Sau dd, trieu finh da cti dng cting mpt sd quan lai que gdc Bic ra H i Ndi xem x6t v i dn dinh tinh hinh... Trong thdi gian chuyen ve" lam viec tai Npi cac trieu Nguyen, dng dtidc doc va
Trang 1BUI V A J \ D I T R O N G L I C H Slf VA \A]% HOA
V I E T ]\A]>f m!A SAU THE K Y XIX<
NGUViN VAN KHANH"
Bui V i n Di l i mdt si phu yeu ntidc
ntia sau thg' ky XIX, da c6 nhieu
ddng gdp trong lich sti d i n tgc Tting nhieu
nam l i m vigc trong Npi cic trig"u Nguyin,
n i m giti nhigu chtic vu quan trpng cua
trieu dinh, d ctidng vi n i o Bui Van Di cung
thg hign mdt ti'm long nhiet huyg't vdi cong
vigc, mdt ngtidi cd t r i c h nhiem vdi di't
ntidc, nhan d i n Ong edn l i mdt n h i thd,
nha van hoa ldn, va mang mpt phong each,
mdt s i c thai ri't rieng trong nen v i n hpe v i
nghg t h u i t ntidc n h i Cac sti quan trieu
Nguyen d i n h g i i ong l i mot b i c "Hgc thvtc
am luyin" (1)
Tuy nhien, trong nhflng n i m qua,
nghien ctiu ve" cupc ddi, sti nghiep v i
nhflng ddng gop cua Bui Van Di trong lich
sti, v i n hda Viet Nam mdi thu dtidc nhflng
kg't qua btidc d i u Nam 1995, n h i n dip
100 nam ngay mi't cua danh nhan Bui
V i n Di (1895-1995), Hpi Khoa hpc Lich sti
Vi^t Nam phdi hdp vdi Ban Lidn lac hp
Bui M l T r i n g - Chau C i u da to chtic Hdi
thao khoa hpc ve" danh n h a n Bui V i n Di
Hdi thao d i n h i n dtidc nhie"u y kie'n tham
luan cd g i i tri trong viec l i m sang td h a n h
trgng, nhflng dong gdp cua Bui Van Di vdi
dan tdc (2) Tiep dd, v i o n a m 2010, trong
dip ky niem 115 n a m n g i y mi't cua dng
(1895- 2010), Uy ban N h i n d i n Thanh
phd' Phu Ly phdi hdp vdi Ban Lign lac hp Bui M i T r i n g - C h i u C i u to chtic toa d i m khoa hpc n h i m lam sang td mpt so'vi'n de lign quan de'n cupc ddi v i sti nghiep cua ong (3) Trong nhflng nam g i n day, nhflng kg't qua khao ctiu, bign dich cac t i i lieu ehinh sti cua trieu Nguyen mdi dtidc an
h i n h cung da tao nhflng tien de quan trpng eho cic hoat ddng nghien ctiu sti hpc (4) Die biet nhi't, nhd cdng bd' ngudn t i i lidu C h i u ban trieu Nguyen tai Trung
t i m Ltiu trfl Qud'c gia I m i vipc nghidn ctiu vg" lich sti Viet Nam noi ehung v i tim hieu ve cudc ddi, sti nghiep ciia Bui V i n
Di noi rigng dtidc tig'n t r i l n t h u a n ldi hdn (5)
1 Con d t i d n g l a p t h a n va h i n h
t r a n g c u a B u i V a n Di Bui V i n Di (6) (cdn cd ten Bui V i n Tti) ttic Bui An Nien (7) sinh n i m 1833 tai x i Chau C i u (8), tdng Phu Dam, huydn Kim Bang, phu Ly Nhan, tinh Ha Npi (nay thudc T h i n h phd Phu Ly, tinh Ha Nam) trong gia dinh cd truyen thd'ng Nho hpc Ngay tti nhd Btii Van Di da dtidc cha day chti Han Vd'n la ngudi thdng minh, nam ldn 10 tuoi dng da c h i p ndx dtidc van tti (9) Nam 13 tuoi, Bui Van Di d i vtidt qua ky khao hach h i n g xti de di thi Htidng, bat
d i u con dtidng l i p t h i n cua minh
*GS TS Trudng Dai hpc KHXH&NV-DHQG HN
Trang 2Trong ca hai khoa thi n i m Nham Tui't
(1850) v i Nham Ty (1852), dng deu di thi
nhting chi dd Tu t i i Dd'n ky thi Htidng
nam At Mad (1855), dng mdi do Cii nhan
De'n khoa thi Hdi n i m At Stiu (1865), dng
tig'p tuc dti thi va thi do; nhting de'n khi vao
thi Dinh, dng chi trung Pho bang (10)
Ngay sau khi thi dd, dng dtidc bo nhidm
lim tri huyen d mig"n nui thupc tinh Ninh
-Thai Nhd sti gidi thidu ciia Tdng doc Ninh
- Thai l i Bui Tui'n, ke tti n i m 1871, dng
dtidc sung vio l i m vide tgi Ndi cic d Kinh
do Hug'
L i m viee 5 Ndi cac mpt thdi gian dng lai
dtidc chuyin sang b6 Hd N i m 1873, khi
Phap d i n h H i Npi l i n thti nhi't, ong dang
sd len xin vua Tti Dtic ra Bac d i n h giac
Chdu bdn trieu Nguyin con ghi: "Quin
P h i p danh li'y tinh t h i n h Ha N6i, Hong 16
tti khanh Bign ly H6 bp Nguygn Phig"n v i
Thi giang hpc si Bui Van Tu (Di) dang sd
xin ra Bic d l tu t i p sy d i n chdng Phip"
(11) Sau khi q u i n P h i p chig'm eac t h i n h d
Bic Ky, dng dtidc trig"u dinh cti lam Khim
phai ra ngoii Bic d l xem xgt tinh hinh
Nam 1874, quan P h i p quye't dinh trao tra
lgi cic thanh cho tridu dinh Hue va rut v i
Nam Ky, Bui Van Di dtidc trig"u dinh bo
nhiem l i m An s i t tinh Ninh Binh
Mpt nam sau, Bui Van Di ve" Kinh do
Hue lam viec, dtidc t h i n g chtic Quang lpc
Tti khanh mang t r i t Tdng tam p h i m Day
l i chtic quan dting d i u Quang loe tti, ed
quan chuyen lo vide gifl cic thti cd b i n ,
cung ci'p le p h i m cho eac ngiy te' giao, te'
mieu dan x i t i c , yg'n an vinh tig'n sy, to
