Npi dung Nghi dinh gom 39 dieu 19 cho thfi'y vai tro quan trpng cua EFEO tfl vfi'n cho Tofin quyd'n Dong Dfldng trong vi$c phe duy$t, xd'p hang cung nhfl tu sfla, bao vd cfie di tich Th
Trang 1TRirOTNG V I I N DONG BAG CO PHAP (EFEO) VOTI VIEC BAO TON CAC
Dl TiCH LjCH sur- VAN HOA HA NQI (GIAI DOAN 1900 -1945)
PHAN PHirONG THAO*
D 5 THI TAM"
Dan nhap
Di tich la ndi lUu giQ nhieu gia tri lich
SLt - van hoa, truyS'n thong tot dep - NhiJng
gia tri nhan vfin c6 tac d6ng tfch cUc den
tig'n trinh phat trien ciia da't nUdc, dan toe
B(Si vky, trong su6't tie'n trinh lich sii, cac
c6ng dong ngUcii Vi?t lu6n nSu cao y thilc
bao t6n cSc di tich lich SLI vSn h6a Trai qua
hai cu6c khang chid'n cho'ng Phap vk cho'ng
My, di gin giQ lai du^c hdn 2.000 di tich
lich Sli - van hoa tai Thfing Long - Ha Noi
(1), cSn ghi nhan nhflng no lUc vUdt hkc cua
cac thiet che vfin hoa, cdc nhfi khoa hoc
Viet Nam vfi quo'c tS', trong dd khong thd
khong nh^c tdi nhflng d6ng gop quan trong
cua cac hoc gia Tru6ng Viln Dong Bac co
(EEFO) giai doan 1900-1945
La nhflng tri thflc mang tU duy thUc
chflng va CO truyen tho'ng ton trong vfin hoa,
ngay tfl th6i Napoleon, nhieu nhfi khoa hoc
Phap trong cuoc chien tranh xam lUdc Ai
Cfip dfi CO y thflc bao ton nen van minh ruc
rd nfiy cua nhan loai Tfldng tU nhU vfiy, khi
c6 mfit trong bo may ciaa chinh quyg'n bao hp
Phfip tai Vi$t Nam, nhi^u hoc gia da khong
tan dong vi$c Iam bien doi muc dich sii dung cua cac di tich lich sii Bfi't chap ly do; Quan doi cln phai co "nhflng doanh trai can thi§'t cho 450 bmh linh dong quan" (2) de sdm binh on tinh hinh va trien khai viec td chflc cai tri, gidi tri thflc Phap van phan doi viec qufin doi vien chinh Phap sau khi chidm thanh Ha Noi (nam 1882) vfi da bien khu vUc nay ciing mot so' ngoi chiia cd xung quanh h6 Hoan Kidm va Van Mieu (3) thanh trai linh
Paul Doumer - Tofin quyen Dong Dudng (giai doan 1897-1902) lfi mot nhfi chinh tri thflc dan song vdi tfl chat cua mot nhfi khoa hoc c6 tham vong muon bie'n Ha Noi thfinh "mot Paris thu nho" (4) da len tigng phan do'i viec pha thanh Ha Noi Ong noi: 'Toi de'n qua cham de cflu Ifi'y nhflng phdn dac sfic, cu the la cac cong thanh Nhflng di tich a'y dang le phai dUdc bao ton Chiing co nhflng dac trUng quy gia, chi nhU vay thoi cung dang dUdc chung ta tran trong Do lfi nhflng ky niem lich sfl gfin bo vdi ndi day, chung CO the lam dep cho cac khu vUc xay dung mdi cua thanh pho" (5)
• PGS.TS Khoa Ljch silt, TrUOng DHKHXH&NV, DHQG HN
" ThS Trung tam ho^t dong Vfin h6a Khoa hoc Vfin Mieu-Quoc Tfl Giam Ha Noi
Trang 2Tuy nhien, trong thdi
ky trUdc nam 1900, do
"vide quan ly, bao ton
cac di tich lich sfl d
D6ng Dfldng khong do
mot td chflc nao dam
nhiem Chinh vi vay,
nhieu cong trinh lich
sfl da bi xam hai
trong qua trinh qui
hoach thanh pho" (6)
Nhid'u di tich ciia Hfi
Noi xfla bi "ngflcfi ta cho
pha ta't de xay dung cac iKng trinh the hien
sflc manh cua chinh quyen thuoc dia" (7)
Trudc tinh hinh d6, ngay 20-1-1900,
Tofin quyen Dong Dfldng da ky Nghi dinh
thfinh lap TrUctng Viin Bong Bac co Phdp
-EFEO (tien than la Phdi dodn Khdo cd
thiidng trtic tgi Bong Ditcfng - mot td chflc
cua cac nhfi khoa hoc Phap ra ddi nam
1898) Luc dau EFEO c6 hai nhiem vu
chinh la nghidn cflu ve van hoa cua Dong
DUdng vfi cac vung lfin can nhU An dp,
Nhat Ban, Trung Quoc, Malayxia (8)
Dd'n thang 4-1920 dUdc Bo trUdng Thuoc
dia Albert Saraut giao cho "dam bao viec
bao quan va gifl gin cac cong trinh hch sfl
ciia cac nudc Dong Dfldng thuoc Phap" (9)
vfi "trinh len Toan quyen viec xep hang va
xd'p hang lai cac cong trinh ljch sU cung
nhu cac bidn phap bao quan chung" (10)
Ngay sau khi thfinh lap, Truong Vien
Dong Bac cd Phap da ti^n hanh nhieu hoat
dpng nghidn cflu van hoa, khao sat thuc dia,
lam cd s6 tu va'n cho Chinh quyd'n thuoc dia
xay dung hang loat chinh sach, che dinh, mo
hinh ve quan ly vfi xd'p hang, bao ton di tfch
1 Ve van de kiem ke, xep hang de
bao ton di tich
Vai nhflng y kid'n d6ng gop dau tien cua
EEFO, Toan quyen Paul Doumer da ky
"Nghi dinh ngfiy 9-3-1900 ve van de bao ton
