Quan hệ mỹ việt từ năm 2001 đến nay

5 BẢNG CÁC CHỮ VIẾT TẮT ADB Asian Development Bank Ngân hàng phát triển châu Á AFTA ASEAN Free Trade Area Khu vực thương mại tự do ASEAN APEC Asia-Pacific Economic Cooperation Diễn đàn

1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THANH HUYỀN

QUAN HỆ MỸ - VIỆT TỪ NĂM 2001 ĐẾN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Quan hệ quốc tế

HÀ NỘI – 2014

2

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THANH HUYỀN

QUAN HỆ MỸ - VIỆT TỪ NĂM 2001 ĐẾN NAY

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Quan hệ quốc tế

Mã số: 60 31 02 06

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS NGUYỄN THỊ THANH THỦY

HÀ NỘI – 2014

3

MỤC LỤC

BẢNG CÁC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT QUAN HỆ MỸ - VIỆT TRƯỚC

NĂM 2001

7

1.1 QUAN HỆ MỸ - VIỆT GIAI ĐOẠN 1975-1995 7

1.1.3 Tình hình thế giới tác động đến quan hệ Mỹ - Việt 11 1.2 QUAN HỆ MỸ - VIỆT GIAI ĐOẠN 1996-2000 16

CHƯƠNG 2 QUAN HỆ MỸ - VIỆT TRÊN CÁC LĨNH VỰC

TỪ NĂM 2001 ĐẾN NAY

21

2.1 NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN QUAN HỆ MỸ -

VIỆT TỪ NĂM 2001 ĐẾN NAY

21

2.1.1 Tình hình nước Mỹ và chính sách đối ngoại của các chính

quyền Mỹ

24

2.1.1.1 Chính sách đối ngoại của chính quyền George W Bush 24 2.1.1.2 Chính sách đối ngoại của chính quyền Barack Obama 26 2.1.2 Tình hình Việt Nam và chính sách đối ngoại của Việt

Nam

32

2.1.3 Chính sách của Mỹ đối với Việt Nam 35

4

2.2 QUAN HỆ MỸ - VIỆT TRÊN CÁC LĨNH VỰC 40

2.2.4 Quan hệ Mỹ - Việt trong các lĩnh vực khác 59

CHƯƠNG 3 ĐÁNH GIÁ VÀ DỰ BÁO XU THẾ PHÁT

TRIỂN QUAN HỆ MỸ - VIỆT

67

3.1 Đánh giá thực trạng quan hệ Mỹ - Việt từ năm 2001 đến nay 67

3.1.2 Những trở ngại, mâu thuẫn, hạn chế còn tồn tại 70 3.2 Dự báo xu thế phát triển quan hệ Mỹ - Việt 72 3.3 Đề xuất một số giải pháp tăng cường, nâng cao hiệu quả

quan hệ hợp tác Mỹ - Việt

76

5

BẢNG CÁC CHỮ VIẾT TẮT

ADB Asian Development Bank

Ngân hàng phát triển châu Á AFTA ASEAN Free Trade Area

Khu vực thương mại tự do ASEAN APEC Asia-Pacific Economic Cooperation

Diễn đàn Hợp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương ARF ASEAN Regional Forum

Diễn đàn khu vực ASEAN ASEAM ASEAN Ministerial Meeting

Hội nghị cấp Bộ trưởng các nước Đông Nam Á ASEAN Association of Southeast Asian Nations

Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á BIT Bilateral Investment Treaty

Hiệp định đầu tư song phương BTA US-Vietnam Bilateral Trade Agreement

Hiệp định thương mại song phương Mỹ - Việt DOC Declaration on the Conduct of Parties in the East Sea

Tuyên bố về ứng xử của các bên ở biển Đông

Hội nghị thượng đỉnh Đông Á

Cộng đồng châu Âu JPAC Joint Prisoners of War, Missing in Action Accounting

Command

Bộ Tư lệnh hỗn hợp tìm kiếm tù binh và người Mỹ mất

6

tích trong chiến tranh IMET International Military Education and Training

Chương trình huấn luyện quân sự quốc tế IMF International Monetary Fund

Quỹ tiền tệ quốc tế GDP Gross domestic product

Tổng sản phẩm quốc nội POW/MIA Prisoners of war/Missing in action

Vấn đề tù binh chiến tranh và người mất tích trong chiến tranh

PNTR Permanent Normal Trade Relations

Quy chế quan hệ thương mại bình thường vĩnh viễn TIFA Trade and Investment Framework Agreement