chtic ni'u rUdu, cd b i n (12)
N i m 1876, dng dUde vua Tti Dtic t h i n g
h i m Htiu thi lang bd L l v i tin ttidng cti
l i m Chanh sti di sti n h i Thanh Trong
chuyen di n i y , dng d i dg lai i'n ttidng tot
dep dd'i vdi trieu dinh nha Thanh vJ ca
n h a n si, tri thtic Trung Hoa NSm m
sau hai mtidi t h i n g di sti, ongtrdvel^ vide trong Ndi cac d Hug' Nam Ky Ma (1879), khi dang gifl chtic Htiu Thi langi
L l , dng dtidc cii t h a m gia Duyet quyen ll Hdi va thi Dinh N i m 1880, Biii VanDir Ndi cac de c h u y i n sang gifl chiic Thj Hi
t h a m tri bo Lai Sii trim Nguyk chi rang: "Cho Hflu thi lang bd I i sung \\
vide Npi cac la Bui An Nien thing Thii Hi
t h a m tri bp Lai Vua l i m mpt bai thd bi cho" (13) Vdi t i m h i l u bid't uygn thamci nhu kinh nghidm lam vigc trong Noi c ngn sau dd it lau, dng lai dtidc vua TilD
die"u ve Ndi cac l i m viec "Vi" cd triidc d&yt
Nien d cdc lau ng&y, hgc thiic am hi
(14) Cung n a m nay, do mdt so'quanlaii ci'p trong trie"u da gia yg'u, cdng viec i Lgi giai quyg't cham t r i ndn Bui VanDj dtidc khai phuc chtic Htiu tham tri b?! (15) Nam 1881, dng dtidc vua Tti Dilc si
l i m Thtidng bac sti vu dai t h i n Nam 18 thtic dan Phap d i n h t h i n h H i Npi 1^1
2, Bui Van Di khi dd dang gifl chile [ tham tri bp Hp kiem quan Dd sat vienil
bo nhigm chtic Ph6 Kinh Itidc sti BicKj
ra ngoai Bic don ddc vigc chdng Phap, tr.eu Nguygn ghi ro: "Cho Thtidng th
, ^ V ^ I"''''''^^''^^^^"g chtic Kinh
su d Bac Kv Thflo, * •,
- t vien B M I ' " ' ' " ^ ' " ' " ' ' " ' '
(16) '™ s i n g chdc Ph6 Sau hang ug^ „
thang 8 nam 1883),"'""""^ * * "^''
phai dinh chi toan b e l f " " " " ^ ^^^
Bac Ky va trieu hSi° " *^"B •i"''"
do it lau, B U Van D " ' " ' ''^' " ° ^"^' nhiem gia chClc TSn' * ^ * '"^"" •"" nhung ong cao om l^ha '^inh
-Nam thuc luc ch^p; "Q? " h i n Sad
thSn quan thfl BSc Ninh",''^''^'n 'a)
Trang 3Tong ddc Ninh- Thai An Nign dang sd
(17)
4am 1884, dtidi thdi vua Kie'n Phuc, Bui
; Di dtidc trigu vg" kinh giti chtic Ta
n tri bp Lgi Mpt thdi gian sau, ong
c bd nhiem l i m N h i t giang quan de
lg sach cho vua Kid'n Phue Do cd thdi
I d i i l i m vigc trong trig"u, lgi giti nhieu
: vu va am hieu cic hogt dgng cua trieu
1 nen ong dtidc sung v i o l i m vigc tai Cd
vien: " C h u i n cho Ta tham tri bp Lai
An Nign kiem sung Bien sti vu vien Cd
vi l i ngtidi am luydn hdn" (18) Thdi
I n i y , tinh hinh di't ntidc het stic rdi
trieu dinh bi't liic trudc thtic tai xa hdi
n n a n vdi canh quan trtidng, ong d i xin
u a n ve Hai Q u i t , tinh Thanh Hoa d an,
hieu l i Hai Ndng, ngiy ngiy l i m thd
thu dig"n vign
)e'n n i m 1887, Bui V i n Di lai dtidc vua
g Khanh trieu ve Kinh dd Hue' gifl chtic
ham tri bp Binh va lai sung vao Cd mat
Tuy nhign, big't dng l i ngtidi c6 tinh
1 khang chie'n nen thtic dan Phap da
each can thidp de trig"u dinh khong tin
g dng Sii triiu Nguyin chdp r i n g : "Bi'y
rhdng sti Bac Ky tti cho Nha Kinh Itidc
"An Nien da tting l i Phd sti d nha Kinh
, lai sung Tham tan, khong nen lai
?, cho ve htiu" (19) Mac du viy, do quy
t i i nang va dtic dp cua dng "Vua bao
^ien la ngtidi ngay t h i n g , co van hpc,
i h a Kinh Itidc tridu v i o kinh ddi chi"
ngn n i m sau, Bui Van Di tiep tuc dtidc
lg chtic Thtidng thti bd L l , rdi khdng
sau dd, dng dtidc sung Phd tong t i i
: s\t quan, cting phu t r i c h td chtic cdng
bidn sogn bd Dgi Nam thUc luc • di tH
>Jhting dtidc mpt thdi gian, dng lai xin
hanh Hda d a n (21)
au n a m 1890, vua T h i n h Thai lai cho
Bui Van Di ve" kinh v i bd nhiem chtic
Thtidng thu bp Lai sung Cd mat vien, Phu chinh dai t h i n , ddng thdi l i m Pho tdng t i i Qudc sti quan Ong dang sd tti chdi nhting khong dtidc (22) T h i n g 10 cung n i m , dng dtidc trieu dinh d i e each hpe vi Tig'n sy cua khoa thi n i m Tti Dtic thti 18, dtidc ban ao,
mu, can dai, vinh quy bai td v i dUde de"
danh van bia 5 V i n Mieu (Hue) Dgi Nam
thiic luc chep r i n g "Ra dn ban cho dai t h i n
Phu chinh Bui An Nien l i Tam giip ddng Tie'n si xui't than Khoa At Stiu nam Tii Dtic thti 18 An Nien thi dd Pho bang Dg'n luc i'y vang y chi vi vign i'y van hpc uyen bic, dtidc trie'u trtidc tri ngp nen die each ban cho khoa giip de td ro sti rgng r i i vdi Quynh lam" (23) T h i n g Gieng nam Thanh
T h i i thti 4 (1892), Bui V i n Di dtidc sung vio lim viec trong Hpi ddng Phu chinh, Cd
