Phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh thông qua dạy học phần kim loại hóa học 12 cơ bản

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC LƯU ĐÌNH DŨNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC PHÁT HIỆN VÀ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH THÔNG QUA DẠY HỌC PHẦN KIM LOẠI – HÓA HỌC 12 CƠ BẢN Chuy

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

LƯU ĐÌNH DŨNG

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC PHÁT HIỆN VÀ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH THÔNG QUA DẠY HỌC PHẦN KIM LOẠI – HÓA HỌC 12 CƠ BẢN

Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN HÓA HỌC)

Mã số: 60.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM HÓA HỌC

Người hướng dẫn khoa học: T.S Nguyễn Đức Dũng

HÀ NỘI – 2014

LỜI CẢM ƠN

Tác giả xin gửi lời cảm ơn trân trọng nhất đến Ban Giám hiệu, các cán bộ

quản lý trường Đại học Giáo Dục – Đại học Quốc gia Hà Nội đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để khóa học được hoàn thành tốt đẹp

Cùng với các học viên lớp Cao học Lý luận và phương pháp dạy học( bộ môn Hóa học), chân thành cảm ơn quí thầy cô giảng viên đã tận tình giảng dạy, mở rộng và làm sâu kiến thức chuyên môn, đã chuyển những hiểu biết hiện đại của nhân loại về Giáo dục học Hóa học đến cho chúng tôi

Đặc biệt, tác giả chân thành cảm ơn TS Nguyễn Đức Dũng, thầy đã không quản ngại thời gian và công sức, hướng dẫn tận tình và vạch ra những định hướng sáng suốt giúp tác giả hoàn thành tốt luận văn

Tác giả cũng xin gửi lời cảm ơn đến các thầy cô giáo ở các trường trung học phổ thông Thanh Liêm A ; trường trung học phổ thông Thanh Liêm B đã có nhiều giúp đỡ trong quá trình thực nghiệm sư phạm của đề tài

Cuối cùng, xin cảm ơn gia đình, bạn bè thân thuộc đã luôn là chỗ dựa tinh thần vững chắc, giúp tác giả thực hiện tốt luận văn này

Hà Nội, ngày 22 tháng 11 năm 2014

Tác giả

Lưu Đình Dũng

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Các chữ viết tắt Các chữ viết đủ

BT

DH

Dd hoặc dd

ĐC

ĐT

GD-ĐT

Bài tập Dạy học Dung dịch Đối chứng Đối tượng Giáo dục - Đào tạo GQVĐ

GV

HS

KT-ĐG

L

t0

NLPH

PP

PTHH

PTPƯ

SGK

Giải quyết vấn đề Giáo viên

Học sinh Kiểm tra - đánh giá Loãng

Nhiệt độ Năng lực phát hiện Phương pháp Phương trình hoá học Phương trình phản ứng Sách giáo khoa

MỤC LỤC

Lời cảm ơn i

Danh mục các ký hiệu, các chữ viết tắt ii

Mục lục iii

Danh mục bảng vii

Danh mục hình viii

MỞ ĐẦU 1 CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC PHÁT HIỆN VÀ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH Error! Bookmark not defined 1.1 Đổi mới phương pháp dạy học hóa học ở trường phổ thông Error! Bookmark not defined

1.1.1 Đổi mới giáo dục ở trường trung học phổ thông Error! Bookmark not defined

1.1.2 Phương hướng đổi mới phương pháp dạy học hoá học ở trường phổ thông Error! Bookmark not defined

1.1.3 Phương pháp dạy học tích cực Error! Bookmark not defined 1.2 Năng lực và sự phát triển năng lực cho học sinh THPT Error! Bookmark not defined

1.2.1 Năng lực Error! Bookmark not defined 1.2.2 Sự phát triển năng lực cho học sinh Trung học phổ thông Error! Bookmark not defined

1.2.3 Các phương pháp đánh giá năng lực Error! Bookmark not defined 1.3 Dạy học phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho HS Error! Bookmark not defined

1.3.1 Khái niệm năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined

1.3.2 Cấu trúc của năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined

1.3.3 Những biểu hiện của năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined

1.3.4 Các biện pháp rèn luyện năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined

1.4 Bài tập hoá học Error! Bookmark not defined 1.4.1 Khái niệm bài tập hóa học Error! Bookmark not defined 1.4.2 Ý nghĩa, tác dụng của bài tập hoá học trong dạy học tích cực Error! Bookmark not defined

