Ứng dụng phương pháp hình thức hóa trong việc thẩm định tính logic của các mệnh đề trong các văn bản pháp luật

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ---***--- NGUYỄN THỊ THU ỨNG DỤNG PHƯƠNG PHÁP HÌNH THỨC HÓA TRONG VIỆC THẨM ĐỊNH TÍNH LOGIC CỦA CÁC MỆNH ĐỀ TRONG

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-*** -

NGUYỄN THỊ THU

ỨNG DỤNG PHƯƠNG PHÁP HÌNH THỨC HÓA TRONG VIỆC THẨM ĐỊNH TÍNH LOGIC CỦA

CÁC MỆNH ĐỀ TRONG CÁC VĂN BẢN PHÁP LUẬT

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chuyên ngành: Triết học

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-*** -

NGUYỄN THỊ THU

ỨNG DỤNG PHƯƠNG PHÁP HÌNH THỨC HÓA TRONG VIỆC THẨM ĐỊNH TÍNH LOGIC CỦA CÁC MỆNH ĐỀ TRONG CÁC VĂN BẢN PHÁP LUẬT

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Triết học

Mã số: 60 22 80

Người hướng dẫn khoa học : PGS TS Nguyễn Thuý Vân

Hà Nội - 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự

hướng dẫn của PGS.TS Nguyễn Thuý Vân

Học viên

Nguyễn Thị Thu

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn này, trước tiên, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc

nhất đến PGS TS Nguyễn Thuý Vân, người đã hết lòng giúp đỡ tôi trong suốt

quá trình thực hiện luận văn thạc sỹ

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn các quý thầy, cô trong và ngoài trường

đã tạo điều kiện, nhiệt tình giúp đỡ tôi Đặc biệt,tôi xin cảm ơn các thầy cô trong Khoa Triết học, trường Đại học Khoa học xã hội nhân văn đã cung cấp cho tôi nền tảng kiến thức quý báu và sự giúp đỡ tận tình để tôi có thể hoàn thành luận văn của mình

Cuối cùng, tôi xin gửi lời biết ơn sâu sắc đến gia đình và cơ quan đã luôn tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt quá trình học cũng như thực hiện luận văn

Hà Nội, ngày 31 tháng 10 năm 2014

Học viên Nguyễn Thị Thu

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 3

1 Tính cấp thiết của đề tài 3

2 Tình hình nghiên cứu đề tài 5

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Error! Bookmark not defined

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined

6 Ý nghĩa của đề tài Error! Bookmark not defined

7 Kết cấu Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ

PHƯƠNG PHÁP HÌNH THỨC HOÁ VÀ VĂN BẢN PHÁP LUẬT Error! Bookmark not defined 1.1 Một số vấn đề lý luận về phương pháp hình thức hóa Error! Bookmark not defined

1.1.1 Phương pháp hình thức hoá và những yêu cầu của phương pháp

hình thức hóa Error! Bookmark not defined

1.1.2 Phương pháp hình thức hóa trong sự phát triển của logic học

Error! Bookmark not defined

1.1.3 Sự biểu hiện phương pháp hình thức hoá qua một số hình thức cơ

bản của tư duy Error! Bookmark not defined

1.2 Một số vấn đề lý luận về văn bản pháp luật Error! Bookmark not defined

1.2.1 Khái niệm văn bản pháp luật Error! Bookmark not defined 1.2.2 Những đặc điểm cơ bản của văn bản pháp luật Error!

Bookmark not defined

2

1.2.3 Một số yêu cầu về nội dung và ngôn ngữ văn bản pháp luật nhìn

từ góc độ logic học Error! Bookmark not defined

1.3 Tính tất yếu của việc ứng dụng phương pháp hình thức hóa vào kiểm tra mức độ hoàn thiện của các văn bản pháp luật Error! Bookmark not defined

1.3.1 Những yêu cầu về mặt logic để xác định chất lượng của các văn

bản pháp luật Error! Bookmark not defined

1.3.2 Tầm quan trọng của việc ứng dụng phương pháp hình thức hóa

vào kiểm tra tính hoàn thiện của hệ thống văn bản pháp luật Error!