m i t vien, Quo'c sti quan kiem quan ca Qud'c tti giam (24) NhUng do tudi cao stic yg'u nen sau ba t h i n g d chtic vu mdi, ong xin dtidc rut khdi cac vi tri quan trpng, chi giti chtic Phu dao dai t h i n (25)
N i m 1893, Btii Van Di tig'p tuc dtidc trig"u dinh bd nhigm sang lam Thtidng thti
bd Cdng thay cho ThUdng thU Nguyen Hflu
T h i n g dtidc bo l i m Tdng dd'c Nam Ngai (26) Nam 1894, ong cung cic Phu chinh dai t h i n Nguyen Trpng Hdp, TrUdng Quang Dan dtidc sung h i m Kinh dien giang quan Trong thdi gian nay, stic khde cua Bui Van Di b i t d i u suy kigt mdt each
t r i m trpng; nhieu l i n vua cho trigu vio cung nhting dng phai cao dm v i xin l i m vide d tti gia Vd" benh tinh cua minh, ong ndi: "Hdm trtidc, t h i n bdng bi benh nhiim ddc da, d i xin d lai dinh thti chfla tri, tdi nay chtia khdi, ngtia xin vua gian, lai
c h u i n cho t h i n 5, 6 ngay d lai dinh thti lam viec, khan trUdng chfla tri, sdm khdi; theo ban den hau ngay" (27) Ngay 22 t h i n g 9
n i m 1895 (ttic n g i y 4 t h i n g 8 n i m At
Trang 4Mui), Bui V i n Di mi't tai Qud'c sii quan,
htidng thp 63 tudi (28)
L i mdt dai t h i n tridu Nguyin nen khi
mi't, ong dtidc vua T h i n h Thai chi du lo
tang Id chu dio Sti trieu Nguydn vig't: "An
Nien van hpc u i n sue, vd'n cd danh vpng,
khi chet cd d l lai di bieu Vua ri't thUdng
tig'c, s i c ehilu le Phu dao dai t h i n Doan
Van Hdi ci'p tui't (vo'n ci'p 800 quan, gia an
ci'p 200 Itidng bac cung the vai gi'm lua cic
hang), de td y tiu l l Quy tda cung vi hpc
rpng ndi tieng, co ldng lo ntidc ngn l i m dieu
v i n tdi dieu" (29) Theo nguygn vpng eua
eon trai Btii V i n Di l i Am sinh Btii Htidng
Thinh, vua d i ra chi du cho cac ban bp lo
viec tien dua linh cflu dng ve qug nha chdn
ci't mdt eieh trpng thi v i chu dao (30) Md
cua dng dupe d i t d c i n h ddng Ngu M i
thupc thon Bao Thon g i n chua Biu, x i
Chiu Ciu, tdng Phu Dam, huyen Kim
Bang, tinh H i Nam
2 Bui V a n Di t r o n g lich suf v a v a n
h o a Viet N a m nvia s a u t h e k y XIX
2.1 Vio niia cudi thg' ky XIX, Vigt Nam
da chting kig'n nhting bien chuyen manh
me, s i u sic tren cic linh vtic kinh tg', xa
hgi v i chinh tri Trtidc tac ddng cua cong
cudc xam Itidc va thd'ng tri cua thtic d i n
P h i p , kinh te'Viet Nam rdi vao tinh trang
khung hoang t r i m trpng Thidn tai, dich
bgnh, khdi nghia nong d i n , chig'n t r a n h
loan lac cang l i m cho npi lUc cua di't
ntidc bi suy giam, tao dig"u kidn t h u i n ldi
cho thtic d i n Phap md rdng pham vi danh
chie'm v i dgt i c h cai tri tren t o i n lanh tho
Viet Nam
Cd the ndi, eho de'n gifla thg' ky XIX, xet
mdt each khach quan, n h i Nguyin da cd
cdng ldn trong sti nghiep thd'ng nhi't di't
ntidc v i md mang bd coi Nhting cing ve
sau, hpc thuyg't Nho giao dtidc coi la ne"n
tang tti ttidng eiia ehg' dp v i t o i n x i hpi
cang trd ndn lac h i u , bi't cap trtidc vide giai quye't cac vi'n de cua x i hdi Trong khi dd, cic vua nha Nguyin lgi khdng du nhgy bdn
va thtic thdi dd ddn n h i n cic gii tri mdi cua thdi dai ma cd't loi l i tti ttidng tti do, binh quye"n va tig'n bd xa hdi Do viy, the chg' n h i Nguygn ngay cang trd ndn thidu sinh Itic vg" n i n g Itic td chtic, quan ly di't ntidc Tti cho la giai ci'p lanh dao, bieu trUng cho sti t i p trung v i stic manh dan tdc, n h i Nguyin da tting btidc xa rdi v i bd rdi ngpn cd dan tdc Ldi ich, gia tri giai ci'p khong cdn g i n lien vdi gia tri dan tpc va
n g i y cing trd ndn xa la vdi q u i n ehung nhan d i n Do l i ly do lam cho n h i Nguyen
suy yg'u d i n v i danh mi't "thUdng sdch giU
nUdc", v i cudi cung da de mi't nen dpc lip
d i n tpc (31) v i o tay thtic dan Phap Nam 1862, sau khi trig"u dinh ky hda tide c i t ba tinh mie"n Ddng Nam Bd cho thtic dan Phap, si phu Nghe Tinh dang sd
b i y td mdt tam trang, mpt y thtic trai b i n vdi quan diem truyen thd'ng phong kidn khi khang dinh: "Thidn ha l i cua thien ha, thign hg khong phai cua bg hg ma chuygn giti li'y mdt minh" Tiep dd, phong trio chd'ng P h i p ke't hdp vdi chd'ng phong kid'n
d i u h i n g sau Hda tide G i i p Tui't (dtidc ky
n i m 1874) da lan rdng trong n h i n d i n vdi ldi oan t h i n : "Lam vua ra roi, mdt ldng ban ntidc; khi dang d i n h dtidc, khdng d i n h gi'p cho", ma dinh diem la cudc khdi nghia cua
T r i n Ti'n, Dang Nhti Mai d Nghe Tinh vdi khau hi^u:
"Ddp diu trdng ddnh cdxieu Phen nay quyet ddnh cd Trieu ldn Td^' (32)
Trong bdi canh do, Bui Van Di da the
hien nhat qudn tinh thdn chu chien, kien quyet dau tranh ehong xdm luge Ngay khi