1.4.3 Phân loại bài tập hoá học Error! Bookmark not defined 1.4.4 Xu hướng phát triển bài tập hóa học Error! Bookmark not defined 1.4.5 Bài tập định hướng năng lực Error! Bookmark not defined

1.4.6 Sử dụng bài tập hóa học để phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề

cho học sinh Error! Bookmark not defined 1.5 Phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined

1.5.1 Khái niệm và bản chất dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined

1.5.2 Khái niệm tình huống có vấn đề Error! Bookmark not defined

1.5.3 Quy trình tổ chức dạy học theo phương pháp phát hiện và giải quyết vấn đề

Error! Bookmark not defined 1.5.4 Các mức độ của việc áp dụng dạy học giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined

1.6 Thực trạng phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh

trong dạy học hóa học ở trường THPT của tỉnh Hà Nam Error! Bookmark not defined

1.6.1 Điều tra thực trạng phát triển phát hiện và giải quyết vấn đề trong dạy học

hóa học ở trường THPT của tỉnh Hà Nam Error! Bookmark not defined 1.6.2 Kết quả điều tra Error! Bookmark not defined

1.6.3 Nguyên nhân yếu kém về năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề của HS

trong học tập hóa học ở trường THPT Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2 PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC PHÁT HIỆN VÀ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH THÔNG QUA DẠY HỌC PHẦN KIM LOẠI – HÓA HỌC 12 Error! Bookmark not defined

2.1 Phân tích nội dung, cấu trúc chương trình phần kim loại Hóa học lớp 12 cơ bản

– THPT Error! Bookmark not defined 2.1.1 Mục tiêu phần kim loại - Hóa học 12 trường THPT Error! Bookmark not defined

2.1.2 Cấu trúc chương trình phần kim loại Hóa học 12 trường THPT Error! Bookmark not defined

2.1.3 Một số điểm cần chú ý về nội dung và phương pháp dạy học phần kim loại

Hóa học 12 trường THPT Error! Bookmark not defined

2.2 Định hướng trong việc xây dựng các biện pháp nhằm phát triển năng lực phát

hiện và giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined 2.2.1 Xây dựng các biện pháp phải đảm bảo tính khoa học và tính thực tiễn Error! Bookmark not defined

2.2.2 Xây dựng các biện pháp phải đảm bảo sự thống nhất giữa vai trò chủ đạo của

giáo viên với vai trò tự giác, tích cực và độc lập của học sinh Error! Bookmark not defined

2.2.3 Xây dựng các biện pháp phải đảm bảo sự thống nhất giữa tính vừa sức và yêu

cầu phát triển Error! Bookmark not defined

2.2.4 Xây dựng các biê ̣n pháp bảo đảm sự thống nhất giữa đồng loa ̣t và phân hóa Error! Bookmark not defined

2.3 Nguyên tắc tuyển chọn và qui trình xây dựng hệ thống bài tập hóa học để phát

triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh THPT Error! Bookmark not defined

2.3.1 Nguyên tắc tuyển chọn và xây dựng bài tập hóa học để phát triển năng lực

phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh THPT Error! Bookmark not defined

2.3.2 Qui trình xây dựng bài tập hóa học để phát triển năng lực phát hiện và giải

quyết vấn đề cho học sinh THPT Error! Bookmark not defined

2.4 Hệ thống bài tập phần kim loại - Hóa học 12 để phát triển năng lực phát hiện và

giải quyết vấn đề cho học sinh THPT Error! Bookmark not defined

2.4.1 Hệ thống bài tập hóa học chương “Đại cương về kim loại” Error! Bookmark not defined

2.4.2 Hệ thống bài tập hóa học chương “Kim loại kiềm, kim loại kiềm thổ, nhôm”

Error! Bookmark not defined 2.4.3 Hệ thống bài tập hóa học chương “Sắt và một số kim loại quan trọng” Error! Bookmark not defined

2.5 Một số biện pháp phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học

sinh THPT Error! Bookmark not defined

2.5.1 Sử dụng hệ thống bài tập hóa học đã xây dựng để tạo tình huống có vấn đề và hướng dẫn giải quyết các vấn đề trong dạy học phần hóa kim loại lớp 12 – THPT

Error! Bookmark not defined

2.5.2 Sử dụng các vấn đề - đề tài học tập có liên quan đến thực tiễn đời sống để phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học phần

kim loại lớp 12 THPT Error! Bookmark not defined

2.5.3 Sử dụng một số phương pháp dạy học tích cực để phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học phần kim loại lớp 12 THPT

