Mau thuan v l quyen ldi d Man Chau da dan den hanh ddng ciia My ung bd Nhat Ban cdng khai hoac len lut trong chie'n tranh Nga-Nhat.. Budc d^u tien ciia ke hoach nay chinh la phai gianh d
Trang 1TRANH CHAP MHAT MY VE VAN DE
»irCH\G S A T d MM CHAU (1905-1910)
HOANG THI HAI YEN"
De thUc hien tham vong banh trudng
vung Vien Ddng, pha vd chinh sach
"ddng ciia" Man Chau cua Nga, tao cd hpi
Xiim nhap sau vao Ddng Blc Trung Qud'c,
My da tich cue giup dd Nhat Ban trong cupc
chien tranh vdi Nga (1904-1905) The
nhUng, ngay tfl khi cude hda dam
Portsmouth chua ke't thuc My da ndng
long can thiep vao ldi ich ciia Nhat Ban d
Man Chau, trUdc he't la tranh gianh cac
tuye'n dudng s i t Vi vay, cude canh tranh
quyet liet da didn ra gifla mdt ben la tham
vpng thd'ng t n the' gidi ciia My va ben kia la
muu do ddc chie'm Man Chau ciia Nhat
Ban
I Su hinh thdnh mdu thuan
Nhdt-My tai Mdn Chdu
Nam thang sau khi Chie'n tranh
Nga-Nhat biing no, Ngoai trfldng Nga-Nhat Ban
Komura Jutaro da viet trong ban ghi nhd
giii Thii titdng Katsura Taro: "TrUdc khi
chien tranh no ra, chiing ta se thflc hien
dUa Trieu Tien vao pham vi the luc ciia
chung ta va gin gifl nhflng Ipi ich da cd tai
Man Chau Hien nay, chie'n tranh khdng
may da xay ra Man Chau phai trd thanh
pham vi the Iflc ciia chiing ta, quyen ldi va
ldi ich ciia chung ta 6 dd can phai duoc gin
gifl va md rong hon nfla" (1) Suy nghi ciia
Komura Jutaro da neu bat dupe y nghia cupc Chie'n tranh Nga-Nhat dd'i vdi viec md rdng the lUc ciia Nhat Ban tai luc dia chau
A, trudc he't la Man Chau
Cdn vdi My, Man Chau la dia ban boat dpng ciia nhieu thfldng gia, dac biet la thi trUdng xua't khau quan trpng san pha'm det bdng (90% san phlm det bdng tfl My chuyen tdi Trung Quo'c de'u dupc tieu thu tai day) (2) The nhUng, tai noi day My da va'p phai sU ngang trd ciia de' qud'c Nga Mau thuan v l quyen ldi d Man Chau da dan den hanh ddng ciia My ung bd Nhat Ban cdng khai hoac len lut trong chie'n tranh Nga-Nhat Tuy nhien, mong mud'n sau xa etia Roosevelt la ngudi Nga va ngUdi Nhat de'u phai bi suy yeu, tiep tuc mat dd'i mat de kiem che' lan nhau, dam bao khdng tao ra md'i hiem hpa da vang hay hiem boa Slave Khi Nhat Ban chie'm Lfl Thuan vao thang 1 nam 1905, hinh thanh mot Idi the' tren bp thi Tong thd'ng My Roosevelt da nhac kheo "Nhat Ban cd quyen chie'm dung ciia Lfl Thuan va cd quyen thiet lap Trieu Tien vao pham vi quyen luc cua Nhat Ban
Ve van de Man Chau thi nen quy nd trd ve Trung Qud'c, nhung lam cho nd phai dudi
sU bao hd ciia cdc eUdng qud'c va trd thanh lanh tho trung lap" (3) Y dd ciia My Id lam
' ThS Khoa Lich sii - Dai bpc Vinh
Trang 2cho Man Chau dUdc dat dudi sU kiem soat
chung cua cac cUdng qud'c, nhfl the' My cang
cd nhieu cO hdi xam nhap vao day
Sau mdt nam chinh chie'n, du Nhat Ban
gianh dUdc nhieu thang ldi quan sU nhUng
ca Nhat va Nga deu da kidt sflc, khd cd the
tie'p tuc keo dai cupc chie'n Vdi vai trd la
trung gian hda giai gifla Nhat va Nga, Tong
thd'ng My Roosevelt da cd gang tao the can
bang d Man Chau, md rdng cd hpi cho My
xam nhap nhieu hdn vao ndi day
The nhung, nhflng thanh tflu ciia sfl
nghiep canh tan da't nUdc va t h i n g ldi cua
Nhat trudc de' qud'c Nga da tao ra sU thay
doi Idn trong tam li ngUdi Nhat, khie'n cho
"sfl menh chdu A" trong chinh sach dai luc
cua Nhat Ban manh me hdn luc nao hg't
Khdng cdn cam tha'y tfl ti trudc ngudi da
trang, ngUdc lai ngudi Nhat tin tudng hp
dang trd thanh qud'c gia kieu mSu cho
phuong Ddng "Nhat Ban hoan toan cd tu
each tranh cha'p thudc dia cung eac cUdng