quan Phap d i n h r a B i c Ky l i n thti nhi't nam 1873, dng da dang sd Ign vua Tti Dtic xin dtidc ra B i c cung n h a n dan t h a m gia
Trang 5khang P h i p (33) Sau dd, trieu (finh da cti
dng cting mpt sd quan lai que gdc Bic ra H i
Ndi xem x6t v i dn dinh tinh hinh Trtidc
tinh t h i n phan k h i n g mgnh me ciia n h i n
dan cac dia phtidng, thtic d i n Phap budc
phai tuyen bd' trao tra nhiing khu vtic da
chig'm cho chinh quye'n sd tgi cua trieu
Nguyin roi dtia mpt p h i n ldn Itic Itidng trd
lai Nam Ky Luc nay, Bui Van Di dtidc cti
lam An sat tinh Ninh Binh (34), ndi dang
didn ra phong trao khang P h i p ri't sdi ndi
cua cac t i n g ldp n h a n d i n (35) D i u n i m
1882, thtic dan Phap lgi dtia quan ra danh
chig'm B i c Ky l i n thti hai Trtidc sti uy hig'p
trtic tig'p ciia ke thti, vua Tti Dtic lai cut Bui
Van Di l i m Kinh lupc phd sti cting mdt so'
quan lai trig"u dinh r a B i c Ky chdng gigc
Khi ra tdi B i c Ky, Bui V i n Di v i cic
ddng sti da phdi hdp vdi quan quan cac dia
phtidng n h a n h chdng x i y dting t h i n h luy
v i len cic phtidng i n chd'ng giac, tide thay
tridu dinh da khdng c h u i n y (36) Ban than
ong cung trtic tid'p xin trieu dinh eho xay
dting Itic Itidng dan binh tgi khu v\;te Gia
Lam n g i y dgm luyen t i p dg phdi hpp vdi
cac dgo q u i n 5 B i c Ninh, Sdn Tiy danh
Phap Sti trieu Nguyen chep r i n g : "Kinh
lupc Phd sti Bui An Nidn xin chidu mp thu
dong, rdi chpn li'y 1000 q u i n tinh nhanh
khde mgnh chi ltidng de sai p h i i Vua y
cho" (37) Chinh dpi dan binh nay sau dd da
phdi hdp vdi canh quan B i c Ninh cua
Trtidng Quang Dan t^p kfch quan Phap d
khu vtic Gia Lam (Bic Ninh), Ddn Thuy
(Hi Ndi) v i o cuoi t h i n g 3 nam 1883 Chie'n
t h i n g Gia Lam trong hai n g i y 27 va 28
t h i n g 3 n i m 1883 l i mot tran khdng ldn ve
quy md, nhting mang lai hieu qua tinh
t h i n vd cung to ldn khien cho q u i n Phap d
Ha Ndi rdi vao trang t h a i hoang loan
Nhflng ngtidi t h a m gia t r i n chig'n n i y tti
chi huy de'n linh dong deu dtidc trilu dinh
khen ng?i v i trpng thtidng Dgi Nam thiic
luc chep: "Vua bao r i n g : Ngtidi Phap vd cd
t r i i ldi tide, da sinh sti d H i Npi, Nam Dinh, lai chia quan qui'y rdi hat ngtidi, quan tinh v i cac quan q u i n cac ngtidi lai big't cd dpng binh dong ba l i n giao chien khong sd set chut n i o , khidn cho chung phai lui ve giti sao huy^t, thtic l i dang khen Viy T r i n X u i n Soan ddc chie'n bj thtidng, thudng t h i n g mot t r i t va cho mtidi lang bgc d l dieu tri; Trtidng Quang Dan hien du dieu khien, thtidng q u i n cong ky luc ba l i n v i mot ddng kim tien tti my; Bui
An Nien de'n cflu vien thtidng q u i n cdng ky lue hai l i n v i mot ddng kim tien tam thp; Ludng Quy Chinh, Nguyen Cao, Hd V i n Phi'n dg"u thtidng ky luc mpt l i n ; bmh dong thtidng chung 650 quan tig"n Quan quan binh dong hi chet, de"u cho t i n g h i m , ci'p tien tui't va cho nhieu i'm" (38) Ve sau dpi quan nay cdn phoi hdp chidn di'u, gay
nhieu tdn thi't cho q u i n P h i p h khu vtic ta
ngan song Hong trtidc khi bi tridu dinh tripu hdi ve kinh Sii trieu Nguydn cdn ghi lai: "Lue bi'y gid, q u i n thti B i c Ninh dd big't q u i n d q u i n thti Sdn T i y lgi c h u y i n xudng d i n h nfla (quan tinh Sdn Tay v i
1-2 t o i n q u i n hp Ltiu chuyen xudng mgt phd' H i Ndi), Tham t a n q u i n thti B i c Ninh la Btii An Nien, Tdng ddc l i Trtidng Quang Dan lig"n p h i i binh dong sang sdng, hdi lgi cting danh Lgi sai binh
dong h cac q u i n thti dem sung ldn den
tren de song Nhi H i , b i n ludn mi'y ngiy (Thuydn binh ntidc P h a p cung cd tdn thtidng)" (39) Trong ca h a i l i n Phap tig'n
ra danh B i c Ky, Bui Van Di v6i vai trd la mdt quan lai tridu dinh deu h i n g hai
t h a m gia chd'ng giac Du d t r e n ctidng vi
n i o dng cung ludn cham lo vide xay dting Itic Itidng, bdi dtidng stic dan d l l i m kd' giti ntidc Ong la sU bieu hidn mpt each ro ndt cho ldp quan lgi, sy phu mau mtic cua
t u ttidng Nho giio phong kig'n: t r u n g
Trang 6q u i n i i quoe, t i n tam, t i n Itic phd giup
trig"u dinh gifl ntidc, ctiu d i n
2.2 Khdng chi l i mot n h i n si tidu bidu
trong phong trao cho'ng thtic dan Phap, m i
trong cic hogt ddng chinh tri, quan ly d i t
ntidc Bui Van Di cung the hidn la mdt vi
quan hg't long vi d i n vi nUdc Trong thdi
gian chuyen ve" lam viec tai Npi cac trieu
Nguyen, dng dtidc doc va tnic tiep xit ly
nhieu ban ti'u cua cac dia phtidng gtii ldn,