Anh 1: So d6 Van Mie'u Ha Ndi nam 1913
(Ngudn Leonard Aurousseau Temple de IM Paix (Van Mieu) Tap chi Dmg Duang lap XX- Sd ra iCl tiidng 07 den ihdng 11-191 i)
cac cong trinh hch sii" (11) trong do "qui dinh ro vai tro, traeh nhiem cua EEFO trong viec quan ly cac di san khao co, cac cong trinh lich sfl va do cd d Dong Duong" (12) Nam 1901, den Sinh Tfl dUOc tu sia; nam 1902 6 Quan Chudng va tUdng Vua
Le cf bd ho Hoan Kiem (bi mUa bao lam hi( hong) da nhan duoc kinh phi siia ch^a tir Chinh phu Bfie Ky (13) Trong cac nam 1900-1902, trai linh Quang Yen va trUcfng linh ken (chie'm dong Van Mieu tfl nam 1884) da tflng bu6c rut quan ra khoi di tich; de'n dau nam 1904, sau mpt thdi gian
bi bien thanh trai each ly cac benh nhan mac dich ta, Van Mie'u Ha Npi dUdc phun thuoc khfl trung, tra lai cho ngUdi Viet tht) cung, cho tu sfla, mua sam do te khi, xac dinh moc gidi tren ban do tiianh pho (14) Bang kinh nghiem quan ly di san van hoa tai Phap quo'c va ket qua dieu tra, khao sat ve" cac di tfch tai Ha Npi, EFEO da
trinh chfnh phu ke hoach kiem ke, xep
hang cac di tich hch sfl de quan ly va bao ton Theo do, ngay 5-4-1905, Toan quyen Dong Duong Jean Baptiste Paul Beau ban hanh Nghi dinh ve" viec xep hang mot so cong trinh ljch sfl cua Thanh pho' Ha Noi Chieu theo Nghj djnh nay, 7 di tich dau tien tai Ha Npi da dUdc xep hang la di tich can dupc bao ton: Van Mid'u, den Quan
Trang 3Thfinh, dd'n Ngpe Sdn, 6 Quan Chfldng,
den Hai Ba Trflng (Dong Nhan), dinh Bach
Ma, chua Mpt Cot Quyet dinh nfiy khong
chi mci mfin cho mpt chinh sach quan ly di
tich mdi me tai Dfing Dfldng mfi con ph^n
nfid xoa diu sfl bfi't binh cua ngUcii Vidt
trUdc viec hfing lo^t eac ng6i dd'n, chua linh
thieng cua hp hi xam pham, pha dd d^ Ifim
dfldng pho (15)
Tiep do, thang 6-1905, vdi sfl tham gia
true tie'p ve chuydn m6n cua EFEO, Thfinh
pho da to chflc m6t cudc tdng di^u tra vd'
dfi't dai vfi dia diem thd cung cua tfi't ca cac
dinh, de'n, chua, mieu tren dia ban Hfi Npi
Ket qua, sau ddt tong dieu tra, da lap dflpc
danh muc cua hdn 400 di tich ldn nho 5 Hfi
Noi (16) Nhi^u ban ve hidn trang di tich
cung bang ke ten, dia chi ciia cac dinh, d^n,
chfla da giup phat 16 "nhieu di san con
chUa d f l ^ mfi'y ai bid't den (17) ngay tai
Thfing Long - Hfi N6i
Tfl sau nam 1920, tren cd s5 chflc nfing,
nhi^m vu dfldc giao, EFEO chiu traeh nhidm
xfiy dflng cac "qui dinh, hfldng diin (xd'p
hang di tich) vfi giam sat viec thflc hidn cac
cong trinh giai toa, stia chfla, khai qufit vfi
cac quye't dinh, qui che' ve' vide di chuyen cac
bao tfing, hien vat dUdc thao dd" (18)
Cu6i nfim 1924, can cfl Nghi dinh ngfiy
3-4-1920 vd' vi^c td chflc lai EFEO va bao
cao cua Bp trfldng Bp Thuoc dia, Bp trUdng
Bp My thufit, B6 trfldng Bd chien tranh ,
Tdng thdng nflde Cpng hoa Phap da ban
hfinh Nghi dinh ngdy 23-12-1924 hiidng
ddn viec dp dung ngi dung dg,o Luat bdo ve
cdc cong trinh lich si (31-12-1913) cua
Phdp quae ve viec xep hgng vd bdo ve cdc di
tich lich su" tgi Bong Bitcfng Npi dung Nghi
dinh gom 39 dieu (19) cho thfi'y vai tro quan
trpng cua EFEO tfl vfi'n cho Tofin quyd'n
Dong Dfldng trong vi$c phe duy$t, xd'p
hang cung nhfl tu sfla, bao vd cfie di tich
Theo Nghi dinh ngfiy 23-12-1924, cac
cdng trinh nhfi ciia c6 gia tri lich sii hoae
nghe thuat d Dong Dfldng thupc Phfip vfi cac nudc bao ho dupc Tofin quy^n xd'p hang theo
de nghi cua Giam doc EEFO Cac cong trinh da xd'p hang dfldc khoanh vung, Ifim vd sinh sach se Qui dinh xd'p hang tuan thu theo luat phap nUdc Cdng hoa Phap, dd' nghi xep hang dUdc quan Toan quyen thong bao cho cac chu sd hflu di tich Vide xet xep hang dfldc thflc hien trong thdi gian 6 thang
tinh tfl ngfiy thong bao {Bieu 2)
Chinh phu mac nhidn cdng nhfin xd'p hang cac cong trinh da dfldc dfla vfio danh sach bao ve theo Nghi dinh ngay 9-3-1900 Danh sach cac di tich da dfldc xd'p hang se dflpc Giam doc EEFO cong bo va tai eong bo' 10 nfim mpt lan theo cung qui dinh vfi
dfldc Cong bdo Bong Bitcfng vfi Cdng bdo Phdp qu6c dang tai 3 thang sau khi xd'p hang {Bieu 3)