qud'c phuong Tay" (4) trudc bet phai la
ngudi chi huy ddi vdi Trung Qud'c va cac
qud'c gia cdn Iai cua chau A Nhat cho rang:
Trieu Tien, Man Chau va Trung Qud'c can
phai hdp lai va dfla vao he thdng kinh te
eiia Nhat; phai quyet tam xay dflng mpt de
qud'c kinh te d Ddng A (5) Ngoai giao ciia
Nhat Ban tfl chd dUa vao Anh, My de chd'ng
Nga chuyen sang gat bd the lue Anh, My
nham dpc chie'm Man Chau
Nhu vay, vao dau thd' ki XX, Man Chau
la dia ban tranh cha'p, gianh giat kich liet
cua cac cUdng qud'c, trong dd Nga va Nhat
la hai nhan vat chii chdt Chien tranh
Nga-Nhat da tam thdi giai quyd't dudc mau
thuan ciia hai nfldc The luc cua Nga co
cum ve" Bac Man Chau, quyen lUc ciia Nhat
Ban dUdc md rdng Sau khi chie'n tranh ke't
thuc, Nhat Ban da di ngupc lai cam ke't "md
ciia Man Chau", td rd y do ddc quyen hda
nhflng vung da't da chie'm Am mUu md rdng ldi ich cdng-thudng nghiep tai Man Chau ciia My da gap phai sU can trd cua Nhat "Khi "sfl menh" gid'ng nhau ciia hai chii the khac nhau-da cung bUdc nhflng bfldc vflng chac vao san kha'u chinh tri qud'c te'-cung hudng ve mpt hudng thi nhflng xung dot ldi ich ta't phai xay ra" (6) Quan
he qud'c te d Man Chau liic dd xoay xung quanh true mau thuSn My-Nhat,
2 Su trien khai cdc bien phdp tranh gianh dUdng sdt tqi Man Chdu cua Nhdt-My (1905-1910)
•• - Tranh chdp dubng sdt Mdn Chdu
Mdt trong nhflng con dUdng cd hieu qua nha't trong viec banh trUdng ra ben ngoai cua cac nu6c thUc dan la hudng de'n dau tu xay dflng dudng sat tai cdc nUdc thudc dia
va nfla thudc dia Sau do dung dudng sat lam phuong tien phuc vu viec cUdp bdc cac nguon tai nguyen va dan dan ap dat the'luc ciia minh d dd My y thflc ra't rd dieu nay nen sau khi chfnh sdch banh trudng Viin Ddng tha't bai My da lien ke't vdi Chinh phu Trung Qud'c n h i m d^u tfl, kien thiet dudng sat va tig'p tuc md rdng banh trudng cua minh d vung Vidn Ddng Trong khi dd,
cac tuye'n dudng sit Man Chau, ngoai trfl
dudng Kinh Phung, cdn lai dd'u do Nhat Ban va Nga kiem soat Do vay, tranh cha'p dudng sat Man Chau trd thanh va'n de noi com, gay gat trong quan he Nhat-My Chid'n tranh Nhat - Nga vfla mdi ket thiic, nhan luc thd' luc ciia de qud'c Nga suy ye'u, Nhat cdn chua dflng vflng d Nam Man,
My da md rdng the lUc d Man Chau Chii tich Cdng ty dudng sat Thai Binh Dudng'
My E.H Harriman la nhan vat tich cUc nha't trong am mUu tien tdi manh da't vang nay Trong la thu giii cdng sfl My ddng tai Nhat Ban nam 1905, Lloyd C.Griscom da viet; "Bao ve ldi ich thudng mai cua My,
Trang 3tranh dUdc viec hi Thdi Binh DUdng gat bd
hoan toan, day la dieu cflc ky quan trpng,
phUdng an td'i Uu chinh la bat tay vao lam
viec" (7) Dieu ma dng mud'n 'Tiat tay vao"
la ke't nd'i Thai Binh Dudng, N h i t Ban,
Ddng Bac Trung Qud'c, Siberia, chau Au va
Dai Tay Dfldng thanh mdt mach giao
thdng, hinh thanh he thd'ng van tai toan
c^u do My kiem soat, nham giup My cd
dUdc vi the ehi phd'i d phUdng Ddng, va dap
flng dUdc nhu cau hoat dpng thUdng nghidp
3 khu vUc phat trien cua ca ehau Au va
chau A Day se la he tho'ng giao thong uu
viet nha't tren the gidi
Budc d^u tien ciia ke hoach nay chinh la
phai gianh dfldc quyen dieu khien ddi vdi
dudng sat Nam Man tii trong tay ciia Nhat
Ban Do viec kinh doanh ciia Nga khdng
td't, them vao do la sfl tan pha ciia chie'n
tranh nen cha't lUdng dfldng sat Man Chau
xudng ca'p tram trpng Ra khdi chie'n tranh
vdi nhieu td'n tha't ve kinh td', lai khdng the
nhan dfldc boi thudng tfl Nga, nen Nhat
Ban khdng dii kha nang de duy tu, eai tao