nhd do dng hieu dtidc d i y du va s i u s i c
hdn ve tinh hinh di't ntidc (40)
Vio ntia sau thd ky XIX, dUdi tac ddng
cua qua trinh md rdng chinh phuc ntidc ta
cua thtic d i n Phap, xa hoi Viet Nam n g i y
cing rdi vao tinh trang khung hoang t r i m
trpng: loan lgc, dan phigu t i n , n h i ntidc
mi't vai trd kiem soit ddi vdi cae dia
phtidng Trtidc tinh hinh do, Btii V i n Di
da manh dan dang ti'u trinh ldn vua Tti
Dtic xin xti phat nghigm minh hanh vi
dung tien gia v i bac gia trong budn ban
giao thUdng d l dam bao quyen ldi cua
ngtidi d i n trong cic hogt dpng trao ddi
hang hoa Tuy nhidn, luc nay vua tdi n h i
Nguygn cdn dang lo viec ddi pho vdi quan
P h i p v i ciu ctiu n h i Thanh nen viec nay
khdng dtidc quan t i m dung mtic (41) Khi
dUde cti l i m Kinh lude pho sti ra Bie Ky
ddn ddc viec chd'ng Phap, Bui Van Di da
nhanh chdng sie't c h i t ky eUdng phap l u i t
tai cic dia phtidng, tri'n an tinh t h i n nhan
dan Ong tau ldn trieu dinh rang: "Hign
nay theo ldnh di den eac tinh xdt hdi, quan
di theo danh b i t giic ctidp chi cd 400 tgn,
phan phai khdng du Xin de lai quan hai ve
Tig"n phong Long vo mang di de sai phai
Vua y cho" (42) Ngoai ra, trgn ctidng vi
Phd kinh Itidc sti Bac Ky, 6ng cung vdi
Kinh Itidc sfl Nguyen Chinh cung tig'n hanh
xem xdt cic ban an xet xti tai cac dia
phtidng (43) de xdt diing ngtidi, dung tdi
l i m nghigm l u i t phap ciia trieu ^ n h La
ngtidi ludn quan tam cham lo de'n ddi sd'ng cua n h i n d i n , Bui V i n Di khuye'n khich ndng d i n di khai pha nhflng m i l n di't mdi, xay dting ng"n kinh tg' vting mgnh d nhflng vung bign ai, coi dd l i kg' sach l i u bin trong viec gifl gin t o i n ven bign ctidng lanh thd cua Td qud'c ma cha ong de lai (44) Cd
t h i ndi, qua trinh t h a m gia quan ly d i t ntidc cua Bui Van Di keo dai trong nhilu nam vdi nhieu chtic vu khac nhau Ong da tham gia cdng viec lign quan den ca sau bd:
Hd, Lgi, Ll, Binh, Hinh, Cong, trong do
l i m Thtidng thti ba bp l i bd Ll, bp Lgi v i
bd Cdng Tuy nhien, di'u i'n di lai ldn nhi't
tren con dtidng lam quan, quan ly di't ntidc cua dng cd le l i khoang thdi gian dng dtidc ert l i m Kinh Itidc Phd sti ra Bae Ky Thdi gian n i y , dng cd nhieu ddng gop to ldn cho viec xay dting stic mgnh ctia nhan dan ngoii B i c qua vide x i y dung cac ddi din binh tai cic dia phtidng lo vide chdng giac Phap, an d i n
2.3 Bdn canh boat dpng tren chinh trtidng (hoan Id) Btii Van Di cdn say stia,
migt mai vdi con dtidng sdng tdc thd vdn vd
CO nhieu dong gop vdo nen vdn hgc vd gido due nUdc nhd Ong da de lgi mpt sti nghiep
v i n chtidng ttidng ddi dd so Tai n i n g van chtidng ciia dng, khong chi dtidc vua Tti Dtic va vUdng t h a n quy thich trieu Nguyen nhti Tuy Ly vUdng, Mai Am cdng chua , cac dgi t h i n , danh nho dtidng thdi nhti Nguyen Tti Gian, Phgm Phu Thti, Nguyin Thien Thu^t d i n h gia cao; m i trong chuyen di sti Trung Qud'c (1876 - 1878), vdi hpc thtic va van tai cua minh, Bui V i n Di
da khig'n cho trieu (Enh n h a Thanh va
n h i l u dai t h i n , v i n n h i n Trung Quoc nhti Nghe M i u Ld, Long Van B i n , Dtidng An Thp, phai ne phue Quan Nhi pham Nghe
M i u Le dtidc cii di hg tdng doan sti bp da
n h i n x6t: "Sti t h i n Viet Nam la Tdn b i
C h i u Giang - Bui Van Di, mot con ngtidi
Trang 7thung dung phong n h i , t r i e lgc kho ai
b i n g Ngoai luc but d i m ra, nghe giong ndi
thanh cao, bie't rang sti am hieu vg" l l nhgc
da dat de'n d6 u a n sue r a t s i u " (45) Trong
chuyg'n di sti nay, Bui Van Di d i xtidng hpa
ri't nhieu vdi cac quan lai, van nhan Trung
Qudc Trong do, nhiJng thi p h i m xtidng hpa
gifla dng v i Dtidng An Thp - ngtidi dam
n h i n viec tiep ddn sti t h i n Viet Nam, da
dtidc Dtidng An Thp bign t i p t h i n h cud'n
Tri ehu thii xUdng tap va cho khae in tai
n h i in ciia dng tai Trtidng Sa, Hd Nam vio
n i m Dinh Stiu, nien higu Quang Ti^ thti 3
(1877), khi Bui Van Di v i n cdn tren di't
Trung Qudc Trong t i p thd n i y , Btii V i n Di
ed 49 bii Vdi Tri ehu thii xUdng tap, l i n
d i u tign thi p h i m cua Btii Van Di dtidc
khac in Den n a m 1878, nign hieu Tti Dtic
thti 31, khi D o i n sti v l tdi Viet Nam, Bui
V i n Di d i t i p hdp nhiJng bai thd s i n g t i c
trong h a n h trinh di sti t h a n h t i p Vgn ly
hdnh ngdm (ngam nga tren chang dtidng
mudn dam), do Thi Sdn tang ban khac in
ngay trong n i m n i y Md d i u t i p thd l i 5
b i i ttia cua quan lai, van n h i n Trung Qud'c
