Dạy học tác phẩm vợ nhặt của kim lân ở trường trung học phổ thông theo đặc trưng thể loại

i ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC KIỀU THỊ HÀ DẠY HỌC TÁC PHẨM “VỢ NHẶT” CỦA KIM LÂN Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM N

i

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

KIỀU THỊ HÀ

DẠY HỌC TÁC PHẨM “VỢ NHẶT” CỦA KIM LÂN

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

THEO ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN

HÀ NỘI – 2014

ii

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

KIỀU THỊ HÀ

DẠY HỌC TÁC PHẨM “VỢ NHẶT” CỦA KIM LÂN

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

THEO ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN

Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN NGỮ VĂN)

Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS HÀ VĂN ĐỨC

HÀ NỘI - 2014

i

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn, tác giả đã nhận được rất nhiều sự quan tâm, giúp đỡ Nhân dịp này, tác giả xin gửi lời cảm ơn chân thành đến quý Thầy giáo, Cô giáo của trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội đã nhiệt tình giảng dạy và tạo điều kiện thuận lợi cho tác giả trong thời gian học tập

Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành, sâu sắc tới PGS TS Hà

Văn Đức – người thầy đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tác giả trong suốt quá

trình làm và hoàn thiện luận văn này

Tác giả cũng xin gửi lời cảm ơn tới các bạn đồng nghiệp, các học viên trong lớp K8 Ngữ văn và thầy cô giáo trường THPT A Kim Bảng, các em học sinh đã nhiệt tình giúp đỡ và đóng góp ý kiến để luận văn được hoàn thành đúng tiến độ

Tuy nhiên, do điều kiện về thời gian và khả năng bản thân có hạn nên không tránh khỏi những thiếu sót Tác giả rất mong nhận được những ý kiến đóng góp quý báu của thầy cô giáo

Xin chân thành cảm ơn !

Hà Nội, tháng 11 năm 2014

Tác giả

Kiều Thị Hà

ii

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

ĐHSP : Đại học Sư phạm

GV : Giáo viên

HS : Học sinh

NXB : Nhà xuất bản

PGS : Phó giáo sư

SGK : Sách giáo khoa

SGV : Sách giáo viên

THCS : Trung học cơ sở

TS : Tiến sĩ

iii

MỤC LỤC

Trang

Lời cảm ơn i

Danh mục viết tắt ii

Mục lục iii

Danh mục các bảng v

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 11

1.1 Thể loại văn học và đặc trưng của tác phẩm tự sự 11

1.1.1 Quan niệm chung về thể loại văn học 11

1.1.2 Đặc trưng của loại hình tác phẩm tự sự 14

1.1.3 Đặc trưng thể loại truyện ngắn 19

1.2 Dạy học tác phẩm văn chương theo đặc trưng thể loại 29

1.2.1 Dạy học loại tự sự tác giả 31

Chương 2: THỰC TRẠNG VÀ ĐỊNH HƯỚNG DẠY HỌC TÁC PHẨM VỢ NHẶT CỦA KIM LÂN THEO ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI 34

2.1 Vị trí, vai trò của nhà văn Kim Lân và truyện ngắn “Vợ nhặt” trong nền văn học dân tộc 34

2.1.1 Kim Lân là một nhà văn một lòng đi về với “đất” với “người”, với “thuần hậu nguyên thủy” của cuộc sống nông thôn 34