dudng sat My hid'u rd tinh trang khd khan
ve tai chinh ciia Nhat nen da tim each de
mua dudng sat Nam Man Chau Harriman
tich cue trao ddi vdi Nhat Ban va cac chinh
tri gia khac ve ke hoach cua minh, de xua't
bien phap cai thien dudng sSt Nam Man
Chau de dUa vao he thd'ng giao thdng cd
tinh qud'c te'
Vao thdi diem dd, Nhat Ban kha Io lang
ve" ganh nang trach nhiem cua minh trong
viec phat trien Man Chau Viee danh bai
nudc Nga cd the khien qud'c gia nay tra thu,
mdt chie'n t r a n h d luc dia nfla se la ba't ldi
cho sU md rdng the lUc ciia Nhdt Ban d
Man Chau Ho hy vpng vao sU giup dd cua
My de hoa hoan xung dot Nga - Nhat d
Man Chau, va "each td't hdn he't la de cho
nUdc thfl ba vao Man Chau, nham lam
Vdi sU tich cue boat dpng cua Harriman
va Gregorian Scot, ke' hoach mua dUdng sat Nam Man Chau cua My ve cd ban da dUdc phan Idn cac quan chflc chinh phu Nhat Ban cdng nhan bang mot ban ghi nhd The nhung, ngay 16-10-1905, sau khi ke't thiic Hpi nghi Portsmouth trd ve, Ngoai trUdng Komura Jutaro lien tuc thuyet phuc cac quan chflc quan trong trong chinh phii tfl
bd ban ghi nhd Ong cho rang, lam nhu vay
la ban eho ngUdi My hdn niia thanh qua ciia Nhat Ban gianh dUdc trong cupc chien vdi Nga "PhUdng an ciia Harriman lam nhu vay la bdp nghet tinh than chu yeu cua Hidp Udc Portsmouth; la coi thUdng tinh than hoa giai eua dieu kien liic dd" (9) Ngay 22-12-1905, tai Bdc Kinh, Komura Jutaro ky vdi dai dien Chinh phii Trung Qud'c mot dieu Udc, theo dd Nhat Ban da gianh dUdc quyd'n ehuyen nhUdng dUdng sat Nam Man Chau Nhat Ban tuyen bd'nd Iflc tuan thu hiep dinh ban dau gifla Trung Qud'c va Nga ve viee xay dflng dUdng sat phia Ddng Trung Qud'c Theo Dieu 1 trong hidp dinh dd thi cac cd' dong cua cdng ty nay chi gidi han trong nhflng ngUdi Trung Qud'c va ngUdi Nga Cdn theo Dieu Udc Nhat - Trung (22-12-1905) quy dinh thi eo ddng ciia cdng ty xay dUng dUdng sat Nam Man Chau chi gidi ban trong ngudi Trung Qud'c va Nhat Ban Muc dich tuyen bo cua Nhat nham khang dinh viec My nhay vao can thiep kinh doanh dfldng sat Nam Man Chau la khong phu hdp vdi quy dinh trong Hiep udc Portsmouth Tong thd'ng My Roosevelt vd cung tha't vpng trUdc sU kien nay, dng cho rang "Tdi da ludn benh vfle Nhat Ban, nhUng sau khi hoa giai thi Nhat Ban hoan toan thay dd'i" (10)
Ngay 15-1-1906, Nhat Ban dien bao cho Harriman, khang dinh Ban ghi nhd trudc day hoan toan vd hidu Mua Xuan nam
Trang 4cua My lai den Nhat Ban, mdt lan nfla de
nghi mua dudng sat Nam Man Chau
nhUng da gap phai sU tfl chdi kheo leo ciia
Nhat Ban De'n day, ke' hoach mua dudng
sat Nam Man Chau ciia My coi nhU tha't
bai Su eanh tranh gifla My va Nhat d Man
Chau bat dau dien ra thuc sU quye't liet
Muc dieh eua My trong chfnh sach banh
trudng Vien Ddng la chie'm la'y thi trUdng
Trung Qud'c Vi vay, ho ludn tim each de
xam nhap vao Man Chau va xac lap Uu the'
ve" thUdng mai d day Nhat Ban da nhan
tha'y dieu dd, nen de ngan chan My xam
nhap vao Man Chau, Chinh phu Nhat Ban
khan trUdng tang cfldng luc lUdng quan sU
kiem soat Man Chau, bang mpi each lam
eho Man Chau vinh vidn trd thanh khu vUc
dpc chiem ciia Nhat Ban, bien chinh sach
"md cfla" ciia My trd nen vd hieu Nhfl vay,
sau Chien tranh Nga-Nhat, khi Nhat thay
the' vi tri eua Nga d Man Chau ddng nghia
vdi viec Nhat Ban da trd thanh chudng ngai
vat Idn nha't cua My tai ndi nay My cho
rang: "Nhat Ban dudi ngudi Nga ra ngoai
Man Chau ma gianh ddc quyen d do roi
lap tflc thay the, tham chi edn thflc hanh
chii nghia de qud'c Nga d day, thflc la dieu