gdm: Nghd Mau Ll, Long V i n Bin, Dtidng
An Thp, Thinh Tich Ngd, Dtidng Trpng
Nha; tiep de'n l i De tii cua Tuy Ly Vtidng
Mien Trinh va NgU chi' tit thi cua vua Tti
Dtic (de v i o n g i y Ram, t h i n g 6, nam thti
29 - ttic n a m 1876) P h i n ndi dung chia
t h i n h hai quyen: Quyen 1 gdm 74 bii;
Quyln 2 gdm 93 b i i Tdng cdng 167 b i i
Cudi t i p thd l i Di bgt cua Nguyin TU Gian
v i Tu tu cua Bui V i n Di T i c p h i m do Vi
Da tien sinh (Tuy Ly vtidng), V i n Lde tien
sinh (Nguyin Tti Gian) viet ldi binh; hai
con trai cua Biii Van Di la Cd Thien Htidng
Thanh va Nhu Trai Htidng L^p ddng hi$u
chinh Sau dd, de'n n i m 1882, khi dtidc vua
T14 Dtic phai lam Phd kinh Itidc sti Bic Ky,
ra B i c di lo viec phdng thu va danh tra
q u i n Phap dang md rdng xam chie'm Bic
Ky, Btii V i n Di vie't tidp t i p thd Du Hien
thi thdo (trong nhting nam 1882 - 1883)
Trong t i p thd nay, Bui Van Di dting but hidu
l i An Nien T i p thd gdm 55 bii, do Vin Dao
t i Bui Htiu Tao - mot ngudi ban cua t i c gia vig't ttia nam Binh T u i t (1886) v i eung l i ngtidi lo viec in ari thi phim; Vi Da Lio Nhan (Tuy Ly vUdng) de tti n i m T h i n h Thii 2 (1890) v i ciing Van Lpc tien sinh (Nguyen Tti Gian) vie't ldi binh Thi Sdn t i n g ban khic in Sau cting, vao nam Giap Ngp (1894), nien hidu T h i n h Thii, Btii Van Di d i cho khic in
t i p thd Ton Am thi sao Tap thd nay gdm 229
b i i theo ldi cd, cin thi, va la "tip thd bao trum ca ddi thd cua t i e gia, sudt tti thdi ki thi cti, ra l i m quan, cho dg'n g i n cudi ddi Khoang tti n i m 1850 dg'n 1894 (khdng k l thdi ki di sti va thdi ki cim quan danh phip)" (46) D i y l i t i p thd dtidc khac in cudi cung cua 5ng Btii Van Di sd trtidng ve thd chfl H i n , ngn trtidc t i e van chtidng eua dng de lgi chu ye'u thudc linh vtic niy Tong cdng so bai thd trong bdn thi t i p k l tren eo khoang 500 b i i - mgt con so' k h i ldn V i
d i y l i 4 t i e p h i m ridng biet cua Bui Van
Di Ngoai ra, dng cdn mdt so thi p h i m khac tan mat trong cac van ban ch6p chung thd dng vdi cac t i c gia k h i e Ve" v i n , hidn nay Bui V i n Di edn mot b i i chig'u va mdt b i i bieu trong trudng thti 2 cua ky thi Hdi
khoa At Stiu (1865) chep trong sich Bieu
chiiu phu hdp tuyen; mdt bai Cdu ngdn
(ciu tim nhflng ldi noi hay) do dng sogn chung vdi Lg Tig'n Thdng, Nguyin T h u i t
chdp trong sach Thdi chink tap bien Theo
thdng ke, so' trang di van cua Btii Van Di len tdi khoang 800 trang Hien nay, Thti vien Vien Nghien ctiu H i n Ndm la ndi ltiu gifl mdt ltidng ldn di v i n Bui V i n Di cung cac di ban cua chung (47) Cd the thi'y, cic
s i n g tac v i n chtidng cua Bui V i n Di trai
d i i sudt cudc ddi dng: tti luc dd dat, l i m quan, di sti, c i m quan ehong p h i p , ty dia
Trang 8Trong cic t i e p h i m v i n chtidng i'y, co mdt
bd p h i n khdng nhd g i n lien vdi ching
dudng lich sti cua dan tpc Vidt Nam niia
sau thg' ky XIX Cho dg'n nay, Btii Van Di
d i d l lai cho h i u the' mdt sii nghiep van
chtidng khdng he nhd Vdi nhting ddng gop
dd, dng hoan t o i n ed the xep vio h i n g ngu
cic tac gia van hpc tieu bilu trieu Nguyin
nhti Thidu Tri, Ti^ Dtic, Tting Thidn vtidng,
Tuy Ly vtidng, Nguydn Tti Gian, Nguygn
Van Sieu Thd ciia ong khdng chi dtidc
ngudi dtidng thdi d i n h gia cao m i h i u thg'
cung ntic ldng n l phuc Cic nha nghien ctiu
Nguyen Quang Thing, Nguyin Ba Thd'
n h i n xdt: "Thd dng tinh y sau xa, thanh
sang, cd l i m bai hay Nhflng c i u ddi cua
dng truy digu Hoing Didu, Btii Vidn dat
dd'n tuygt dieu" (48) N h i phe binh van hpe
Nguyen Hue Chi cho rang: "thd dng vig't vg"
thien nhien, phan i n h cudc sdng that luc
bi'y gid nhin ehung, chung deu mang mdt
i m htidng t r i m budn, hiem hoi lam mdi cd
mpt niem vui bi't chdt de'n Nhting du budn
hay vui, thd ong deu l i tieng noi c h i n th^t
cua mdt t i m hdn giiu chi't thd" (49)
N i m 1893, theo di nguyen eua vua Tti
Dtic, trilu dinh cho bidn t i p bp NgU che
Viet sU tong vinh tap (cdn gpi l i Thdnh ehe
thi sit) La ngtidi luc sinh thdi dtipc vua Ti^
Dtic tin c i n hay eho theo h i u v i xtidng hpa
thd v i n ngn Bui V i n Di d i dupe tham gia
vigc bien t i p bd sach nay (50)
3 Ket l u a n
Sinh ra va ldn len tren manh di't chiem
trung vting Dong Nam chau thd song Hdng,
tiep ndi t r u y l n thdng cua gia dinh v i ddng
hp, Btii V i n Di theo con dtidng khoa cii
chinh thd'ng va sdm bdc Id tU chi't thdng tug
cua minh Trong sudt hoan nghiep ciia