Vide tu siia, bao ve di tich dfldc ghi ro; Khdng dflde pha huy hofic di chuyen du ehi mdt bd phfin cua cac di tich da dupe xd'p hang, cung nhfl khdng dflpc trung tu, siia chfla hay co ba't efl thay ddi nfio doi vdi cac cong trinh nfiy n§u khong co quye't dinh cho
phdp cua quan Toan quyen (Dieu 10) Trong
trudng hdp c4n thid't phai gia cd kh^n cfi'p cac di tich da dfldc xd'p hang, quan Tofin
quyen cho phep sfl dung tam thdi nhfi ciia
cua cac cong trinh nfiy vfi cae cdng trinh lan
cfin {Bieu 12) Kinh phi tu siia do quan Tofin
quyd'n quyd't dinh phan bd tfl ngfin sach cua chinh phu vfi cfie ngudn ngan sfieh khac d Dong Dfldng trdn cd sd d^ xua't cua Giam
•ddc EEFO {Bieu 11)
Vd' chinh sach flng xii doi vdi cac di tieh
da dfldc xd'p hang, Chinh phii Phfip qui dinh: Khdng dflpe phdp trUng thu vfio muc dich cdng bfi't cfl di tich da dflde x^p hang, khong dfldc phdp xay them bfi't cfl eong
Trang 4Tofin quyd'n {Bieu 8, 13) Khdng dfldc
mua bfin cfie cdng trinh dfi dflpc xep
hang Khdng dfldc bfit bupc hofic lam
ba't cfl did'u ^ gdy xudng ca'p cac di
tieh da dflpc xd'p hang Khong dUdc
quang cao trong cac di tich da dupc
xep hang hofic tai khu vflc xung
quanh ehi gidi cong trinh trong vdng
bfin kfnh do quan d i u tinh hoac
EEFO a'n dinh {Bieu 13)
Cfin cfl Nghi dinh ngfiy
23-12-1924 cua Tdng thong Phap vfi td
trtnh cua Gifim ddc EEFO (giii kem
bien ban sd 2979 ngay 21-8-1923 cua Hoi
ddng EEFO), ngfiy 11-7-1925, Toan quyen
Ddng DUdng ky Nghi dinh ve vide xd'p
hang, bao tdn cac di tich lich sfl tai cae
nude thude dia (20) Tfl day, EEFO da ed
mpt hfinh lang phfip ly vflng chac de hoat
ddng trdn linh vflc di san: vfla gifl vai tro
ciia mpt vi$n nghidn cflu, vfla vfin hanh
nhu mdt Ban quan ly di tieh trUc tie'p Ifip
ho sd, de nghi xd'p hang, de xufi't md rpng
qui mo xe'p hang di tich
Ngfiy 15-4-1925, Tofin quyd'n Dong Dfldng
M Merlin da ky Nghi dinh cong nhfin 7 tda
thfinh cd tai Bfie Ky lfi di tich Iieh si( cua
Dong Dfldng, trong dd co Thfinh cd Ha Ndi
Cac hang muc cua thanh Hfi Npi dfldc xep
hang trong ddt nay bao gdm: Cdt cd Hfi Npi,
Bac mdn, Doan mon, 8 cdng nhd ciing 6 b^e
dfi cham rdng vfi 1 cfii d i u rdng trong khu
phao binh, 1 chudng ddng vfi 1 khau sflng
thdn cdng lam gifi treo chudng (21)
Hai thang sau, ngfiy 16-5-1925, Toan
quygn Ddng Dfldng ky tid'p quyd't dinh edng
nhfin mpt sd edng trinh lich sfl d Bfie Ky lfi
di tich lich sfl eua Ddng Dudng, trong dd c6
19 cd tich cua Hfi Npi: Den Quan Thanh,
D€n Bach ma Cum edng trinh quanh hd
Anh 2: Ddn Quan Thanh dflu thf ky XX
(NguSn • TfiU vien Tiidng tin Khoa hpc xd hoi (KHXH)
Nghien vfi cac di tich nhin ra hd Hoan Kie'm), Cdng chua Bfio An, Dd'n Hai B& Trung (Ddng Nhfin), Chfla Mdt cot, Chila Bfi Da, Chfla Phd Quang, Chua Hdng Phiic, Chfla Trfi'n Qudc, Chfla Ly Qudc Sfl, (Jong Thfinh Hfi (O Quan Chfldng), Tam bia Nam Giao tai phd' Hud', 3 tfi'm bia t^i cdng chiia Ham Long, 2 con phUdng hofing va 2 con stf
tfl trong Mie'u Hpi ddng b vfldn Bach Thao,
Vfin Mie'u Hfi Ndi Tinh dd'n cudi nfim
1925, tai Viet Nam da ed tdi 306 di tich dfldc xd'p hang, trong d6 d Bfie Ky co 89 di tich (22) Hfi Npi la dia phfldng ed con efi^di tich dfldc xep hang nhid'u nhfi't Bfie Ky Sau nam 1925, cac di tich khac ciia Thfinh phd tid'p tuc dupc kiem ke, xd'p hging Tuy nhidn, cung cd nhflng hd sd xd'p hang di tfch do EFEO dfla ra da bi Thdng sfl B^c KJ
hoae Chinh phu Phap tfl ehoi vi ly do nha
trong qui hoaeh md dfldng hofic khdng du« edng nhan gia tri ve mat kid'n tnic (23) Tiep tuc d^y manh vi$c xep hang di tich, ngay 28-1-1932, Ddc 1^^ Hfi Npi ky quylt dinh 663 tridu tap mot Ban gdm 13 thanh vien ra soat, Ifip danh sach nhflng di tich chua dUdc xep hang Nhipm vu lap danh muc va did'u tra, trinh xdt cac di tich du dieu kidn xep hang dfldc giao cho EEFO
Trang 5cfing chuan hda (24) Ngofii sd Hdu ve' ten,
dia diem, n a m thfinh lap, anh hoac ban ve,
trdn bang kd cac di tich theo tflhg khu phd
con ghi r o t e n vi t h i n dflde thd tfl vfi so
thfla dfi't xay dflng edng trinh tren ban do
trieh luc cua Thfinh pho" (25)
Bang nhflng n6 Iflc vfldt bfie, tinh dd'n