dang tiec" (11) Ke tfl dd, cupc xung dot
Nhat - My ve ldi fch d Man Chau bat dau
tram trpng hdn
Sau that bai trong viec mua dudng sat
Nam Man Chau, My da die"u ehinh chinh
sach ddi vdi Viin Ddng, ddng thdi nhan tha'y
rd viec dUa vao Nhat Ban de thflc Men muc
dich xam nhap vao Man Chau la vd vpng Vi
vay, nha't dinh "phai sfl dung anh hudng
ngay cang tang eua My de tim kiem sU ddc
lap cho Trung Qud'c, lam cho Ddng Bac
Trung Qud'c khdng hi mdt qud'c gia dpc
chiem, tao cho My cd hoi de khai thac nguon
vd'n dau tu Idn vao khu vUc Ddng Bac Trung
Qud'c ; cho Trung Qud'c vay tien de xay
dung cac tuyen dudng sflt va khai thac cac
ngudn tai nguyen thien nhien Chi cd nhu vay mdi co the dat dUde ldi ich thUc te' ve thUdng mai d Trung Qud'c" (12)
Cudi nam 1905, Tudng Trinh Dflc
Toan-Tu lenh vflng Hac Long Giang nhan thay cac cfldng qud'c dang thdng qua vd'n de dudng sat de tie'n hanh xam lUdc va cudp doat nghiem trpng viing Man Chau Ong da
de nghi chinh phii bat tay vao xay dung cac tuyen dudng sat mdi d Ddng Bac de chdng lai sU kiem soat cua dudng sat Nam Man Chau do Nhat Ban quan li, ngan chan sU banh trfldng the luc ciia Nhat Ban, Nga 0 Man Chau va thuc day sU phat trie'n kinh
te ndi day Tong lanh sU My d Phung Thien
la Willard Straight nhan thay day la cd hdi thuan ldi xam nhap vao Man Chau, nen da de" xua't vdi chinh quyen dia phfldng ve dfl dinh xay dflng mot eon dudng d Kmh Phung, tfl ddn Tan Dan den Phap Kho Mon, tiep de'n Te Te Cap Nhi sang Siberia
De ngan chan viec md rdng cac hoat dpng ciia My d Man Chau Nhat Ban da
tie'n hanh Hen ke't vdi Nga, bat tay vdi
cfldng qud'c chdu Au cd cung muc dich che ngu My ve van de" Man Chau Sau khi thUdng ludng xong, Nhat Ban va Nga da ky
"Hiep udc Nga-Nhat" va "Hiep udc bi mat Nga-Nhat" vao ngay 30-7-1907, tie'p tuc thuc hien chinh sach ddng ciia Man Chau, tfl chdi Iflc lUdng thfl ba xam nhap vao day Ngay 25-8, Noi cac Nhat Ban thdng qua nghi quyet ve "phUdng cham, chinh sach dd'i ngoai", nha'n manh "md'i quan he ra't mat thie't giiia Nhat Ban va Trung Quoc vl kinh te, chinh tri Cho nen dudi ba't Icy tinh hinh nao, deu phai gifl dia vi Uu the ciia minh d Trung Qude", phai dung td't thay cac thii doan "de thflc day the lUc ciia Nhat
d Trung Qud'c", "tflng budc lam cho cac ben phai thfla nhan dia vi dac biet ciia Nhat Ban d Man Chau (13) Vao cudi thang 10
Trang 5ve va'n de Thai Binh Dudng Chinh phu My
nhan tha'y viec chUa dat dUdc ldi ich ci Man
Chau da lam cho Nhat ndi gian, va phUdng
an lien minh vdi Trung Qud'e ve quan sU va
kinh te cung ra't mong manh Do vay, each
td't nha't la thoa hiep vdi Nhat Ban Tiep do,
ngay 30-11-1908, My - Nhat da ky "Hiep
dinh Root-Takashira" Ndi dung ciia hiep
dinh nay khdng ngoai viec duy tri sU doe
lap va toan ven lanh tho cua Trung Qud'c,
binh dang ve cd hdi cdng thUdng nghiep d
day, bao ve ldi ich chung ciia hai nUdc Gidi
sii hpc (dac biet la sii gia My) da cd nhflng
tranh eai xung quan viec giai thich va danh
gia Hiep dinh nay Tuy nhien, dieu de nhan
tha'y la nhflng gi giai nghia cho ehinh saeh
"md eiia" trong ban hidp dinh nay la bude
thut Ifli so vdi cdng ham "md ciia" lan thfl 2
nam 1900 ciia John Milton Hay Trong
cdng ham nay, John Milton Hay da de" cap
de'n "nguyen tac bao ve lanh thd Trung
Qud'c va hoan chinh hanh chinh" Lan nay,
gap phai sU phan dd'i cua Nhat Ban, My
khdng dam tie'p tuc kien tri vdi nguyen tdc
nay nfla
Ngay 24-12-1908, My de" xuat vdi Nhat
Ban de My dai dien Tap doan tai ehinh
qud'c te mua lai dfldng sat Man Chau The'
nhung, ngay 28-1-1909, Nhat Ban da kien