minh, dng trai qua 7 ddi vua, giti n h i l u
trpng trich khac nhau tti Tri huyen dg'n
Tham Tri rdi Thtidng thti; lam vide d
huygn, tinh, trong N6i cac, tham gia Vipn
cd m i t , Hpi ddng Phu chinh
L i dai t h i n dting tren lap trtidng chu chie'n, d i e bi^t l i khi P h i p danh Bic Kj
l i n thti hai, trgn ctidng vi Kinh Itidc phd sti, ong da the hidn tinh t h i n ehong P h i p manh me khi td chtic dan binh d i n h Phip quye't lidt d khu vtic ngogi t h i n h H i Npi Tham gia tri ntidc, an dan, trgn bi't cfl boat ddng kinh tg', xa hdi nao, dng deu hudng v l n h i n d i n , coi d i n l i goe, cam thdng cho tinh canh ctia ngtidi d i n v i ca dan tdc dang chiu canh l i m than dtidi gdt giay q u i n xam Itidc Nhflng t i m sti dd da dtidc dng trai ldng qua nhflng ang thd van
t r i n d i y tinh yeu que htidng, di't ntidc Khdng chi la mpt dai t h i n da tting sd'ng
v i lam vide dtidi 7 ddi vua Nguyen, Biii Van Di cdn l i mdt n h i thd, n h i giio (da tting tham gia chi'm thi Hdi v i thi Dinh, dgy vua Kie'n Phue), da cd nhieu ddng gdp xui't sic trong n i n giio due v i v i n hpc Vi$t
Nam vao n\ia sau thg' ky XIX Chinh nhd
viy, dng da dtipc vua Thanh Thai die each phong hpc vi Tie'n si v i o n a m 1890 Dilu
n i y da dupe ghi lai trdn ti'm bia k h i c rieng cho ong d i t tai Van Mid'u, eo' do Hue': "Lam quan trai mi'y trieu vua, Bui An Nign dong gdp ri't nhieu trong sti nghiep v i n hpc vi giao due, k l ca doi npi l i n ddi ngoai Tuy chi cd hpc vi Phd bang, nhung cd nhting kJ thi Hdi dng lgi dtidc de cti l i m Duy$t quygn Xet thi'y dng cd nhieu cdng lao v i thtic t i i van hpc, lai vang menh eiia ba Tfl
Du bi'y gid l i Thdi Thdi Hodng thdi hgu,
vua Thanh T h i i d i e cich gia i n , ban cho
dng hpc vi De tam gidp Dong Tien si xudt
thdn cua khoa thi At Situ t r i l u Tii Dtic thti
18 (1865)"
Tai n i n g thd van cua Bui V i n Di luc sinh thdi da ndi tig'ng k h i p trong v i ngoii ntidc ' T h i ngdn chf' - l i m thd d l ndi len
Trang 9chi Cai "ChC cua Btii Van Di la cai "hung
t i m trang chf' ciia ke si phu mang hoii b i o
sang thi thd" t i i n i n g d xti ngtidi, va ben
canh sii hao hoa cua m6t thi si thich trai
long trtidc thien nhien, l i tinh ydu ddng
logi, t r i n trpng cupc sdng, c h i n ghet chien
tranh Theo Tien si Long Van Ban, mot
quan nhan ngUdi Trung Qudc (trong Ldi
tUa vie't cho t i p thd Vgn ly hdnh ngdm ctia
Bui Van Di), thi c i i "Chf ctia Bui V i n Di"
khong n i m d vide thi thd tinh xao trong
vide dung ngdn tti c h i t che hay phong
khoing m i l i "sti h o i i cd, tiu thdi m i n thg',
khinh bac, ngang t i n g ciia Ngai" (51)
Trong nhting n i m cudi ddi, Bui Van Di
cdn d i n h t i m huydt eiia minh v i o viee td
chtic v i t h a m gia bign sogn bp Dgi Nam
thUc luc - Di tii ky (trieu Tti Dtic), bp chinh
sti dd sd cua thdi dai phong kie'n Nguydn
Cdng vide d i l n r a trong hdn s i u n i m , dg'n
n i m 1894, ddi vua T h i n h T h i i thi h o i n
t h i n h
CHU THICH
(*) Bki viet du^c holin thSnh vdi ail tham gia
giiip dd cua hai giang vien tre ciia Tracing DH
KHXH vi NV Hi N^i Ik ThS Nguygn PhUdng Duy
vi CN Nguygn Vin Ngoc Tic gia xin chan th^nh
cam dn hai ban!
(1) Quoc sii quan tnlu Nguyen, Dai Nam thUc
luc, tap 8, Nxb Giao due, Hi Noi, 2007, tr 420
(2) Xem them: Nguyin Vfln Huyin (Chu bien),
Biii Vdn Di nhd tha yeu nitdc thek^ XIX, Hoi Khoa
hoc Lich s i Vi^t Nam, Hfl Noi, 1995
(3) Mgt sd tu liiu vi Btii Vdn Di, Tfli lipu ky
ni^m 115 nflm ngfly mfl't ciia danh sy BM VSn Di
(1895-2010), Hi Nam, 2010
(4) Vi^n Sii hoc da tig'n hinh dich vfl xuit ban
ba Dgi Nam thUc luc vfl bd sung them cuon Dai
Nam thuc luc Chinh biin di luc ky phu biin viet
Cd t h i ndi, Bui Van Di la mdt v; quan thanh lidm, d i di'n t h i n ca cudc ddi cho dan cho ntidc Khi di't nude l i m nguy, dng
s i n s i n g vang lenh vua, bon ba trdn con dtidng ctiu ntidc, khi e i m d i u sti bd sang thtic hidn nghia vu bang giao vdi n h i Thanh, Itic lai trtic tie'p cim quan ra Bic
d i n h Phap Ngoai nhting n i m t h i n g thiic thi cic trpng t r i c h ma trilu dinh giao phd, khoang thdi gian con lai, dng ddn t i m Itic vio cdng t i e giio due, v i n hda, sang t i e thd
vin Cic t^p Ton Am thi sao, Du Hien thi
thdo, Vgn ly hdnh ngdm, Tri chu thii xUdng tap d i u l i nhting thi p h i m thi'm dtipm
tinh yeu que htidng di't ntidc, hg't ldng vi dan, the hien t i m nguyen v i y ehi chd'ng
x i m Itipc s i u sac Tti ttidng, con ngticii v i sti nghiep cua Btii Van Di mai la di san qu^