Bookmark not defined

Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2 TÍNH LOGIC CỦA CÁC MỆNH ĐỀ TRONG VĂN BẢN PHÁP LUẬT VÀ VIỆC ỨNG DỤNG PHƯƠNG PHÁP HÌNH THỨC HOÁ VÀO THẨM ĐỊNH TÍNH LOGIC CỦA CÁC MỆNH

ĐỀ ĐÓ Error! Bookmark not defined 2.1 Tính logic của các mệnh đề trong văn bản pháp luật Error! Bookmark not defined

2.1.1 Yêu cầu gắn kết hình thức của các mệnh đề văn bản pháp luật

với nội dung cần phản ánh Error! Bookmark not defined

2.1.2 Yêu cầu đảm bảo tính nhất quán, tính không mâu thuẫn, tính xác

định và tính có căn cứ trong các văn bản pháp luật Error! Bookmark

not defined

2.2 Các bước dùng phương pháp hình thức hoá để thẩm định tính logic của mệnh đề trong các văn bản pháp luật Error! Bookmark not defined

2.2.1 Chuyển đổi nội dung của các mệnh đề trong văn bản pháp luật

sang hình thức tư tưởng và mã hoá chúng Error! Bookmark not

defined

2.2.2 Dùng lý thuyết của phương pháp hình thức để kiểm tra tính đúng

đắn của nội dung và hình thức thể hiện của văn bản Error! Bookmark

not defined

Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 7

4

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Thế kỷ XXI, thế giới bước vào giai đoạn phát triển cao của tri thức khoa học

và công nghệ Cùng với sự xâm nhập lẫn nhau giữa các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa… trong quá trình toàn cầu hóa thì một sự xâm nhập khác cũng đang diễn ra giữa các khoa học, các ngành khoa học khác nhau, giữa các lĩnh vực tri thức khác nhau của nhân loại Sự xâm nhập này một mặt giúp các khoa học gạt bỏ những biên giới tuyệt đối giữa chúng, mặt khác nó giúp cho con người khắc phục được những hạn chế của mỗi một ngành khoa học khi giải quyết những vấn đề hoàn toàn mới mà bản thân mỗi một ngành khoa học không thể giải quyết được Xu thế liên kết giữa các lĩnh vực tri thức, hay nghiên cứu liên ngành là một xu thế tất yếu của thời đại Nó phản ánh đúng sự phát triển khách quan của lịch sử và tư duy con người Đã đến giai đoạn mà mỗi khoa học độc tôn trong phạm vi nhất định nào đó phải nhường chỗ cho thời kỳ giao thoa và liên kết giữa các lĩnh vực tri thức khác nhau

Trong bối cảnh đó, sự giao thoa giữa logic học và luật học cũng không ngoại

lệ Sự liên kết và bổ sung giữa hai lĩnh vực khoa học này thể hiện sự liên kết tất

nhiên và là sự bổ sung cần thiết cho nhau ở hai khía cạnh cơ bản: thứ nhất, logic học giúp tinh chỉnh tính hợp logic và đúng đắn của các văn bản pháp luật; thứ

hai, chính sự vận động của thực tiễn và những vấn đề mới liên tục phát sinh

trong lĩnh vực pháp luật đặt ra yêu cầu các nhà logic học nhiệm vụ xây dựng các phương pháp tư duy khoa học mới để giúp con người tiến hành các hoạt động nhận thức và cải tạo thế giới có hiệu quả

Trong lĩnh vực luật pháp, hoạt động xây dựng và ban hành các văn bản pháp luật là hoạt động chủ yếu Văn bản pháp luật có tác động trực tiếp và sâu sắc đến hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước Do đó, nâng cao chất lượng của các văn bản pháp luật được xác định là một trong những biện pháp quan trọng để tăng cường năng lực hoạt động của các cơ quan nhà nước và nâng cao tính hiệu quả của việc

áp dụng các văn bản pháp luật trong thực tiễn đời sống Cùng với đó, sự ổn định

và phát triển của xã hội có được hay không là phụ thuộc phần lớn vào tính hiệu

quả và đúng đắn của việc xây dựng một hệ thống pháp luật hoàn chỉnh Để thực hiện chức năng đó, logic học chiếm một vai trò vô cùng quan trọng Nó đóng vai trò như

là công cụ để thẩm định tính đúng đắn của các văn bản pháp luật về mặt logic cũng như sự đúng đắn, phù hợp của văn bản pháp luật đó với hiện thực cuộc sống

Trên thực tế, nhiều văn bản pháp luật được xây dựng ở nước ta trong những năm gần đây còn nhiều điểm bất cập như: thiếu tính thực tiễn, không chặt chẽ, chính xác, mâu thuẫn với những văn bản pháp luật đã ban hành hoặc không điều chỉnh được hết những vấn đề mới nảy sinh trong sự vận động của các quan hệ xã hội v.v Vì thế, khi áp dụng vào thực tiễn, những văn bản pháp luật này khó đi vào cuộc sống, hiệu quả áp dụng không cao Nhiều mệnh đề trong các văn bản không rõ ràng dẫn đến những cách hiểu và áp dụng khác nhau Đây chính là những “lỗ hổng” của pháp luật, là cơ hội để những người thực hiện pháp luật có thể lách luật theo cách có lợi để đạt được mục đích của mình… Điều đó cho thấy