quye't tra ldi: "Chinh sach ciia Chinh phii
Nhat Ban ve dudng sat Man Chau da dUdc
thiet lap, khdng cd sfl thay ddi nao khac,
mpi y do khac deu trd nen vd hieu Vi vay
td't nhat la My khdng can thiep trong viec
nay" (14) De'n day, ke hoaeh mua dUdng
sat Man Chau ciia My da tha't bai trUdc
khi dUdc cdng bd
- Nhdt Bdn ddnh bai ke hoach "trung
lap hoa " dudng sdt Nam Mdn Chdu cua My
De duy tri ldi ich ciia minh d Thdi Binh
DUdng, My da ehii ddng cai thien quan he
vdi Nhat Ban, tam thdi tfl bd ki hoach ddu
t u d Man Chau The' nhung sU xung dot Nhat - My da khdng lang xud'ng ma ngUpc Iai edn tang them khi Nhat Ban cang tang cudng dia vi dac biet cua minh d Man Chau, coi thudng chii quyen eua Trung Qud'c va ngan can sU can thiep cua cac CUdng qud'c vao day
Lien tuc that bai trong cac ke' hoach tranh gianh dudng sdt Dong Bdc Trung Qud'c, nen sau khi len nham chflc Tdng thd'ng My, William Taft nhan tha'y viee My phai nhUdng bp, cam chiu dia vi thfl ye'u eua
My trong ldi ich d Trung Qud'c de dd'i lay thien chi cua Nhat Ban la mot hudng di sai lam Do vay, dng da cd sfl dieu chinh chinh sach dd'i ngoai cua dat nUdc Tfl day My khdng ngflng dung mpi thii doan de tang cfldng banh trUdng Vien Ddng, tranh gianh Idi ich d Trung Quo'c Trudc tidn Qud'e vu khanh My - Knox kie'n nghi vdi cac nUde nen qud'c te' hda cac tuyen dudng sat d Man Chau
de cflng nhau kinh doanh, dieu do ed nghia
la trung lap hoa tuyen dfldng sat nay "Ke hoach Knox" vdi y dd hdp tae qud'e te trong va'n de Man Chau dUdc coi la mot nd lUc nfla ciia Chinh phii My nham hfldng den muc dich banh trUdng Viin Ddng
Vao mua Thu nam 1909, My lan Ifldt thdng bao cho 5 nUde: Nhat, Anh, Phap, Dflc va Nga ve" chii trUdng "Trung lap hda" Diem quan trpng trong ban de xuat nay la:
Trung Qud'c mua lai ta't ca cac dudng sat 6
Man Chau, vi the hp ra't can cd ngudn vd'n tfl My va cdc qud'c gia khde Nhflng qud'c gia nao cung ca^p vd'n vay thi trong thdi gian eho vay se dUdc kinh doanh dudng sat Man Chau, ddng thdi dUdc hUdng quye"n Uu tien trong cung flng vat lieu Ke hoach nay nhdm bien Nhat Ban tfl the dpc chie'm thanh quo'c gia eung hudng ldi ngang bang vdi My, va la cd sd de My dan dan the chdn vao vi tri cua Nhat Ban
Trang 6Ke hoaeh ddi quyen mua va sau do la
"trung lap hoa" eac tuyd'n dfldng sat thuoc
sd hflu eua Nga va Nhat Ban d Man Chau
eho cac nha bang My va chau Au cua Ngoai
trudng Philander Knox, thuc cha't la nhdm
xam nhap sau hdn vao Man Chau va thach
thflc quyen ldi kinh te cua Nhat Ban va
Nga The nhflng ke hoach nay da khdng cd
ke't qua nhu mong mud'n, ngUdc lai nd lam
cho md'i quan he vd'n td't dep gifla My va
Nhat Ban hi ran nflt Budc tie'n v l thUdng
nghiep ciia Nhat Ban khien ngUdi My bdt
dau Io sd khd cd thd gifl vflng dUdc quyin
ldi cua minh trong qua trinh canh tranh vdi
Nhat Ve phia Nhat Ban, khdng khd de cam
nhan ro rang rdng, My dang cd' gang gianh
giat nhflng quyIn ldi ma Nhat da dat dfldc
tai Man Chau sau Chie'n tranh Nga-Nhat
Hoan canh nay budc Nhat phai ap dung
chinh sach can bdng Iflc lUdng de dd'i phd
vdi md'i de doa tit My, hay ndi each khac,
chinh My da ddy Nhat Ban va Nga xich Iai
gan nhau Nga va Nhat da ki "Hiep Udc bi
mat Nga-Nhat" Idn thfl 2 (4-10-1910) va lan
thfl 3 (8-7-1912), tai khdng dinh khu vflc
anh hudng ciia Nga d Bdc Man Chau va
Ngoai Mdng Cd, cua Nhat d Nam Man
Chau va Ndi Mdng Co theo ndi dung ciia
Hiep dinh ngay 30-7-1907 Hanh dpng cua
Nhat va Nga cung nhau chd'ng lai chinh
sach banh trUdng ciia My d Man Chau