2.1.2 Truyện ngắn “Vợ nhặt” và sự kết tinh nhiều giá trị 36

2.2 Thực trạng dạy tác phẩm “Vợ nhặt” của Kim Lân ở trường trung học phổ thông hiện nay 41

2.2.1 Khảo sát thực tế 44

2.2.2 Khảo sát giáo viên và học sinh 45

2.2.3 Nhận xét và kết luận về thực trạng 53

2.3 Định hướng dạy học tác phẩm “Vợ nhặt” của Kim Lân theo đặc trưng thể loại 55

2.3.1 Định hướng chung 55

2.3.2 Định hướng dạy học tác phẩm “Vợ nhặt” theo đặc trưng thể loại 58

Chương 3: GIÁO ÁN VÀ THỰC NGHIÊM 74

3.1 Thiết kế giáo án thực nghiệm 74

iv

3.2 Những vấn đề chung của thực nghiệm 93

3.2.1 Mục đích thực nghiệm 93

3.2.2 Đối tượng, địa bàn và thời gian thực nghiệm 94

3.3 Nội dung và tiến trình thực nghiệm 95

3.3.1 Nội dung thực nghiệm 95

3.3.2 Tiến trình thực nghiệm 95

3.4 Kết quả thực nghiệm 96

3.4.1 Tiến hành kiểm tra 96

3.4.2 Kết quả kiểm tra 96

3.5 Đánh giá kết quả thực nghiệm 97

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 100

1 Kết luận 100

2 Khuyến nghị 101

TÀI LIỆU THAM KHẢO 102

PHỤ LỤC 105

v

DANH MỤC BẢNG

Bảng 2.1 Tổng hợp từ 11 giáo viên trường THPT A Kim Bảng và 13

giáo viên Trường THPT B Kim Bảng huyện Kim Bảng tỉnh

Bảng 2.2 Tổng hợp 175 phiếu của trường THPT A Kim Bảng và

Trường THPT B Kim Bảng huyện Kim Bảng tỉnh Hà Nam 48 Bảng 3.1 Tổng hợp kết quả (tính ra %) của lớp thực nghiệm và lớp

1

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Mỗi tác phẩm văn học đều tồn tại dưới hình thức một loại thể nhất định

Vì vậy muốn dạy học hiệu quả thì việc xác định được thể loại là một vấn đề mấu chốt trong dạy học tác phẩm văn chương Thể loại chính là chìa khóa để khám phá được tầng nghĩa sâu của tác phẩm Việc dạy học tác phẩm văn chương hiện nay ở nhà trường phổ thông còn nhiều hạn chế do chúng ta chưa

ý thức được tầm quan trọng của thể loại Một thực tế hiện nay cho thấy chưa

có nhiều tài liệu đi sâu vào việc hướng dẫn dạy học tác phẩm văn chương theo đặc trưng thể loại một cách tường tận Do đó, giáo viên không tránh khỏi những khó khăn lúng túng trong cách soạn giáo án cũng như trong cách dạy học các tác phẩm cụ thể

1.2 Tác phẩm truyện ngắn được tuyển vào giảng dạy ở chương trình phổ

thông khá đa dạng và phong phú của các tác giả tiêu biểu làm nên diện mạo văn học Việt Nam Các tác phẩm truyện ngắn được đưa vào giảng dạy ở phổ thông chiếm 3/4 số lượng các tác phẩm trong chương trình Điều này phản ánh đúng tương quan của thành tựu truyện ngắn so với những thể loại văn xuôi khác trong đời sống văn học của chúng ta Mặc dù vậy, việc phân tích giảng dạy truyện ngắn còn chưa chú ý đúng mức và chưa làm nổi bật đặc

trưng thể loại Phần lớn mới chỉ chú ý đến đặc trưng “truyện” mà chưa chú ý đến “truyện ngắn” Nếu chỉ phân tích nhân vật, cảnh vật, cốt truyện, kết

cấu…không thôi thì chưa làm nổi bật đặc trưng thể loại truyện ngắn

1.3 Trong nền văn học Việt Nam, Kim Lân là nhà văn không có nhiều đầu

tác phẩm, nhưng những tác phẩm của ông vẫn mãi mãi neo đậu trong tâm hồn bạn đọc Nó để lại dấu ấn lâu bền trong lòng độc giả, thôi thúc trái tim ta hướng về nơi quê hương nguồn cội, bởi Kim Lân được chắt ra từ cuộc đời của chính nhà văn, từ sự hội tụ của những yếu tố quê hương, cộng đồng và thời