Error! Bookmark not defined

2.5.4 Xây dựng và tuyển chọn một số bài kiểm tra nhằm phát triển và đánh giá

năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề của học sinh THPT Error! Bookmark not defined

2.6 Một số kế hoạch bài dạy (giáo án) Error! Bookmark not defined 2.6.1 Kế hoạch bài dạy – Tiết 43 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM\ Error! Bookmark not defined 3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.2 Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.3 Nội dung và kế hoạch thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.3.1 Đối tượng thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.3.2 Chuẩn bị nội dung Error! Bookmark not defined 3.3.3 Tiến hành thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.4 Kết quả thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined

3.4.1 Phương pháp xử lý số liệukết quả thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined

3.4.2 Kết quả bài kiểm tra và xử lí kết quả Error! Bookmark not defined 3.4.3 Phân tích kết quả thực nghiệm Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 3 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN CHUNG VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 2 PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined

DANH MỤC BẢNG Bảng 3.1 Các lớp thực nghiệm và đối chứng Error! Bookmark not defined

Bảng 3.2 Kết quả bài kiểm tra trước tác động của lớp ĐC và TNError! Bookmark not defined

Bảng 3.3 So sánh điểm trung bình bài kiểm tra trước tác của lớpTN và ĐCError! Bookmark not defined

Bảng 3.4 Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất luỹ tích bài KT số 1 của

trường THPT Thanh Liêm A Error! Bookmark not defined

Bảng 3.5 Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất luỹ tích bài kiểm tra số 2 của

trường THPT Thanh Liêm A Error! Bookmark not defined

Bảng 3.6 Bảng phân loại kết quả học tập trường THPT Thanh Liêm AError! Bookmark not defined

Bảng 3.7 Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất luỹ tích bài kiểm tra số 1 của

trường THPT Thanh Liêm B Error! Bookmark not defined

Bảng 3.8 Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất luỹ tích bài kiểm tra số 2 của

trường THPT THPT Thanh Liêm B Error! Bookmark not defined

Bảng 3.9: Phân loại kết quả học tập trường THPTTHPT Thanh Liêm BError! Bookmark not defined Bảng 3.10 Bảng tổng hợp các tham số đặc trưng Error! Bookmark not defined

Bảng 3.11 Kết quả đánh giá của giáo viên về sự phát triển năng lực giải quyết vấn

đề của học sinh qua bảng kiểm quan sát Error! Bookmark not defined

Bảng 3.12 Kết quả tự đánh giá của học sinh về sự phát triển năng lực phát hiện và

giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined

DANH MỤC HÌNH

Hình 2.1 Thí nghiệm về điều chế kim loại Error! Bookmark not defined

Hình 2.2 Thí nghiệm ăn mòn điện hóa Error! Bookmark not defined

Hình.3.1 Đồ thị biểu diễn đường lũy tích bài kiểm tra số 1 – trường THPT Thanh

Liêm A Error! Bookmark not defined

Hình.3.2 Đồ thị biểu diễn đường lũy tích bài kiểm tra số 2 trường THPT Thanh

Liêm A Error! Bookmark not defined

Hình 3.3 Biểu đồ phân loại kết quả học tập của HS ( Bài KT số 1)Error! Bookmark not defined Hình 3.4 Biểu đồ phân loại kết quả học tập của HS ( Bài KT số 2)Error! Bookmark not defined

Hình.3.5 Đồ thị biểu diễn đường lũy tích bài kiểm tra số 1 trường THPT Thanh

Liêm B Error! Bookmark not defined

Hình.3.6 Đồ thị biểu diễn đường lũy tích bài kiểm tra số 2 trườngTHPT Thanh

Liêm B Error! Bookmark not defined

Hình 3.7 Biểu đồ phân loại kết quả học tập của HS ( Bài KT số 1)Error! Bookmark not defined Hình 3.8 Biểu đồ phân loại kết quả học tập của HS ( Bài KT số 2)Error! Bookmark not defined

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8, Ban Chấp hành Trung ương khóa XI (Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4/11/2013) về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế đã khẳng định vị trí, vai trò của việc giáo dục con người Việt Nam thời kì mới Bộ Giáo dục và Đào tạo luôn khuyến khích GV (GV) sử dụng các phương pháp dạy học (PPDH) tích cực nhằm hoạt động hoá người học PPDH tích cực chính là đổi mới PPDH, nhằm phát huy tối đa sự sáng tạo và năng lực tự đào tạo của người học, coi trọng thực hành, thí nghiệm, ngoại khoá, làm chủ kiến thức tránh nhồi nhét, học vẹt, học chay…