nhdm lam cho nUdc My vmh viin ndm
"ngoai ciia" Man Chau Nhat Ban va Nga
edn ep Chinh phii Trung Qud'c khdng dUdc
ddng y vdi ke hoach "Trung lap hda", du
Trung Qud'c da ddng y vdi ke' hoach nay
Dudi sU hdp tac ciia Nga va Nhat Ban, ke
hoaeh dau tu va xay dUng dudng sdt mdi va
chie'n lUdc trung lap hoa dudng sdt Man
Chau ciia My khdng tranh khdi sU pha san,
va do dd ke hoach banh trudng Viin Ddng
cua My da tha't bai
Ngay 30-12, Bd trUdng Bd Ngoai giao Nhat Ban khdng dinh: Nhat Ban va Nga chia se Idi ich d Man Chau, hai nUdc dt phai la'y ldi ich chung de lam cd sd Tie'p do, ngay 21-1-1910, Chinh phii Nga chinh thflc len tie'ng phan dd'i ke hoach ' T r u n g lap hoa" dudng sdt Man Chau cua My Do cung chung quyIn ldi da khien Nhat Ban va Nga tid'p tuc dua vao nhau de loai bd sU cd mat ciia My d Man Chau Nam 1910, My loi keo cac nudc Anh, Dflc, Phap lap "Nhdm ngan hang bdn cfldng qud'c" vdi muc dich cho Trung Qud'c vay tien va hi vpng qua dd se day lui Nhat Ban va Nga ra khdi Man Chau The nhung, suy tinh nay da bj dap tdt khi Nga va Nhat gay ap lUc de cd mat trong td chflc nay
3 Nguyen nhdn thdt bqi ciia My
trong cuoc tranh chdp dudng sdt vdi Nhdt Bdn 6 Man Chau
Tfl sau Chie'n tranh Nga-Nhat (1904-1905) de'n trudc Dai chie'n Thd gidi thfl Nha't, My da tha't bai trong cupc giao da'u vdi Nhat ve va'n de dudng sdt Man Chau Nguyen nhan eiia tinh trang nay la:
ThU nhdt, md'i quan he qud'c te vilng
Viin Ddng nhflng nam dkn the' ki XX cd ldi
cho Nhat Ban
Trong Ilnh vfle dd'i ngoai, dieu cd't yeu
v i n la ra sflc vUdn len de xay dung thflc lUc Tuy nhien, nd'u nhu cd dUdc chinh sach dd'i ngoai khdn kheo, sU van dung mem deo,
va kha nang dU doan tinh hinh, tfl dd tap hdp lUc lUdng phu hdp thi van nang cao dUdc vi tri va anh hudng qud'c te, cho du thflc luc ehfla manh Mudi may nam dau the ky XX la khoang thdi gian cac cUdng qude tien hanh tai thiet trudc Dai chid'n The' gidi Idn thfl Nha't Nhat Ban vdi nghe thuat ngoai giao kheo leo da nhanh nhay nam bat tinh hinh, lien ke't luc Ifldng va kie'n tao dfldc mdi trudng cd loi cho minh
Trang 7Thang 1-1902 va thang 8-1905, Nhat ki
vdi Anh Hiep udc ddng minh Nhat - Anh
Ian thfl nha't va thfl hai Vdi Hidp udc nay,
Nhat Ban dUdng nhien dUdc cac cUdng qud'c
phUdng Tay thiia nhan ngang hang vdi hp;
ddng thdi Nhat da cd mdt cho dua, mpt
ddng minh manh trong bdi canh dang mau
thudn gay gat vdi Nga ve quyen ldi d ViSn
Ddng Hai dieu Udc nay cflng chinh la sU
chuan bi ve ngoai giao dd Nhat thdn tinh
Trilu Tidn
Sau khi chinh sach banh trudng Vien
Ddng (thdng qua Nhat Ban) tha't bai My da
lien kd't vdi chinh phu nha Thanh ddu tU
kien thie't dudng sdt va tie'p tuc md rdng
banh trfldng ciia minh d viing Vien Ddng
Nhdm ngan chan vide My md rdng cac hoat
ddng d Man Chau va bao ve quyIn ldi ciia
minh, Nhat da lidn ke't vdi Nga, bat tay vdi
cae cudng qud'c chau Au cd cung muc dich
chd' ngfl My ve va'n de" Man Chdu Do vay,
Nhat Ban va Nga da ba lan ky vdi nhau
Hiep Udc Nga-Nhat va Hiep fldc bi mat
Nga-Nhat Cd thd ndi, Hiep dinh nay la
budc di ddu tien de Nhat di vao he thd'ng
"kie'n lap song trung" - lidn ke't dong minh
vdi Anh d tren bien, lien ket ddng minh vdi
Nga d da't hen Thang 8-1907, Anh va Nga
da ky ket hiep dinh (vl va'n de Ba Tu,
Afganistan va Tay Tang) Cac hiep Udc tren
cung vdi cac Hiep dinh Anh-Phap (thang 4
nam 1904 thda t h u a n ve cac va'n de thudc
dia d chau Phi), Hiep dinh Nhat va Phap
(thang 6 nam 1907, thiia nhan quyen ldi
ciia nhau d mdt sd' vung d chau A) thi md'i
quan he tay ba Anh-Nga-Phap d chau Au