đại Gia tài của Kim Lân không nhiều, từ truyện ngắn đầu tay: Đứa con

người vợ lẽ đăng ở báo Trung Bắc chủ nhật số 120 ngày 26/7/1942 đến

2

những tập truyện ngắn tiêu biểu Nên vợ nên chồng, Con chó xấu xí đã xếp ông vào số ít nhà văn có thể minh chứng cho chân lí “quý hồ tinh, bất quý hồ

đa” trong nghệ thuật Với một đời văn khá dài hơn năm mươi năm cầm bút,

ông chỉ trình làng trên ba mươi tác phẩm, nhưng nhà văn Kim Lân lại là một trong những gương mặt xuất sắc nhất trong nền văn học Việt Nam

Truyện ngắn Vợ nhặt của Kim Lân là một trong những tác phẩm xuất

sắc của nền văn xuôi hiện đại Việt Nam, đã phản ánh chân thực nạn đói của dân tộc năm 1945, và cũng là một trong những tác phẩm tiêu biểu của dòng văn học Việt Nam sau Cách mạng Tháng 8 – 1945 Tác phẩm được đưa vào giảng dạy trong chương trình Ngữ văn lớp 12, được khai thác trên nhiều bình diện: giá trị hiện thực, giá trị nhân đạo, tình huống truyện độc đáo… Các ý kiến đó thật phong phú, tuy nhiên đối với mỗi một tác phẩm văn học thì có rất nhiều con đường giải mã khác nhau, chưa có sự thống nhất với nhau Mặc dù

đã có nhiều hướng dạy học được đưa ra khi giảng dạy tác phẩm này, nhưng mạch ngầm khai thác chưa cạn kiệt, nó là nguồn tài nguyên vô cùng phong phú cho mỗi người giáo viên khai thác để truyền thụ cho học sinh

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi tiến hành và lựa chọn đề tài:

“Dạy học tác phẩm “Vợ nhặt” của Kim Lân ở trường trung học phổ thông theo đặc trưng thể loại ” làm luận văn thạc sĩ

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Lịch sử nghiên cứu dạy học tác phẩm văn chương theo đặc trưng thể loại

Vấn đề thể loại đã được các nhà lí luận văn học quan tâm từ khá sớm Đặc biệt vấn đề lí luận về thể loại chủ yếu được nghiên cứu đúc kết, biên dịch trong các bộ giáo trình đại học, cao đẳng cùng một số chuyên luận của Giáo

sư Hà Minh Đức, Giáo sư Phương Lựu, Giáo sư Trần Đình Sử Tiếp đến là một số công trình nghiên cứu liên quan đến loại thể văn học như của GS Đặng Thai Mai, PGS Hoàng Tiến Tựu, PGS Nguyễn Đăng Na… Từ những góc độ khác nhau, các tác giả cũng có những quan điểm về thể loại trong tiếp nhận,

3

nghiên cứu, sáng tác… phần nào giúp cho đông đảo giáo viên văn có được cái nhìn mới mẻ, phong phú về thể loại Tuy vậy, những giáo trình, những chuyên luận về giảng dạy văn học trong nhà trường theo thể loại không nhiều

Mấy vấn đề giảng dạy văn học theo loại thể (1970) của nhóm tác giả Trần

Thanh Đạm, Huỳnh Lý, Hoàng Như Mai, Phan Sĩ Tấn, Đàm Gia Cẩn và

Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương theo loại thể (2001) của PGS

TS Nguyễn Viết Chữ là những tài liệu vẫn thường được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho sinh viên Ngữ văn và học viên cao học ngành Lí luận và phương pháp dạy học văn