n5m 1950, Viln Ddng Bac ed da Ifip ky luc
xep hang dflpe 1.256 di tich trdn tofin coi
Dong Dfldng, trong do e6 401 di tich cua
Vidt Nam (26) Hfi Npi c6 31 di tieh dfldc
xdp hang
2 H o a t d o n g t u siia, b a o ve, xuf ly vi
p h a m di t i c h
Ben canh vide xep hang, EEFO tid'p tuc
tfl vfi'n eho chinh phu bao hp ban hfinh cac
qui dinh ve t u sfla, bao v$ di tich, ddng thdi
gifl ludn vai trd hfldng dfin, giam sat viec
bao quan di tich vfi giai quyd't xfl ly eac vi
pham di tich tai Hfi Npi
Ngay 11-7-1925, Toan quyd'n Dong
Dfldng ban hfinh Nghi dinh bat bupc ba't cfl
mpt di tieh nfio cua Thfinh pho da dfldc xd'p
hang mudn tu s^a dd'u phai gfli ddn de'n Sd
Quoc gia Bdo ton co tich de Sd nfiy xem xdt
vfi trinh tid'p ldn chinh quyd'n dia phUdng
hoac chinh phu phd duy$t (27)
Vfi'n de xet duypt sfla chfla (finh, den,
chfla ve' sau cdn dflpc phan cfi'p theo gifi tri
cfla tijfng di tich: doi vdi cfie dd'n, mieu nhd
thi tda Ddc ly tri^c tiep quyd't dinh, rieng
ddi vdi cac cd tieh da dfli?c xd'p hang thi
phai CO y kid'n chuydn mdn cua EFEO (28)
Nhd viec tim hidu, khao sat gia tri khoa hpc
cua cfie di tich vfi dfla ra kd' hoaeh de triing
tu, EEFO da giup cho nhid'u cdng trinh lich
Sli tai Hfi Npi, gifl dfl^c dang ve eo kinh,
khdng bi bien dang trong qua trinh tu sfla
Tieu bieu nhfl ddt tu siia Chua Mot Cot
nfim 1922 vdi sfl tham gia eiia kid'n true sfl
Charle Batteur hay cfie ddt trung tu Van
1945 (29) dudi sfl giam sfit cua kie'n true sfl Henri Parmentier vfi cac Giam dde EEFO dUdng nhidm: Louis Finot, Alfred Foucher, Claude - Eugene Maitre, Leonard Aurousseau
va (Jeoi^e Coedes
Trong linh vflc bao ve di san, mSe du la
td chflc do chinh quyd'n thupc dia ldp ra de giiip vide cho ehinh quyd'n tren phfldng di^n quan ly di tich, song EEFO da khdng n g i n ngai dflng ra bao vd quan diem khoa hpc, dua ra cac y kid'n trai chie'u doi v6i nhflng quyd't dinh gay tdn hai cho di san cua nhfi cdm quyen
Thang 4-1925, khi qui hoach lai khu vflc
hd Hofin Kid'm (Hd nhd), Thfinh phd da cho la'p mpt phan long hd phia bd Bfie (giap phd' Hang Khay hien nay) Giam dd'c Vien Ddng Bfie cd da gfli thfl phan doi va td ro quan diem khdng chiu trfich nhidm vd' viec nfiy vdi ly do hon dao vfi khu vfle bd Hd nhd da dupc lipt kd trong danh sach cae edng trinh lich sfl cfla Bfie Ky, muc Thfinh phd' Hfi Npi
do EEFO lap vfi Giam dd'c EEFO da phd duy^t Trdn cd sd dd, ngfiy 1-5-1935, Thdng sfl Bac Ky da gfli cdng dien sd 5537/A ydu cdu Ddc ly Hfi Npi eho tam ngflng mpi hoat dpng dd dfi't t^i ho (30) Dang tide vide Ifi'p mpt phdn hd c u ^ eung vfin dupe tid'n hfinh
vi Dd'c ly Hfi Npi cho rang: Nghi dinh edng nhfin danh sach cfie di tich lich sfl eua Ddng Dfldng do Vidn Dong Bac cd d^ trinh edn ehfla dfldc Toan quyen Ddng Dfldng ky vfi cdng bo' tren Cong bao, hdn nfla nd'u Nghi dinh cd dupe ky thi cac bd Hd nhd (chi nhfl mpt cai ao) cung khdng the dfldc xep hang nhfl cfie di tich lich sfl khac nen khdng thd ap dung vfio vide Ifim cua Thanh phd dflde (31)
Ngofii ra, bang cfie kidm tra, giam dinh tinh xac thflc ciia nhieu van ban, EEFO da giup Thfinh phd ra quydt dinh xii ly dung nhid'u sfl vu lidn quan dd'n vide ki^n tyng,
Trang 6Tin (Nhfin Bfie) viet ddn giii tda Ddc ly xin
trich luc ban dd dfi't chua Trfing Tin tfl ban
dd dia chinh cua Thfinh phd Theo ydu cau
eua Ddc ly Hfi Ndi, Giam ddc EEFO cho
kiem tra lai tofin bp gifi'y td, van ban ehfl
Hfin vd ngdi ehua vfi ngfiy 27-10-1929 da cd
giii thu tra ldi ghi ro: Gifi'y td chflng nhfin
quydn sd hflu cu (do nhfi Nguyin cfi'p) ghi
didn tich chfla lfi 3 sfio (tUOng dfldng
l.OSOm^ song theo ke't qua do dac mdi la
2.200m^ Nhd viec xac minh dd ma td trtnh
xin hpp phap hda sd dfi't chdnh lech
(1.120m^ cfla nhfi chfla da dUdc Thfinh phd
xem xdt, giai quyd't
Ngofii ehfle traeh efla mdt Vien nghien
cflu, EEFO edn dam nhfin nhiem vu bao ve
cd vfit, xfl phat ddl vdi cfie hfinh vi pha hoai
di tich Day lfi edng vide rfi't kho khfin, d i n
den nhid'u va ch^m gifla eac nha khoa hpc
vdi cfie ehu sd hflu di san, budn dd ed
-nhflng ngfldi thudng chi quan tam de'n ldi
ich cua minh