Hiệp định khung về thương mại và đầu tư USAID United States Agency for International Development

Cơ quan Phát triển Quốc tế Mỹ USIA United States Information Agency

Cơ quan Thông tin Mỹ USTDA United States Trade and Development Agency

Cơ quan Phát triển Thương mại Mỹ VNOSMP Vietnamese Office For Seeking Missing Persons

Văn phòng tìm kiếm người mất tích Việt Nam

Ngân hàng thế giới

7

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

Trang Bảng 2.1: Kim ngạch xuất khẩu các nhóm hàng chủ yếu từ Việt

Nam sang Mỹ trong năm 2012 và so với năm 2011

93

Bảng 2.2: Tỷ trọng và thứ hạng kim ngạch hàng hóa xuất khẩu,

nhập khẩu Mỹ - Việt giai đoạn 2007-2013

94

Bảng 2.3: 10 mặt hàng chủ yếu Việt Nam xuất khẩu sang Mỹ

trong năm 2012 và 2013

95

Biểu đồ 2.1 Kim ngạch xuất nhập khẩu Mỹ - Việt giai đoạn

2007-2012

96

Biều đồ 2.2: Kim ngạch xuất nhập khẩu và cán cân thương mại

Mỹ - Việt giai đoạn 2010-2013

97

Biểu đồ 2.3: Các mặt hàng chính nhập khẩu từ Mỹ vào Việt

Nam 6 tháng năm 2013 so với 6 tháng năm 2012

98

Biểu đồ 2.4: Tỷ trọng các mặt hàng nhập khẩu chính từ Mỹ vào

Việt Nam

99

8

LỜI MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Có thể nói quan hệ Mỹ - Việt trong nhiều thập kỷ qua là những chương đặc biệt quan trọng, để lại những dấu ấn vô cùng sâu sắc trong lịch sử quan hệ giữa hai nước Quan hệ Mỹ - Việt đã có từ lâu, với nhiều thăng trầm đi theo dòng chảy của lịch sử thế giới Có những lúc quan hệ ấy gay gắt đến mức tưởng như hai nước không thể đội trời chung Nhưng rồi với ý thức “khép lại quá khứ, hướng tới tương lai”, quan hệ hai nước những năm gần đây đã có bước tiến mới, đánh dấu bằng những kết quả tốt đẹp mà cách đây vài thập kỷ ít ai có thể hình dung nổi Sự phát triển mối quan hệ ấy góp phần quan trọng làm cho Việt Nam “cất cánh” và góp phần tạo ra cục diện mới ở khu vực Chính vì vậy, quan hệ Mỹ - Việt luôn là một hướng nghiên cứu chứa đựng trong nó tính mới, tính đa dạng, phong phú và hấp dẫn đối với các nhà nghiên cứu

Mỹ là một siêu cường, có vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống chính trị, kinh tế toàn cầu, có ảnh hưởng lớn trên trường quốc tế và khu vực Trên thực

tế, nhiều quốc gia trên thế giới đã có những nghiên cứu khoa học rất sâu về nước

Mỹ để có những đối sách phù hợp trong quan hệ song phương Có thể khẳng định trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam, cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước là cuộc kháng chiến gian khổ, vĩ đại nhất và đây cũng

là cuộc xung đột vũ trang tàn khốc nhất sau Chiến tranh thế giới thứ hai Nói cách khác, Mỹ là một trong những nước có nhiều “ân oán và duyên nợ” nhất đối với Việt Nam Mỹ đã và đang có những ảnh hưởng vô cùng to lớn đối với sự phát triển của Việt Nam trên nhiều lĩnh vực Trong bối cảnh quan hệ Mỹ - Việt

đã có những bước phát triển mạnh mẽ cả về chiều sâu và chiều rộng, việc nghiên cứu về quan hệ giữa hai nước giai đoạn từ năm 2001 đến nay là cần thiết Hơn