Mặt khác những công trình nghiên cứu về đặc trưng của các thể loại văn học hầu như chưa có Khi chương trình sách giáo khoa Ngữ văn mới được tổ chức biên soạn theo cụm thể loại và dạy học đọc - hiểu theo đặc trưng thể loại thì những công trình về thể loại nói chung tỏ ra xa rời thực tiễn Lí luận về loại thể văn học chưa được nghiên cứu và vận dụng tương xứng với tầm quan trọng của nó Ngay cả trong chương trình Ngữ văn phổ thông, lí luận về loại thể văn học cũng không được đề cập tới

Gần đây, đã có một số chuyên đề đặc biệt về đặc trưng thể loại PGS

Đỗ Bình Trị có chuyên đề Những đặc điểm thi pháp của các thể loại văn

học dân gian Tác giả Hoàng Ngọc Hiến có Nhập môn văn học và Phân tích thể loại PGS, TS Nguyễn Thành Thi có chuyên đề về Đặc trưng truyện ngắn Thạch Lam, Đặc trưng truyện ngắn giai đoạn 1930 – 1945 Hiện

nay, trên các tạp chí, các đợt tập huấn đổi mới phương pháp dạy học văn, tập huấn thay sách… đều có đề cập đến vấn đề giảng dạy văn theo đặc trưng thể

loại Đời sống thể loại văn học Việt Nam nửa đầu thế lỉ XX – Vũ Tuấn Anh;

Mô hình đọc hiểu theo đặc trưng thể loại với việc hình thành và bồi dưỡng

kĩ năng đọc hiểu văn bản văn chương cho học sinh trung học phổ thông –

Trần Thị Thu Hồng… Các chuyên luận, bài viết đã đi sâu vào tìm hiểu đặc trưng của một bộ phận văn học, một giai đoạn văn học Đó là một sự vận

dụng cụ thể, có đóng góp nhiều cho dạy học văn Những vấn đề các tác giả

4

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Arixtôtơ (1964) Nghệ thuật thơ ca Nhà xuất bản Văn hóa nghệ thuật

2 Lê Huy Bắc, Giọng và giọng điệu trong văn xuôi hiện đại Tạp chí văn học

số 9 (1998)

3 Lê Huy Bắc (2008), Những vấn đề thể loại và lịch sử văn học Nhà xuất

bản Giáo dục

4 Nguyễn Viết Chữ (2009), Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương

trong nhà trường Nhà xuất bản Giáo dục

5 Nguyễn Viết Chữ (2006), Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương

theo loại thể Nhà xuất bản Đại học sư phạm

6 Trần Thanh Đạm (1970), Mấy vấn đề giảng dạy văn học theo loại thể

Nhà xuất bản Giáo dục

7 Phan Cự Đệ, (1998), Văn học Việt Nam 1930 – 1945 Nhà xuất bản Đại

học và trung học chuyên nghiệp

8 Êrăngbua, (1956), Công việc của nhà văn Nhà xuất bản Văn nghệ

9 Hoàng Ngọc Hiến (1992), Năm bài giảng về thể loại Trường viết văn

Nguyễn Du Hà Nội

10 Hoàng Ngọc Hiến (2000), Nhập môn văn học và phân tích thể loại Nhà

xuất bản Hà Nội

11 Bùi Hiển, (1960), Bước đầu viết truyện Nhà xuất bản phổ thông

12 Đào Duy Hiệp, Những quan niệm của nước ngoài về truyện ngắn và đọc

truyện ngắn Tạp chí văn học nước ngoài, số 5 – 1999

13 Tạ Đức Hiền (2001), Giảng văn – văn 12 Nhà xuất bản Hà Nội

14 Nguyên Hồng, Những nhân vật ấy đã sống với tôi Nhà xuất bản Hà Nội

15 Nguyễn Thị Thanh Hương (1998), Phương pháp tiếp nhận tác phẩm văn

chương Nhà xuất bản Giáo dục

16 Trần Thị Thu Hồng, Chuyên luận: Mô hình đọc hiểu theo đặc trưng thể

loại với việc hình thành và bồi dưỡng kĩ năng đọc hiểu văn bản văn chương cho học sinh phổ thông