Thflc hi?n sfl m$nh bao ve cd vfit, ngfiy
21-6-1926, Giam ddc EEFO L.Aurousseau
ky quyet dinh cfl cfie biet phai vien EEFO
de'n cfie ben cang ldn d Ddng DUdng Ifim
nhidm vu kilm tra, cfi'p giSy phep hidn vfit
chfla d\i(}c xep h^ng cho chung cac loai do
my nghe tfl Ddng Dudng chuydn ra nUdc
ngofii Chieu theo quye't dinh nfiy, tai Viet
Nam, Thfl ky EEFO dfldc giao phu trfich
cang Hai Phdng, M.J.Buochot phu trfich
cang Sfii Gdn Cdng viee nfiy bupc eac dfic
phai vidn EEFO ddi khi phai "hanh xfl nhfl
nhflng hien binh", song bfing nhflng nd lfle
khdng mdt mdi, hp da c6 nhilu ddng gdp
trong vide ngfin chfin tinh trang ma't trdm
hien vfit trong di tich, ehay mau cd vfit d
Dong Dudng ndi chung vfi Ha Npi ndi ridng
Dien hinh phai kd' de'n vu viec phu nhan
cua Andrd Mahaux (32) tham gia fin cfip
pho tfldng CO cua dd'n Angkor (Campuchia)
Hfi Ndi
Ddn eii, khi phat Men trudng hdp tffm bia
CO da dflpc xd'p hang d chua Hdng Phuc (Hoe Nhai) dfi bi due di mot mang chfl Hfin va khfic chdn ldn dd lfi ten cua vi sfl tru tri chiia (Dfldng Tam Vidn), EEFO da gid cdng di^n trinh bao sd 1639 ngay 19-5-1936 dd'n Doc ly Hfi Npi Theo ydu cau cua EEFO, ngfiy
1.7-1936, Thfinh phd" da ra quyd't dinh sd 285 bai nhidm quyd'n tru tri chua Hong Phuc ciia sfl Dfldng Tam Vien vfi khdng cho phdp nh^ sfl nfiy dfldc tru tri d bfi't cfl mdt ngdi chiia nfio tgi Hfi Npi (33) Sau sU kidn nfiy, trong sudt thdi Phap thudc, tai Hfi Npi khdng thiy nhfic dd'n trfldng hdp nhfi tu hfinh nfio tu cho phdp tdn vinh minh nhfl vay nfla
3 Tfl v a n x a y d i ^ g m o h i n h quan ly
di t i c h d a c t h i i t a i H a Noi Ngofii vfi'n de' kiera kd, xep hang di tfch, trdn cd sd kd't qua nghien cflu vd' phong tyc t^p quan, thdi quen sinh hoat tfn ngfldng, phfldng thflc hoat dpng cua nhflng td chitc
"phfldng, hpi" trong cdng ddng ngfldi Vi^t, Trfldng Viln Ddng Bfie co da tfl vfi'n cho H^i ddng Thfinh pho" vfi Sd Qudc gia Bao ton c^ tieh xay dflng md hinh "Hpi ddng quan IJ di tich" dd quan ly, giam sat hoat ddng tai cac
cd sd thd tfl
Ban du thao trinh Thfinh phd' ngfiy
15-2-1927 gdm 7 die'u, qui dinh vd' muc dich sii dung vfi vide thd cung cfla cac cdng trinh tin ngudng: moi cdng trinh do mdt Hpi dong quan ly, gdm 5 de'n 8 ngfldi, cd efi'u Hdi g6m hdi trfldng, hdi phd, thfl quy vfi cfie thanh vien Hpi cd nhidm vu Ifla chpn ngfldi trdng gifl cd sd thd tfl, lua chon ngfldi hfinh le, theo ddi, kidm tra edng viec cfla hp, Ifip danh sach nhflng ngfldi nay trinh len Ddc 1^ (34) Trong
dd, moi did'u khoan co nhflng qui dinh rfi't cu thd Ddng thdi, Hpi ddng eung c6 quyin l|ip
bien ban xin quan Dd'c ly phe duy^t di duoi
khdi ed ad thd tfl nhflng ngfldi khdng tuSn
Trang 7Nhu vfiy, mac dfl cd ngudn gd'c ban ddu
tfl nhflng td chflc sd khai do dan cfl tgi cac
dinh, dd'n, chfla ciia ngfldi Vidt (hpi Tu vfin,
hdi ddng tu sfla Van Mie'u trudc nam
1898 ) song cd the ndi md hinh "Hpi ddng
quan IJ di tich" nay lfi mot thie't chd' quan
IJ cae edng trinh tin ngfldng kha chfit che,
khoa hpc Tuy nhien, vi tdn giao lfi vfi'n de
rfi't nhay cam, hdn nfla cac qui dinh lai ed
lidn quan dd'n phong tuc, tfip quan eua
ngudi Vidt va dung eham trUc tie'p dd'n vai
trd cfla cac than hao trong lang xa (luc
Ifldng ma chinh quyen Phap dang cdn
tranh thii dd vdi tay de'n cfie xom, thdn) (35)
nen sau dd chinh quyen thude dia da phai
rflt gpn cac tieu chi lai
Ngfiy 24-10-1927, Nghi dinh 351 dupe
Thdng sfl Bac Ky chufin y quye't dinh ve'
quan ly cfie cong trinh tin ngUSng vdi 2 npi
dung: Cfie dinh, chua thudc cdng san
Thfinh pho' do mot Hpi dong tfl 3 den 5
thfinh vien quan ly (Hdi ddng do dan dia
phfldng bdu ra, dfldc Dd'c ly bd nhidm) Hdi
ddng quan ly trinh Ddc ly qui dinh bd
nhi^m, bai nhipm sfl sfii, thu tfl, cfie qui tfie
tri an trong dinh, chfla (36)
Theo dd, tfl nfim 1928, hfing Idat eac Hpi
ddng quan ly eac dinh, de'n, ehua dupc
thfinh Ifip Phd' trUdng, Ly trudng chiu
trfich nhidm ldp danh sfich cac thfinh vien
trong Hdi ddng thupc khu vflc minh quan ly
vfi trinh Dd'c ly phd duydt bd nhiem Hdn
nfla, moi Hgi dong qudn ly di tich deu phai