b i u cho ddng hp, que htidng, di't ntidc v i khong t h i t h i tach rdi vdi mdt giai dogn lich sti h i o hung nhting cung d i y bi t r i n g cua d i n tdc ta v i o ntia sau the ky XIX
ve thcii Thflnh Thfli vfl Duy TSn da cung cfl'p cho cac
nhfl nghien c\tu nhCing tU li^u quan trong vi m6t
thdi doan ciia lich sii dan toe trong d6 c6 nhQng npi dung quan trong li§n quan ve Biii Vfln Di
(5) Trong qui trinh nghien cijlu nguSn t\i li^u
ve danh nhan Bui Vfln Di, chiing tdi da tiep cfln
dif0c hdn 100 thd muc tfli lieu liSn quan Hn Bui Vfln D} hi^n dang dUdc luu gifl chu ySu b cac
phong Nha Kinh iudc Bic Ky vfl Phong Chau ban trilu Nguyin ciia Trung tflm LUu trQ QuS^c gia I
Xem them: Dflo Thi Hai Yen Gidi thiiu t&i liiu
Hdn Ndm litu trie tgi Trung tam LUu trii Quoc gia
I vi danh nhdn BCii Vdn Di, In trong Ky yeu h6i
thao "Danh nhdn Biii Vdn Di trong lich su!- vdn
hoa Viit Nam nita sau thi' ky thii XIX', Hfl Noi,
2014"
Trang 10(6) Lien quan den vfl'n de nfly, theo chung toi
khao sat h i u het cac b a n dich vfln b a n chfl Hfln
ngfly nay deu dich ten dng lfl Di thay vi Tt(, nhUng
khi t i l n hflnh d6i chieu vdi m6t s6 vfln ban goc nhU
tai bia da vinh danh tien si thdi Thanh Thai thi3 2
nflm 1890 thi thfly dfly lfl chfl Ttf Dieu nfly cung
phii h^p vdi vi^c ong llfy tSn tU Ifl An Niln bdi
trong von Han cd tiii chfl Ti^ dtfdi thdi An dCing de
chi nflm nSn 6ng mdi l i y ten ty la An Nien Xem
th§m Phgm Dtfc T h a n h Dung, Vinh Cao (Chu
bi€n), Khoa cH vd cdc nhd khoa bdng triiu Nguyin,
Trung t a m Bao ton di tich co do Hue, Nxb Thufln
Hda, Hue, 2000, tr 545 Ngofli ra, co y kien cho
rflng viec ten ong bi doc chfch tfl am Di thflnh am
Tfl Ifl do chfl Tfl bi dong am vdi chfl Ttf trong tfl Ttf
Dfle nen phai dgc thflnh Di vfl d i n den vifc khi ghi
ch^p lai cflng bi n h a m thflnh chfl Di Xem t h i m :
"Khue Moc, Bui Vfln Di/Bui Vfln Ti^ - M6t nhfl
chinh tri vi ntfdc vi dan In trong Ky yeu hoi thao
"Danh nhdn Biii Van Di trong lich su* - vdn hoa
ViitNam nita sau theky thUXIX', Hfl N6i, 2014
(7) C6 J k i l n cho rflng ten Bfli An Ni§n lfl do
dtf^ vua Ty Dfic dflt cho Xem them Pham Dfle
Thflnh Dung, Vinh Cao (Chii bien), Khoa cH ua cdc
nhd fihoa bdng triiu Nguyin, sdd, t i 545 Tuy
nhien, khi tim hieu nguon tfl h^u chinh s i trieu
Nguyin, chung tdi khdng thfly de cflp d i n vfl'n de
nfly
(8) N h i l u y kien cho r i n g que htfdng Bui Vfln
Di lfl Iflng Chau C i u Tuy nhien khi t i l n hflnh
khao sat vfl tim hieu, chiing tdi thay rflng vflo thdi
Biii Vfln Dj sing, Chau C i u lfl ddn vi hflnh chinh
c^p xfl Xem them Ld Qudc Viet, Tuyen tap bia vdn
tie - van chi Hd Nam, Nxb The gidi Ha Ndi, 2006,
tr 139
(9) Le Cdng Viet Tdm vdn bia tiin sy BUi Di,
Tflp san Vdn hoa- Thdng tin Hd Nam, so 2 nflm
2007, tr 37
(10) Lien quan den viec Biii Vfln Di bi dflnh xuong Pho bang trong ky thi Dinh nflm At Siiu nflm 1865 dtfdi thdi vua Ttf Dfle, d i n nay c6 rfl't nhieu kien giai khfle n h a u Ngay chinh ban thfln Bui Vfln Di luc d6 cung khdng h i l u dflde tai sao
minh b\ danh x u I n g Pho bang (Xem them Nguyin Vfln Huyen (chii bien), Biii Vdn Di nhd tha yiu
nUdc theky XIX, sdd, tr 59) Ve sau, cac hoc gia da
cho r i n g dng bi d a n h xuong oan vdi nliieu kiln giai khac n h a u Tuy niiien, day Ifl mdt hien tflpng binh thfldng bdi le, vflo t h a n g 5 nflm 1865, vua Ti;(
Dfle da cd nhflng d i l u chinh mdi v l Id thi efi h kJ thi Dinh (Quoc sii q u a n t r i l u Nguyin, Dai Nam
thUc luc, tap 7, Nxb Giao due, Hfl Noi, 2007, tr
924) (Xem them Do Thi Htfdng Thao, "Chinh sach giao due thdi Nguyin; tiep c4n tfl danh hieu ph6
bang", Tap chf Nghiin ctiu Lich sU, 2012, so 7
(435), tr 17- 29)
(11) Trung tSm Nghien cflu quoc hoe, Chdu
bdn triiu Tu Diic (1848-1883), Nxb VSn Hoe, Hfl
N6i, 2003, tr 193
(12) D6 Vfln Ninh, Ti£ dien chiic quan Viit
Nam,sdd, tr 537
(13), (14), (15), (16), (17) Quoc sil quan trilu
Nguyin, Dai Nam thUc luc, tflp 8, sdd, tr 390, 432,
455, 512, 602
(18), (19), (20) Quoc sti q u a n trieu Nguyin, Dai
Nam thUc luc, tflp 9, sdd, tr 98, 378, 374
(21) N g u y i n Vfln H u y i n (chii bidn), Btii Vdn
Di nhd tha yeu nUdc theky XIX, sdd, tr 190
(22) Quoe sii q u a n t r i l u Nguyen, Dgi Nam
thUc luc Chinh bien Di luc ky Phu bien, Nxb
Vfln hda- vfln ngh$, T p H 6 Chi Minh, 2012, t i
m
(23), (24), (25), (26) Quoc sii q u a n trilu
Nguyen, Bgi Nam thUc luc Chinh biin Di luc ky
Phu bien, sdd, tr 130, 155, 161, 183