5

17 Tô Hoài, Nghệ thuật và phương pháp viết văn Nhà xuất bản văn học

18 Đặng Thị Huy Lam (2005) Luận văn: Đặc điểm truyện ngắn Kim Lân

Đại học sư phạm Hà Nội

19 Kim Lân, (2004), Kim Lân, tác phẩm chọn lọc Nhà xuất bản Hội nhà

văn

20 Phong Lê, (2001), Văn học Việt Nam hiện đại (những chân dung tiêu

biểu) Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội

21 Phan Trọng Luận (2007), Thiết kế bài học Ngữ văn lớp 12 Nhà xuất bản

Giáo dục

22 Phan Trọng Luận (chủ biên) (2007), Ngữ văn 12,tập 2 Nhà xuất bản

Giáo dục

23 Phan Trọng Luận ( tổng chủ biên) (2007), Sách giáo viên Ngữ văn

12,tập 2 Nhà xuất bản Giáo dục

24 Phan Trọng Luận (chủ biên) (2008), Phương pháp dạy học Văn, tập 1,2

Nhà xuất bản Đại học sư phạm

25 Nguyễn Đăng Mạnh (1996), Những bài giảng về tác gia văn học Nhà

xuất bản Đại học Quốc Gia

26 Nguyễn Đăng Mạnh (chủ biên) (2002) Phân tích, Bình giảng tác phẩm

văn học 12, Nhà xuất bản Giáo dục

27.Nguyễn Đăng Mạnh (chủ biên) (1996) Tổng tập văn học Việt Nam Nhà

xuất bản Giáo dục

28 Đoàn Đức Phương (1997), Giảng văn văn học Việt Nam Nhà xuất bản

Giáo dục

29 Đoàn Đức Phương (2008), Phương pháp luận nghiên cứu khoa học Nhà

xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội

30 Nguyễn Huy Quát (2001), Một số vấn đề phương pháp dạy học Văn

trong nhà trường Nhà xuất bản Giáo dục

31 Chu Văn Sơn, Vợ nhặt – một bài ca sự sống, Văn học và tuổi trẻ số 2 –

2002

6

32 Trần Đăng Suyền (2003), Nhà văn, hiện thực đời sống và cá tính sáng

tạo Nhà xuất bản Văn học

33 Trần Đình Sử (chủ biên), Ngữ văn 12 nâng cao Nhà xuất bản Giáo dục

34 Trần Đình Sử (chủ biên), (2011), Lí luận văn học, tập II Nhà xuất

bản Đại học sư phạm

35.Tuyển tập Kim Lân (1996) Nhà xuất bản văn học Hà Nội

36 Bùi Việt Thắng, (2000).Truyện ngắn, những vấn đề lý thuyết và thực tiễn

thể loại Nhà xuất bản Giáo dục

37 Nguyễn Thị Thu Thảo (2006), Luận văn, Dạy học truyện ngắn “Vợ

nhặt” của Kim Lân cho học sinh THPT từ cái nhìn văn hóa Đại học sư phạm

Hà Nội

38 Nguyễn Thành Thi, Chuyên đề: Đặc trưng truyện ngắn giai đoạn 1930 –

1945

39 Nhiều tác giả, (1997) Lí luận văn học Nhà xuất bản Giáo dục

40 Nhiều tác giả, (2000) Nghệ thuật viết truyện ngắn và ký Nhà xuất bản

Thanh niên

41 Nhiều tác giả, (2002) Những bậc thấy văn chương Nhà xuất bản Văn

học

42 Nhiều tác giả, (2004) Từ điển văn học (bộ mới), Nhà xuất bản thế giới

43 Nhiều tác giả, (1992) Từ điển thuật ngữ văn học Nhà xuất bản Giáo dục

7