Ifip did'u Id, npi qui hoat ddng theo hUdng
d i n cua Thanh phd' (dfla tren cae qui dinh
ehi tiet trong Dfl thao ngfiy 15-2-1927 cua
EEFO) Thfinh vidn Hpi ddng lfi eac than
hfio hogc nhflng nho si, ngfldi cd tam huyd't,
uy tin do dan eii Hoat dpng cfla eae Hdi
ddng quan ly di tich hi chinh quyen thupc
dia giam sat khfi chfit che Tfi't ca cfie viec
td chflc te le, xin dfinh trong mo thit gia sue
phuc vu td'cfic ky td tai cac den, chfla dd'u phai cd ddn trinh bfio gfli Tda Dd'c ly Khong nhflng thd', ngfiy 26-9-1934, H Virgitti - Ddc ly Hfi Ndi cdn ydu edu Hpi trudng cac Hpi ddng quan ly dinh, ddn, chfla yeu cdu bao cao ro ve hoat ddng cua cac Hdi ddng theo mfiu c6 san (37) nhfim cung cfi'p thdng tin eho chinh quyd'n Phap giam sfit chat che hoat ddng cua cae ed sd tinh ngfldng, dfic bidt lfi cac dinh lang - ndi hpi hpp nghi sU truye'n thdng ciia ngUdi Vidt Nhfl vfiy, tfl nam 1927 dd'n nfim 1934, chinh sfich dflng "Hoi ddng quan ly di tich"
de giam sat hoat ddng tai cac dinh, dd'n, chua da dfldc thflc hidn rdng khap trong khdi di tich thupe cdng san ciia nhfi nudc Tfl nfim 1934, Thanh phd' bat ddu vdi tay sang khoi cdng triph tin ngudng tU san, cho dfing thdng bao yeu cdu cac chu sd hflu tfl nhan trong mpt thdi gian nhfi't dinh phai trinh bao gifi'y ehflng nhfin quyd'n sd hflu da't vfi Ifim thu tuc thfinh l^p Hdi ddng quan ly, nd'u khdng se bi trUng thu Nfim 1936, nham ngfin chan sfl lam dung tdn giao vfi dfla viec quan ly cac dinh, chiia vfio tr^t tu, Dd'c ly Hfi Npi lai ban hanh Nghi dinh sd387 (ngfiy 14-9-1936) quydt dinh ddi ten cac Hpi ddng quan ly dinh, dd'n, chfla d
Hfi Ndi thfinh cac Ban Hgi dSng tri sit, gdm
1 chu tich, 1 phd ehii tieh, 1 thu ky, 1 thu quy va 2 thanh vidn (38)
Nhidm vu eiia Ban Hgi dong tri sit dfldc
qui dinh ro trong Thdng tU sd' 240 ngay 22-6-1936 cua Thanh phd': lfi phai thay mat Thanh phd trdng nom ciia cai eiia dinh, chua (nhfi, dfi't, bia, tupng thd ), Moi vi^c trong dinh, chfla khi mud'n sfla ehfla hay thay ddi, nhfi't thid't Ban Hdi ddng phai xin phep Toa Dd'c ly D5i vdi eac dinh, chfla dflde lidt vfid hang cd tich, viec sfla chfla phai dfldc sfl ddng y cua Trfldng Viln Ddng Bae cd Cac nhfi sfl, ong tfl thi chi dflde
Trang 8cho ehfla sach sd Ngofii ra khong dflde tfl y
sfla chfla hay thay doi gi trong chfla (39)
Cd the thay, nhflng y kid'n tfl vfi'n chi tidt
ciia EEFO trong ban Du thao ngfiy
15-2-1927 mfi Thdng sfl Bfie Ky e ngai khdng
dua vfio Nghi dinh so 351 (ngfiy
24-10-1927) ve' viec thfinh lap Hot dong qudn ly di
tich thi dd'n day da chfnh thflc dudc hdp
thflc hda Theo qui dinh mdi, cfie Ban Hgi
dong tri sit dupc phep dflng ra thu hoa ldi
vfi tid'n thue tfl cac gian nhfi, da't dai thudc
di tich de' chi tidu vfio vide tu sfla, thd cflng
Thfinh phd Hfi Ndi chi thu tie'n thud' dfi't
theo di^n tich thflc td' ciia cae edng trinh
Did'u nfiy khdng chi mang lai cho Thfinh
phd mdt ngudn thu nhfi't dinh ma cdn giflp
bdt di ganh nang rdt kinh phi cho vide stta
chfla cfie di tich thudc edng san cua Hfi Ndi
Tuy nhidn, vi sd tien thu tfl hoa ldi va thud
nhfi qufi it oi, khong du de chi tra cho cac di
tfch ldn nen theo tham vfi'n cua EEFO, Ddc
ly Hfi Npi da quye't dinh mien, giam thud'
dfi't trong khu vUc npi va khu vue vanh dai
bao ve xung quanh eua mdt sd di tich tieu
bie'u (Vfin Mid'u Ha Ndi) (40)
Cac chinh sfich nfiy da giflp cfie Hdi ddng
quan ly di tfch (ngfldi Viet) tu ehfl hdn
trong viec tid'n hfinh cfie hogt ddng bao vd,
tu sfla, duy trt boat ddng thd eflng, td l l tai
cfie di tieh Vdi each thflc hogt dpng kha
cdng khai, minh bach, nhid'u Hpi ddng quan
ly di tich da cd nhiing ddng gdp dfing kd vfio
vide gin gifl phong tuc vfi bao ton cac dinh,
den, ehua tgi Hfi Npi (Hdi ddng quan IJ
Vfin Mid'u, dd'n Voi Phuc, dinh Ydn Phu )
Sau khi nflde Viet Nam Dfin ehu Cdng hda
dfldc thfinh Ifip (thang 9-1945), md hinh
"Hdi ddng quan ly di tich" tie'p tuc dUpc
ehinh quyen each mang duy tri, hofin thidn
vfi sii dyng trong phong trfio "Van hda eflu
qudc"
dich sii dung c u a di tich