hệ thống văn bản pháp luật ở nước ta hiện nay còn kém hiệu quả, chưa toàn diện, chưa thực sự đáp ứng được yêu cầu của thực tiễn Vậy làm thế nào để tạo ra được những văn bản pháp luật có tính chuyên nghiệp cao, đảm bảo tính hiệu quả khi đi vào cuộc sống? Một trong những cách thức để giải quyết vấn đề này là vận dụng đúng đắn các phương pháp và quy luật logic vào việc xây dựng và thẩm định tính logic của các văn bản pháp luật, cụ thể là ứng dụng phương pháp hình thức hóa Việc hình thức hoá các văn bản pháp luật có tác động rất quan trọng, nó vừa giúp kiểm tra sự tường minh, chính xác về mặt nội dung của các văn bản pháp luật, đồng thời nó đảm bảo sự

cụ thể hóa các văn bản luật thành các văn bản dưới luật được chính xác, cụ thể và nhờ thế đảm bảo tính hiệu quả trong quá trình ban hành và thực hiện

Vì những lý do trên, tôi chọn đề tài: “Ứng dụng phương pháp hình thức hoá

trong việc thẩm định tính logic của các mệnh đề trong các văn bản pháp luật” để

nghiên cứu Theo chúng tôi, đây không chỉ là một nhu cầu cấp thiết về mặt lý luận

mà còn là một đòi hỏi có tính nguyên tắc của thực tiễn xây dựng pháp luật ở nước ta hiện nay Điều này sẽ ảnh hưởng quan trọng tới quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta trong thời kỳ phát triển mới

6

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Việc ứng dụng phương pháp hình thức hoá vào việc thẩm định tính logic của các mệnh đề trong các văn bản pháp luật là một nhu cầu cấp thiết Nhưng đây là lĩnh vực khá mới mẻ ở Việt Nam nên chưa có công trình nào nghiên cứu trực tiếp

về vấn đề này, chỉ có những công trình nghiên cứu có khả năng hỗ trợ gián tiếp nằm rải rác trong hai lĩnh vực nghiên cứu:

- Những công trình nghiên cứu trong lĩnh vực luật pháp và các văn bản pháp luật

Lĩnh vực luật học nghiên cứu rất nhiều vấn đề, nhưng trong phạm vi nghiên cứu của mình, luận văn tập trung nghiên cứu các vấn đề liên quan đến văn bản pháp luật, các luật và các bộ luật cụ thể:

+ Giáo trình xây dựng văn bản pháp luật của trường Đại học Luật Hà Nội, Nhà xuất bản Công an nhân dân Giáo trình đã lý giải được những vấn đề cơ bản về văn bản pháp luật và những vấn đề thuộc về kỹ thuật pháp lý trong việc xây dựng văn bản pháp luật, bao gồm: kỹ thuật xây dựng văn bản quy phạm pháp luật, xây dựng văn bản áp dụng pháp luật, xây dựng văn bản hành chính và kiểm tra, xử lý văn bản hành chính Cách tiếp cận của giáo trình này đã góp phần nâng cao chất lượng của văn bản pháp luật hướng tới việc xây dựng hệ thống pháp luật hoàn chỉnh + “Kỹ thuật lập pháp” của tác giả Phan Mạnh Hân, Nhà xuất bản Pháp lý, xuất bản năm 1985 Trong cuốn sách này, tác giả đã trình bày những vấn đề về

kỹ thuật lập pháp, văn bản pháp quy, các trình bày các quy phạm pháp luật, ngôn ngữ, cách hành văn và tính logic của các văn bản pháp quy và hệ thống hóa các văn bản pháp quy Đặc biệt trong phần IV, tác giả đã phân tích khá chi tiết những yêu cầu về cách dùng chữ, cách đặt vấn đề và bố cục rõ ràng, mạch lạc khi xây dựng văn bản pháp quy

+ Luận án “Một số đặc điểm của ngôn ngữ luật pháp tiếng Việt” cuả NCS Lê Tiến Hùng Luận án đã tập trung miêu tả các đặc điểm của ngôn ngữ luật pháp như: từ vựng, ngữ pháp và văn bản trong văn bản luật pháp tiếng Việt trong sự so sánh với văn bản luật pháp tiếng Anh Đồng thời tác giả cũng đã trình bày những