9

nữa chọn mốc nghiên cứu về quan hệ Mỹ - Việt từ năm 2001 đến nay xuất phát

từ những lý do sau:

Năm 2001 đánh dấu bước ngoặt trong chính sách đối ngoại của Mỹ với việc Tổng thống G.W.Bush lên nắm quyền trong hai nhiệm kỳ (2001-2005 và 2005-2009) Năm 2001 còn để lại những dấu ấn không thể quên đối với người

Mỹ về vụ khủng bố kinh hoàng ngày 11/9/2001 gây một cú sốc lớn đối với Mỹ

và toàn thế giới Đó cũng là một nguyên nhân quan trọng để Mỹ phát động cuộc chiến chống khủng bố toàn cầu, tăng cường tìm kiếm đồng minh và mở rộng hợp tác quốc tế trên nhiều lĩnh vực

Trong nhiệm kỳ của Tổng thống B.Obama, Mỹ cũng không che dấu chiến lược quay trở lại châu Á, khẳng định vị trí của mình tại khu vực Đông Á để làm đối trọng và kìm chế sự mạnh lên của Trung Quốc, cụ thể là phản ứng với những tham vọng quá mức của Trung Quốc ở biển Đông Việt Nam là nước láng giềng

“có nhiều vấn đề” của Trung Quốc nên Mỹ cũng không thể dễ dàng bỏ qua trong danh sách các nước cần phải tăng cường quan hệ

Năm 2001 cũng là năm Hiệp định Thương mại song phương (BTA) giữa

Mỹ và Việt Nam có hiệu lực, mở ra triển vọng hợp tác tốt đẹp trong lĩnh vực thương mại và đầu tư giữa hai nước, đồng thời Hiệp định còn được xem như

“bàn đạp” cho Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào năm 2007

Xuất phát từ những lý do nêu trên, tôi chọn: “Quan hệ Mỹ - Việt từ năm

2001 đến nay” làm đề tài luận văn thạc sỹ, chuyên ngành Quan hệ quốc tế của

mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Trong những năm gần đây đã có nhiều công trình nghiên cứu khoa học, các

đề tài, sách, báo, tài liệu ở Việt Nam và ở Mỹ có đề cập đến quan hệ Mỹ - Việt trên các lĩnh vực: Chính trị; Kinh tế; Quân sự; Văn hóa - Xã hội; Khoa học -

10

Công nghệ, có thể kể đến như: Luận văn Thạc sĩ Quan hệ quốc tế về “Tác động của quan hệ chính trị - ngoại giao đến quan hệ kinh tế Việt Nam - Hoa Kỳ giai đoạn 1995 - 2010” của học viên Hồ Ngọc Vinh, trường Đại học Khoa học xã hội

và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội Luận văn tập trung trình bày những cơ

sở về mặt thực tiễn, tổng hợp, phân tích, đánh giá sự tác động của quan hệ chính trị đến quan hệ kinh tế Việt Nam - Mỹ qua các giai đoạn Qua đó, những biểu hiện và khuynh hướng đặc trưng của sự tác động ấy được nhận ra Đồng thời, nhận định về khuynh hướng của sự tác động trong thời gian tới, kiến nghị về những giải pháp nhằm thúc đẩy chiều hướng tác động tích cực, cũng như hạn chế mặt tiêu cực của sự tác động từ quan hệ chính trị đến quan hệ kinh tế hai nước Bên cạnh đó, cuốn sách chuyên khảo “Việt Nam - Hoa Kỳ quan hệ thương mại và đầu tư”, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội, 2004 của tác giả Nguyễn Thiết Sơn đã trình bày một cách khái quát, có hệ thống tiến trình bình thường hoá quan hệ kinh tế Việt Nam và Mỹ, những kết quả đạt được trong quan hệ thương mại, đầu tư giữa hai nước, những vấn đề, những khó khăn bước đầu mà Việt Nam đang vấp phải và triển vọng quan hệ kinh tế Việt - Mỹ

