pháp dạy học trong nhà

trường Nxb Đại học Sư phạm

22 Nguyễn Ngọc (1985), Lý luận dạy học đại cương (tập II) Nxb Giáo dục

23 Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt (1987), Giáo dục học (tập I) Nxb Giáo dục

24 Lê Khắc Nhã, Hoàng Triều, Hoàng Trọng Hanh (1961), Sơ thảo các

phương pháp dạy học Lịch sử phổ thông cấp II, III Nxb Giáo dục

25 Hoàng Phê (chủ biên) (2005), Từ điển tiếng Việt Nxb Từ điển Bách Khoa

26 Nguyễn Ngọc Quang (1989), Lý luận và dạy học đại cương (tập 1, 2)

Trường Cán bộ quản lý giáo dục Trung ương

27 Jean Marc Dénommé et Madeleine Roy (2009), Sư phạm tương tác một

tiếp cận khoa học thần kinh về học và dạy Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội

28 Đặng Đình Thể (chủ biên) (2010), Hải Dương di tích và danh thắng

(tập II) Nxb Sở VHTT&DL Hải Dương

29 Lệ Thị Thảo (2014), Sử dụng di tích lịch sử - cách mạng ở địa phương

trong dạy học Lịch sử Việt Nam từ 1945 đến 1954 lớp 12 trung học phổ thông tỉnh Tuyên Quang (chương trình chuẩn) Luận văn Thạc sĩ giáo dục