Trong qua trinh qui hoach lai lai Thanh phd' tfl nam 1888 dd'n nam 1945, song soi^ vdi vide md dfldng, chinh quydn thudc dia Phap da cho xay tai Ha Npi 69 edng trinh ldn nhd (phu Tofin quyd'n, Tda thdng sfl, co
sd van hda, y te', giao due ) (41) De thi^e hidn viec nfiy, Thfinh pho" da cho triftig thu, trUng dung nhid'u nhfi cfla, Id dfi't rpng lfin, trong dd cd mdt so dinh, dd'n chua ciing budc phai phfi dd, di ddi (dinh Nghla Quan, chua phd' Hfing Vdi, chua Phuc Co pho Hud', chua Bich Lflu phd' Thd Nhupm, chiia Ifing Nghia Dung, (finh Ydn Thfii, mid'u Hoi ddng 3 vUdn Bfich Thao ) Viec nay khong ehi ddng chgm de'n vfi'n de' tam linh ciia ngfldi Vidt ma cdn khie'n khdng it ch san bi tdn hai Trflde tinh hinh dd, tid'p noi tham vfi'n cfla cac t h a n h vidn tid'n nhidm ciia Phfii doan Khao cd Ddng Dfldng, EEFO da tfl vfi'n eho ehinh phu bao hd trdng vi§c v ^ dung chinh sach flng xii vdi cae di tich theo tiJtng logi hinh sd hflu (cdng san, tU san), Theo dd, di tieh thudc cdng san ciia nhi nude khi hfl hdng dfldc chinh phu cSfp tien
tu siia (Van Mid'u, tfldng vua Ld, chua Mot Cpt ) nhflng khi phai di chuydn, pha d3 de xay dung cfie ed sd ha tdng edng cdng thi khdng dUdc ddn bfl (42) Ddn, mid'u thuoc sS hflu t u nhan (cd gifi'y chflng nhfin quyen s5 hflu da't dai) khong dUdc cfi'p kinh phi tu bo nhflng khi di chuyen thi du^c den bii dfiit dai theo gia thda thuan
The ehd' hda chinh sfich nay, ngfiy
18-4-1918, Tofin quyen Ddng Dfldng ban hfinh Nghi (finh ve vide trung dung dfi't dai, c6i^
trinh vi muc dieh cdng tgi Ddng DU(Jng
Trdn tinh than ciia Nghi dinh, Thfinh pho dfi chuydn nhfldng lgi mot sd Id dfi't cdng c6
didn tich phu hdp eho dan cfie lfing c6 di
tieh hi phfi dd toan phan de xay lai (finh, ddn, chua mdi (dinh Yen Phu d pho hang
Trang 9Sdng Sdn d dfldng Hfing Bdt di chuyen nfim
1932 ) (44) Ridng doi vdi cfie di tieh chi bi
pha dd mpt phdn (dinh Giao Phong, dinh
Ddng Hg d pho" Hud', dinh Ngpe Hfi phd Sdn
Tfiy, dinh Dong mdn pho hfing Can nfim
1932 ) (45), neu lfi dfi't tfl thi hoac dflpc
den bfl thdm phdn dfi't lien ke, hofic dupe
bdi thfldng tie'n dd tu sfla
Lidn ddi de'n vi^c nay, EEFO gifl vai trd
xac minh cfie van ban, gifi'y td ehfl Hfin
-Ndm dd xac dinh quyd'n sd hflu ciia cac di
tieh Tren cd sd dd, Thfinh phd' se ra quyd't
dinh den bfl hay khdng den bfl eho cfie cdng
trinh bi di ddi, cung nhu cfi'p gifi'y chflng
nhan quyd'n sd hflu dfi't cho cfie dinh, chua
mdi xdy lgi,
EEFO cung theo ddi vfi xii IJ cfie vu viec
vi phgm nguydn tic bao tdn khi xay dUng
lgi cac dinh, dd'n, chfla sau khi bi pha dd
Theo qui dinh, trUdc khi xdy dflng lai dinh,
ddn, chfla Hdi ddng quan IJ di tich hofic
chu sd hflu, sfl tn^ tri, thii tfl.,, phai trinh
ddn vfi ban ve ldn Ddc ly Thfinh phd xem
xdt, sau dd mdi dfldc tid'n hanh theo dung
ndi dung da dfldc phe duyet
Trong hai nfim 1940 vfi 1941, Thanh phd
nhfin dupc ddn thfl eua dan lfing Trang Lau
vfi Sd Trang khidu ngi rfing: Theo td trinh
ciia dfin lang Trang Lau tfl ngfiy 6 thang
3-1891 thi trflde mfit dinh lfing Trang Lfiu ed
khac 4 chfl Han 'Thfldng dfing thdn tfl"
nhflng khi xay di^ng lgi dinh vfio thfing
11-1941 thi 4 chfl nfiy lgi bi ddi thfinh 'Trang
Lfiu thdn tfl", Sau khi kiem tra lai anh
chup ngdi dinh (trflde khi pha dd), EEFO
da dd nghi D6c IJ Hfi Ndi giii edng vfin budc
Hpi ddng Tri sfl dinh Trang Lau phai cho
s^a lai 4 ehfl dd thfinh 'Thfldng d i n g thdn
tfl" y nguydn nhfl ngdi dinh cd
Lien tuc trong eac nfim 1930-1938, Vien
Ddng Bac cd da giii nhieu thfl tfl trao dd'i
vfi Toan quydn Ddng Dudng ve vide ehuyen ddi muc dich sfl dung cua mdt so' di tieh Qua dd, EEFO ludn gifl lap trfldng bao ve
di san, yeu cau Thfinh pho khdng phfi dd nhflng di tieh da xep hgng de xay dflng eae cdng trinh mdi Ke't qua da thanh cdng trong mpt so' trfldng hdp nhfl: phan ddi viec trung dung vfi gifl lgi dupe khu vfle edng Den Hai Ba TrUng (Ddng Nhan) khdng hi pha dd lam Ifim nghia trang, gifl lgi phdn
di tich Thfinh co Ha Npi tai Vfldn Bach Thao khi sfla sang khu vfle Phu Tofin quyd'n (giai doan 1931-1935) (46) Did'u nay cho tha'y, ngay ca khi phai thfle hidn "sfl menh" Phap qud'c giao phd hay trUc tid'p va chgm vdi quyd'n lfle, cac hpc gia EEFO v l n tufin thu nguydn tac Ifim vide cua nha khoa hpc chan chinh