Bên cạnh những công trình nghiên cứu nêu trên, có thể kể đến một vài bài viết tổng quan về quan hệ Mỹ - Việt như bài “Quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ sau 15 năm bình thường hóa quan hệ” của tác giả Cù Chí Lợi; bài viết “Quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ hướng tới một tầm cao mới” của tác giả Lưu Ngọc Trịnh; bài viết

“Quan hệ Việt - Mỹ: Từ bình thường hóa đến hợp tác phát triển” của tác giả Bùi Thành Nam đăng trong kỷ yếu Hội thảo khoa học “Quan hệ Việt - Mỹ sau 15 năm bình thường hóa”, Viện Nghiên cứu châu Mỹ, 2010 Các tác giả đã đem đến cho độc giả cái nhìn tổng quát về những thay đổi trong quan hệ chính trị, ngoại giao, kinh tế, an ninh, quốc phòng, văn hóa, giáo dục và một số lĩnh vực khác sau 15 năm hai nước bình thường hóa quan hệ Đồng thời, các bài viết nêu trên cũng đánh giá một số tồn tại, hạn chế trong quan hệ cũng như những triển vọng, nguyên tắc để thúc đẩy quan hệ đó

11

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tài liệu tiếng Việt:

1 Hoàng Anh (12/1996), Chiến lược toàn cầu của Mỹ đối với Châu Á -

Thái Bình Dương từ nay cho đến năm 2000, Tạp chí nghiên cứu Quốc tế, (số 15);

2 Archimedes L.A Patti (2007), Tại sao Việt Nam (Why Vietnam),

NXB Đà Nẵng;

3 Báo Lao động ngày 17/11/2006;

4 Bruce W Jentleson (2004), Chính sách đối ngoại Mỹ: Động cơ của

sự lựa chọn trong thế kỷ XXI, NXB CTQG, Hà Nội;

5 Đảng Cộng sản Việt Nam Văn kiện Đảng các tập (2011) (gồm các Báo cáo chính trị tại các Đại hội Đảng khóa 9, 10 và 11 cùng các Nghị quyết

TW, Nghị quyết Bộ Chính trị…), NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội;

6 Fareed Zakaria (2009), Thế giới hậu Mỹ, NXB Tri thức, Hà Nội;

7 Nguyễn Thị Hạnh - Bùi Ngọc Anh, Quan hệ Mỹ - Việt Nam trong lĩnh vực chính trị - ngoại giao từ 1995 đến nay, Viện Nghiên cứu Châu Mỹ,

Viện KHXH Việt Nam;

8 Vũ Văn Hòa (2002), Chính sách đối ngoại cứng rắn của chính phủ

Bush và những hệ lụy, Tạp chí Châu Mỹ ngày nay, số tháng 3/2002, tr 32-39;

9 Nguyễn Thái Yên Hương (2003), Vấn đề trừng phạt kinh tế trong chính sách đối ngoại của Mỹ, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội;

10 Nguyễn Thái Yên Hương (2010), Chính sách của Mỹ đối với Việt

Nam: Kế thừa và Điều chỉnh dưới Chính quyền Tổng thống Barack Obama, Kỷ yếu Hội thảo khoa học “Quan hệ Việt – Mỹ 15 năm sau bình thường hóa”, Viện

Nghiên cứu Châu Mỹ, tr.168-174;

11 Trần Bá Khoa (2001), Chiến lược an ninh quốc gia Mỹ cho thế kỷ

XXI, Tạp chí Châu Mỹ ngày nay, số tháng 4/2001, tr 51-55;

12

12 Trần Bá Khoa (2001), Chính sách đối ngoại Mỹ dưới chính quyền

Tổng thống George W Bush trước vụ khủng bố 11/9, Tạp chí Châu Mỹ ngày nay, số tháng 10/2001, tr 21-24;

13 Kỷ yếu Hội thảo “Vai trò của Mỹ ở châu Á – quan điểm của châu

Á và của Mỹ” – do Asia Foundation tổ chức tháng 1/2008 tại Singapore;

14 Lê Linh Lan (2002), Điều chỉnh chính sách của Mỹ một năm sau

sự kiện 11/9, Tạp chí Nghiên cứu Quốc tế, (số 48), tr 27-37;