da dfldc hinh thanh Cdn S chau A, viec
Nhat thdn tinh Trieu Tien da dUdc cac
cfldng qud'c Idn cong nhan, quyen ba chii
cua Nhat d Nam Man Chau cung dfldc bao
dam Trong bd'i canh qud'c te nay, My lam
vao the khd trUdc vdi nhflng thach thflc
gianh quyen ba chii ciia Nhat d Man Chau
ThU hai, My budc phai nhUdng bd Nhat
Ban b Man Chau do tap trung vao sU bao
dam an toan cho Phihppines
vao nfla cudi the' ky XX, ben eanh muc tieu banh trudng vao dai luc ehau A, nhieu chinh khach Nhat Ban edn cd xuy eho vide
md rdng the'luc ra phfa Ddng va phia Nam Thai Binh Dudng Trong chien tranh My • Tay Ban Nha, xu hudng hd hao md rpng sang Philippines tai Nhat cang dang cao
Hp cho rdng, Philippines la ma'u chd't de Nhat md rpng xud'ng phia Nam The nhUng ke't qua ciia Chie'n tranh My - Tay Ban Nha
la My da gianh dfldc Hawaii, Puerto Rico, Ddng Samoa va Philippines, dilu nay khie'n cho muc tieu md rdng cua Nhat Ban sang phia Ddng va xud'ng phfa Nam gap trd ngai
Do vay, Nhat Ban cang them quyet tam md rdng sang dai luc chau A
Mpt thflc td la sau khi My chiem dUdc Philippines thi thudc dia nay trd thanh mat xich ye'u nha't trong toan bd day xich phdng
vd ciia My Gifla My va Phihppines ngan each bdi dai dUOng rdng Idn, ne'u Nhat that sfl mud'n ta'n cdng Philippines thi viec My
cd gifl ndi khdng thflc sU la mpt va'n de De bao dam an toan eho Philippines, thang
7-1905, William Howard Taft va Thu tudng Nhat Katsura Taro da dat dfldc thda thuan cung nhau chia se giao thUdng vdi Philippinesva Trieu Tien "Hiep dinh Root-Takahira" (1908) la cupc giao thfldng lan tiep theo gifla My va Nhat
ThU ba, My lui budc tai Man Chau la
budc di can thiet de dieu chinh toan bd md'i quan he My - Nhat
vao dau the ki XX, quan he Nhat-My khdng chi xa'u di do tac ddng cua va'n d l Man Chau, ma cdn bdi va'n d l ngfldi Nhat nhap cfl vao My Thai dp khinh miet ciia ngUdi My dd'i vdi ngUdi nhap cfl Nhat Ban
va viec My ap dung rieng mot tieu chuan dao dflc dd'i vdi ngUdi lao ddng Nhat Ban da
Trang 8khien quan he Nhat-My vd eiing cang
thdng Tham chi, bao gidi Nhat Ban da cd
xiiy cho cupc chie'n tranh vdi My Trong bd'i
canh dd, Chinh phii My khdng mud'n de vd'n
de Man Chau tiep tuc anh hUdng tdi quan
hd hai nudc Hdn nfla, nhU nhflng gi ma
William Howard Taft bao cao vdi Tdng
thd'ng Rootsevelt ngay 18-10 thi: "Su chu y
ciia bpn ho (ngUdi Nhat) tap trung vao
Trung Qude, bpn ho tang them Iflc Ifldng
quan dpi nhflng khdng phai la danh
chung ta ma la vi Trung Qud'c, ho quye't
tam bao dam dUdc vi tri chi phd'i trong sU
vu Trung Qud'c va gianh dUdc bat ky sU
nhfldng bp nao cd the ve" thUdng nghiep"
(15) Do vay, My danh phai tam thdi
nhUdng bd Nhat tai Man Chau trong bd'i
canh chUa thuan Ipi cho My hanh ddng
CHU THICH
(1) Akira Iriye Pacific Estrangement:
Japanese and American Expansion, 1897-1911,
Harvard University Press, 1972, p 98
(2) Cohen Warren, America's Response Ta China:
An Interpretive History Of Sino- American Relations,
John Wiley & Sons, New York, 1980, p 60
(3) n ^ ^ ^ ; u S ; ^ n 3 S S : K.a Bm,'l^#^ 5 [M] a
^ K ^ B :^ a h' liX- •& yi ^ 1 9 6 0 , p,209
(4), (5) Akira Iriye sdd, p.l05 97-98
(6), Tr£n Thien Thanh, Chinh sach dd'i ngoai
ciia My dot vdi Nhdt Bdn trong niia ddu theki XX,
Luan an Tien si Lich sii, Khoa Lich sii, Dai hoc
KHXH&NV Ha Npi, 2008 tr 53
(7) w A '[li : (((1 X- <v 'Y m /i; z m '!>
^ (1905-1910))), a t w iij ii aw %)) ift
,i; 2006 '! 4 Jl,p 5
(8) !A, fK A: iW \\i hi 'P liij iT, / !!<! iii;
/( 11'" ';i; rt ^* u II 1 Jt '!• w /j; -It 'i'k K-fi