5 Cac c o n g t r i n h , b a i vidt, tfl lieu
n g h i d n ciiu ve lich sii, v a n h d a Viet
N a m va di s a n H a Noi Ben eanh linh vflc quan IJ, bao tdn di san, eae tae gia ngfldi Phap va Vidt Nam -thanh vidn EEFO cdn de lgi rfi't nhidu cdng trinh, bfii vidt, tU lieu nghidn cflu v l lich sfl, van hda Vidt Nam va di san Ha Ndi Trong sd cfie cdng trtnh vidt ve di tich lich sfl cua Thanh phd', trflde tidn phai ke dd'n Louis Bezacier - mpt kid'n trflc sU ndi tid'ng cua EEFO Chi rieng trong 2 nam 1900-1901, ong da cho dang lien tuc 33 bfii
vidt (kem ban ve) trdn Tgp chi Bong Bitcfng
(tfl sd 140 de'n 132) vd' lich sfl vfi kie'n true cae dd'n chfla d Hfi Npi nhfl; den Ngoc Sdn, Nam Giao, chfla Mot Cdt, Dflc Khanh, Quan Sfl, Lien Phai, Hd Qud'c, den Huydn Chan, Nhfi't Chidu, Hai Ba TrUng, Xien Phfip, Linh Lang, Viet Ddng Hdi qufin eflng nhid'u cdng trinh ehuydn de trdn Tgp chi eiia Vien Ddng Bae cd tfl nam 1914 de'n
nfim 1959: Nghe thugt Viet Nam (Sur I'Art
Trang 10trinh lich sit Bac Ky, Trung Ky va Nam Ky
(Liste des monuments historique du
Tonkin, Annam et Cochinchine 1926),
Kien trUc ton gido 6 Bde Ky (L'Architeeture
rehgieuse au Tonkin - 1938), Kien true cdc
ngoi chiia tgi Bac Ky (Le Pantheon des
pagodes Boudistiques du Tonkin - 1943)
Vfi tidu bieu nhfi't la tac ph^m Cdc cdng
trinh CO d mien Bac Viet Nam (Releves des
monuments du Nort Vietnam - 1959) gidi
thieu 85 ban dd cfie di tich lich sfl tieu bidu
dfi dflde xd'p hgng tai Bfie Ky
Tid'p theo L.Belzacier, Leonard
Aurousseau, cung cd nhid'u bai viet ve Ha
Npi, trong dd ed bfii "Ngoi den Hod Binh"
(tfle Van Mie'u) dfing trdn Tgp chi Bong
Ditdng nfim 1913 Md ta ve' cdng trinh nfiy,
dng nhfin xdt: Kid'n true ciia Vfin Mie'u d
vUdng qudc An Nam dupe sao chep theo
mfiu eua Vfin Mie'u d Khue Phu tinh Sdn
Ddng, Trung Qud'e nhflng cd kich thfldc nhd
hdn (47)
Ben cgnh cac tac gia ngfldi Phap, cac hpc
gia Viet Nam ciing cd nhid'u edng trinh
nghien cflu chuydn sau ve' cfie di tich cua
Hfi Npi Nfim 1940, nhfi nghien cflu Tran
Vfin Gifip cho dang bfii Bia Tien si Vdn
Mieu Hd Ngi (Autour des stdles du Vfin
Mieu de Hanoi), nfim 1942 xufi't ban cudn
Cdc bgc de vitdng An Nam vd Phdt gido
(Les Emperreur d' Annam et le bouhdisme)
nha'n manh dd'n vai trd cfla Phat giao doi
vdi cfie bfie Dd' vUdng (trong dd cd dd cfip
den sU ddng gdp cua hp trong vide xfiy dflng
chua ehien)
Sau Trdn Vfin Giap, trong giai doan
1949-1951, tfie gia Trdn Hfim Tfi'n da cho
dfing lidn tid'p 8 bfii viet khao ve: chiia Mdt
Cdt, den Ngpe Sdn, chfla Trfi'n Qude, quan
Trfi'n Vu (de'n Quan Thanh), chua LJ Qudc
Sfl, Van Mid'u trdn Tgp chi EEFO
Anh 4: Ckaa Mdl Cot ddu theky XX
(NguSn • Thu vien Thdng tin KHXH)
Ve' ngudn tfl lieu de nghien eflu di san
do EEFO de lgi, ciing cdn nhfic dd'n gia trj CLta eac hd sd di tieh hidn dang lflu gifl t^i Trung tam Lflu trfl Qudc gia L Trong a^ hdn 400 cap tfii lidu ve cfie dinh, den, chiia eua Hfi Ndi, ben canh cac vfin ban hfinh chfnh edn ed hinh anh, ban vd, tU lieu chfl Han lfi nhflng kd't qua nghien cflu, khao sat EEFO eung cfi'p (48) Cac ban tu6ng trinh hoat ddng cua Hpi ddng quan ly cac di tfch (soan theo hfldng dfin cua Thfinh ph^ trdn ed sd dfl thao cua EEFO) ciing chita dUng nhid'u thdng tin ve cfie phong tuc t^p quan ciia ngfldi Hfi Ndi trong giai doan nfiy Dae bidt cfie vfin ban gifi'y td, sd lieu lidn quan dd'n hogt dpng tu siia di tich do EEFO giam sat cho phep xac dinh nien dai eiia nhieu edng trinh di tich thdi hien dai TrUdng hdp Van Mid'u Hfi Npi lfi mot vi du tieu bieu: Qua tim hieu ve cfie ddt tu siia Ngdi den tfl nam 1888 den nfim 1945, chflng tdi da xae dinh dflde nien dgi cila mdt loat hang muc cdng trinh nhfl: Biic hoanh phi "Van the su bieu" treo tai B&i dudng vfi bfle hoanh phi treo tren cdng Dai Thfinh cd nidn dai nam 1888 Dien thd Mfiu Lidu Hgnh tai khu Khai Thanh xUa (nay la khu Thai Hpc) dfldc xay dflng tfl trflde nSm
1888 (49) Canh cdng ehfnh biing go hm, 3