15 Lê Linh Lan (2004), Về chiến lược an ninh của Mỹ hiện nay, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội;

16 Cù Chí Lợi (2010), Quan hệ Việt Nam - Mỹ sau 15 năm bình

thường hóa quan hệ, Kỷ yếu hội thảo khoa học Quan hệ Mỹ - Việt sau 15 năm bình thường hóa;

17 Lưu Văn Lợi (1998), Năm mươi năm ngoại giao Việt Nam, NXB

Công an nhân dân, tập II;

18 Nguyễn Mại chủ biên (2008), Quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ hướng

về phía trước, NXB Tri thức, Hà Nội;

19 Phạm Thị Miên (03/1995), Một số điều chỉnh chính sách của Mỹ

đối với khu vực Đông Nam Á, Tạp chí nghiên cứu quốc tế, (số 05);

20 Ngoại giao Việt Nam 1945 – 2000 (2002), NXB Chính trị Quốc

gia, Hà Nội;

21 Bùi Thành Nam (2010), Quan hệ Việt – Mỹ: Từ bình thường hóa

đến hợp tác phát triển, Kỷ yếu Hội thảo khoa học “Quan hệ Việt – Mỹ 15 năm sau bình thường hóa”, Viện Nghiên cứu Châu Mỹ, tr.152-159;

22 Phan Doãn Nam (03/2010), Ba-rắc Ô-ba-ma: Một năm đầy thử

thách, Tạp chí nghiên cứu quốc tế, (số 80);

23 Vũ Oanh - Văn Thành (06/1995), Tư tưởng Hồ Chí Minh về hòa bình, hữu nghị cơ sở của chính sách hợp tác với Mỹ trong giai đoạn hiện nay,

Tạp chí nghiên cứu quốc tế, (số 06);

13

24 Phạm Lan Phương (06/1994), Mỹ bỏ cấm vận và triển vọng của

quan hệ Mỹ - Việt, Tạp chí nghiên cứu quốc tế, (số 02);

25 Randall B Ripley và James M Lindsay (2002), Chính sách đối ngoại của Mỹ sau chiến tranh lạnh (U.S Foreign Policy after the Cold War),

NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội;

26 Robert Sutter (2009), Đánh giá lại chính sách của Chính quyền

Obama ở châu Á, Tạp chí Châu Á đương đại, số tháng 9/2009;

27 Nguyễn Thiết Sơn (2002), Một số vấn đề về chiến lược toàn cầu

của Mỹ, Tạp chí Châu Mỹ ngày nay, số tháng 8/2002, tr 35-40;

28 Nguyễn Thiết Sơn (2002), Nước Mỹ năm đầu thế kỷ XXI, NXB Khoa

học;

29 Nguyễn Thiết Sơn (2004), Sách chuyên khảo, Việt Nam – Hoa Kỳ quan hệ thương mại và đầu tư, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội;

30 Nguyễn Thiết Sơn (2004), Hoa Kỳ kinh tế và quan hệ quốc tế,

NXB Khoa học xã hội, Hà Nội;

31 Tạp chí Việt – Mỹ Các số từ 2005 đến 2014;

32 Tạp chí Châu Mỹ ngày nay, số 1, năm 1997;

33 Tạp chí Châu Á đương đại, tháng 9/2009;

34 Thông tấn xã Việt Nam, Các Bản tin và Tài liệu tham khảo đặc biệt trong 5 năm gần đây

35 Thomas J McCormick (2004), Nước Mỹ nửa thế kỷ Chính sách đối ngoại của Mỹ trong và sau chiến tranh lạnh, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội;

36 Nguyễn Quang Thái (2010), 15 năm Quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ:

Quan hệ kinh tế ngày càng tốt đẹp với tầm nhìn dài hạn, Kỷ yếu Hội thảo khoa học “Quan hệ Việt – Mỹ 15 năm sau bình thường hóa”, Viện Nghiên cứu Châu

Mỹ, tr.35-39;

37 Nguyễn Thị Thanh Thủy (2010), Vị thế của Việt Nam ở châu Á –

Thái Bình Dương trong mối liên hệ với chính sách của Mĩ ở khu vực, Kỉ yếu Hội