Để đáp ứng yêu cầu về con người và nguồn nhân lực là nhân tố quyết định sự phát triển của đất nước trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa cần đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo Công cuộc đổi mới này đòi hỏi nhà trường phải đào tạo những con người tự chủ, năng động, sáng tạo; ngành giáo dục phải đổi mới

và hiện đại hóa, PPDH chuyển từ truyền đạt tri thức thụ động sang hướng dẫn học chủ động tiếp cận tri thức, dạy cho học sinh (HS) phương pháp tự học nhằm hình thành và phát triển những năng lực cần thiết cho HS Điều 28.2 của Luật Giáo dục năm 2005 đã nêu: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho HS” Tuy nhiên một vấn đề quan trọng là đổi mới PPDH theo hướng tích cực còn chậm, chưa tạo ra chuyển biến mạnh mẽ, một bước nhảy vọt trong cách dạy và học

Hóa học là một trong những môn học thuộc nhóm môn Khoa học tự nhiên có vai trò quan trọng trong việc thực hiện mục tiêu giáo dục, trong đó có phát triển những năng lực cần thiết cho HS, giúp họ có khả năng làm việc chủ động, độc lập

và sáng tạo trong thực tiễn Vì vậy, việc nghiên cứu và áp dụng các PPDH tích cực vào trong quá trình dạy học hóa học (DHHH) ở trường Trung học phổ thông

(THPT) đang là vấn đề hết sức cần thiết, giúp HS tích cực, chủ động sáng tạo trong

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Nguyễn Duy Ái, Nguyễn Tinh Dung, Trần Thành Huế, Trần Quốc Sơn,

Nguyễn Văn Tòng (1999), Một số vấn đề chọn lọc hóa học tập 1, 2,3 NXBGD, Hà

Nội

2 Cao Thị Thiên An (2007), Phân loại và phương pháp giải các dạng bài tập hóa

học tự luận và trắc nghiệm, NXB ĐHQG, Hà Nội

3 Hoàng Thị Bắc, Đặng Thị Oanh (2008), 10 phương pháp giải nhanh bài tập

trắc nghiệm hóa học, NXBGD, Hà Nội

4 Bộ Giáo Dục và Đào Tạo (2007), Những vấn đề chung về đổi mới giáo dục

THPT môn Hóa học, NXBGD, Hà Nội

5 Bộ Giáo dục và Đào tạo (1993), Tiếp tục đổi mới sự nghiệp giáo dục và đào tạo

(Nghị quyết Hội nghị lần thứ 4 Ban chấp hành trung ương Đảng cộng sản Việt Nam

- khóa VII về giáo dục và đào tạo), Hà Nội

6 Bộ Giáo dục và Đào tạo – Dự án Việt-Bỉ (2010), Dạy và học tích cực - một số

phương pháp và kĩ thuật dạy học, NXB ĐHSP, Hà Nội

7 Bộ Giáo dục và Đào tạo – Dự án Việt Bỉ (2010), Nghiên cứu khoa học sư phạm

ứng dụng, NXB ĐHSP, Hà Nội

8 Bộ Giáo dục và Đào tạo, Vụ Giáo dục Trung học (2008), Hướng dẫn thực hiện

chuẩn kiến thức kĩ năng môn Hóa học lớp 12, NXBGD, Hà Nội

9 Bộ Giáo Dục và Đào tạo (2007), Tài liệu bồi dưỡng GV lớp 12 THPT môn Hóa

học, NXBGD, Hà Nội

10 Bộ Giáo Dục và Đào tạo, Đề thi tuyển sinh vào các trường ĐH, CĐ khối A, B

từ năm 2003 đến 2013, NXBGD, Hà Nội

11 Bộ giáo dục và Đào tạo, Vụ Giáo dục trung học, Chương trình phát triển giáo dục

trung học (2010), Tài liệu tập huấn GV Dạy học, kiểm tra đánh giá theo chuẩn kiến thức,

kĩ năng trong chương trình giáo dục phổ thông môn Hoá học cấp THPT

12 Bộ Giáo dục và Đào tạo - Dự án phát triển GV THPT và Trung cấp chuyên

nghiệp (2013), Thí điểm phát triển chương trình giáo dục nhà trường phổ thông,

Tài liệu tập huấn

13 Bộ giáo dục và Đào tạo, Vụ Giáo dục Trung học, Chương trình phát triển giáo

dục trung học (2014), Tài liệu tập huấn kiểm tra, đánh giá trong quá trình dạy học theo