nét khái quát nhất về tình hình làm luật pháp và hệ thống pháp luật Việt Nam, từ

đó chỉ ra những hạn chế còn tồn tại trong hệ thống pháp luật Việt Nam

+ Đặc biệt, cuốn sách “Soạn thảo luật pháp vì tiến bộ xã hội dân chủ - sổ tay cho nhà soạn thảo luật” do Ann Seidman, Robert B Seidman và Nail Abeyesekere biên soạn, Nhà xuất bản Kluwer Law International ấn hành và được xuất bản ở Việt Nam bởi Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Nội dung cuốn sách đề cập đến những vấn đề về phương pháp và kỹ thuật lập pháp, xác định vai trò và trách nhiệm của nhà soạn thảo luật, nhwungx yếu tố cần quan tâm trong trình tự lập pháp, quy trình xây dựng dự luật một cách khoa học… Cuốn sách đã trình bày những kỹ năng soạn thảo văn bản cụ thể giúp các nhà làm luật có thể xây dựng được một đạo luật có hiệu quả

+ “Góp phần bàn về cải cách pháp luật ở Việt Nam hiện nay” của Tiến sĩ Luật học Ngô Huy Cương Trong công trình này, tác giả đã trình bày khá toàn diện các vấn đề lớn liên quan đến công cuộc cải cách pháp luật Chúng ta có thể tìm thấy trong cuốn sách này các quan niệm về cải cách pháp luật, kinh nghiệm của một số công cuộc cải cách pháp luật lớn trên thế giới, sự cần thiết cải cách pháp luật, các khiếm khuyết của hệ thống pháp luật của nước ta và các nguyên nhân, các định hướng lớn, cách thức cải cách, chiến lược lập pháp, các quan điểm cải cách cụ thể trong cả lĩnh vực luật tư và luật công

- Những công trình nghiên cứu trong lĩnh vực lôgíc học, toán học nghiên cứu về phương pháp hình thức hoá và sự ứng dụng tư duy logic trong một số lĩnh vực của đời sống xã hội:

+ Giáo trình Lôgíc học đại cương của Vương Tất Đạt; Giáo trình Lôgíc hình thức do GS Bùi Thanh Quất làm chủ biên; Lôgíc học đại cương của PGS.TS Nguyễn Anh Tuấn và PGS.TS Nguyễn Thuý Vân Trong những giáo trình này, các tác giả đã trình bày đầy đủ, sâu sắc những vấn đề cơ bản của Lôgíc học hình thức, phương pháp hình thức hoá cũng như những hình thức tư duy lôgíc Từ đó, người đọc được cung cấp đầy đủ, chi tiết những kiến thức cơ bản về các hình thức của tư duy như: khái niệm, phán đoán, suy luận cũng như những cách suy diễn để đạt được tri thức đúng đắn phù hợp với thực tiễn khách quan

8

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Ann Seidman, Robert B Seidman (2003), Soạn thảo luật pháp vì tiến bộ xã

hội dân chủ, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

2 Bộ luật dân sự nước cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2006), Nxb Chính

trị quốc gia, Hà Nội

3 Bộ luật hình sự của nước cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2006), NXB

Chính trị Quốc gia, Hà Nội

4 Bộ luật lao động của nước cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1994

(2007), NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội

5 Trường Đại học Luật Hà Nội (2009), Nhà nước và pháp luật, Nxb Công an

nhân dân, Hà nội

6 Ngô Huy Cương (2006), Dân chủ và pháp luật dân chủ, Nxb Tư pháp, Hà Nội

7 Ngô Huy Cương (2006), Góp phần bàn về cải cách pháp luật ở Việt Nam,

Nxb Tư pháp, Hà nội

8 Hà Hùng Cường (2009), “Hoàn thiện hệ thống pháp luật đáp ứng yêu cầu xây

dựng nhà nước pháp quyền XHCN”, Tạp chí nghiên cứu lập pháp, 139 – 140

(2 + 3), 17 – 25

9 Vương Tất Đạt, (2002), Logic học đại cương, Nxb Đại học quốc gia Hà nội, Hà nội

10 Đặng Thị Thuý Diệu (2008), Vấn đề quy luật cơ bản của tư duy trong logic

học phương Tây, Luận văn thạc sĩ Triết học, Trường Đại học KHXH và NV

(ĐHQG Hà Nội), Hà Nội

11 Edgar Morin (2008), Phương pháp 4: tư tưởng: nơi cư trú, cuộc sống, tập

tính, tổ chức của tư tưởng, Nxb Đại học quốc gia Hà Nội, Hà Nội

12 E V Ilencôv (2003), Lôgic học biện chứng, Nxb Văn hoá – Thông tin, Hà Nội

13 Đỗ Ngọc Hải (2005), Tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa trong hoạt

động lập pháp, lập quy ở Việt Nam hiện nay, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

14 Phan Mạnh Hân (1985), Kỹ thuật lập pháp, Nxb Pháp lý, Hà Nội