Nhu vay, vdi vi trf chie'n lUdc va ngudn tai nguyen phong phu, Man Chau
da trd t h a n h mue tieu t r a n h chap eua cac cudng qud'e De md rpng sang vflng Vien Ddng, My tfch cUc ho trd Nhat tien hanh chie'n t r a n h vdi Nga de pha vd chinh sach ddng ciia Man Chau, tao cd hpi xam nhap vao thi trUdng nay Sau chie'n
t r a n h My dflng moi thii doan de chiem la'y ldi ich d Man Chau, trudc he't la
t r a n h gianh cac tuyen dudng sdt, nhung
da gap su phan dd'i quye't liet va dd'i sach khdn ngoan ciia N h a t Ban, khien cho tham vpng cua My lien tuc tha't bai Nhflng xung dot ve quyen Idi trd thanh ngudn gd'c cho cupc da'u t r a n h gianh
quyen ba chu b Man Chau d nhflng nam
tidp theo
m 'f' -'rS ,/h- -It iJili k ffi (fi fi ^ f-l
-f-te ) 2004 ^r H^" 3 m , p, 57 (9) m u '-^ tt ^ f4 ^ m, *3;.i ?m fA s ^ *4
.2 1 ^'^ flft [M] it^.:^^^-\im 1979 p.27
1979
(10) [B| # ± m B :$; ^ H i i l 6*1 ff? fS [Mj :lt m : A K ai S5 t±, 1984 p 255
(11) r.?i tf; > | , s d d , p 59,
(12) S # ^ ?± ^ ^4 ^ 1^ , U •iilij U SE
%1 14; 2 1 1>^m [M] i t U : ^ if- -15 m 1979,
p,l9
(13) [H]*/!- )> Ti ,m H 4- ^1- '^ T- -il &
I -il= X H • i", [Ml /K ;;c ; /Jil t) ^ , 1969, p„
306
(14) i'f 4^: i^i ff: :^ f1 •? ]!- % ;,1^ t l 'ii
?t \-\ ; 2 1 '/> m [M] It h' - 'h *f^ -I-; J.i 1979 trich tU A 'A- 4 , sdd)
(15) |1SJ Ai'fij.sdd, p 13
Trang 9CHiNH SACH CUA HAN QUOC DOI VOTI NHAT BAN TREN UNH VUC
CHiNH TRj, NGOAI GIAO TUT 1998 DEN 2012
HOANG 1HIMIKH
HOA-PHAN nil ANH I H U "
Tdm tit: Hdn Qudc vd Nhdt Bdn la hai qudc gia ldng giing a Chdu A cd su gdn gSi vi
dia ly vd gdn kit vi vdn hda Mdi quan he hai nudc da bi "rgn nut" khd nhieu do qud khu chiim ddng Bdn ddo Triiu Tien cim Nhgt Bdn (1910-1945) Nhung tic cuoi thi ky XX, hai nudc dd chuyin sang xdy dung quan he ddi tdc chien luac Trong thai gian 1998-2012, chinh sdch cua Hdn Qudc tren finh vuc chinh tri, ngogi giao ciing da cd nhiiu budc dieu chinh quan trgng, thi hien qugn diim vd cdch icng xic khde nhau trong moi quan h? vdi Nhgt Bdn Xudt phdt tic ca sd thitc tien do, bdi viit di sdu phdn tich vd dgt ra mgt so ddnh gid hi qua chinh sdch cua Hdn Qudc trong thdi gian ndy
Tir khda: Hdn Qudc, Nhdt Ban, Chinh ttj, Ngogi giao, Chinh sdch
1 Chinh sach ciia Han Qudc doi vdi
Nhat Ban trudc nam 1998
Kd ttt sau Chidn tranh Lanh, Hdn Qudc da
xdc dinh quan he vdi Nhdt Bdn Id nhidm vy
chinh ttj then chdt nhdm duy tri khudn khd
hpp tac song phuong vd dam bdo hda binh,
dn djnh ttong khu vye Ddng Bdc A Trd ngai
ldn nhdt cua mdi quan he ndy vdn la ky ue
thil ban eua Han Qudc vd qua khii cai ttj cua
Nhgt Ban vd nhung he luy xd hdi eua nd
(phy ntt ldm nd Id tinh due, van dd sdch gido
khoa ljch sii:, ttanh chdp nhdm ddo
Dokdo/Takeshima) Do dd, cho ddn trudc
ndm 1998, mdc du da cd nhidu cd gang
nhung chinh sdch eua Hdn Qudc vdi Nhdt
Ban qua cdc ddi Tdng thdng Roh Tae Woo,
Kim Young Sam vdn chua cd tidn, tridn ndo
ddng kd
PGS TS, Khoa ljch su, Tni6ng D^i hoc Su pham, Dai
h ^ Hue
" Nghien cuu sinh Truimg Dai hoc Khoa hoc, Dai hoc
Do sy can thidp cp chii y cda Nhat Ban ttong vide gidi quydt van dd thdng nhdt Ban dao Tridu Tidn trong bdi cdnh bdt ddng ljch Sli giua hai nudc chua dupe gidi quydt ndn chinh sach "Ngogi giao phuong Bde" eua Roh Tae Woo (cudi thdp nien 80 cua thd ky XX) vdn chu ttpng cdi thien quan he lidn Tridu hon Id diy mgnh lidn kdt vdi Nhgt Ban Ngay sau khi len ndm quydn (1993), kd hoach "ham ndng" mdi quan he vdi nude lang gidng dd dupc Tong thdng Kim Young Sam thyc hidn theo djnh hudng tach hpp tde kinh td ra khdi van dd ljch su va xay dyng ddi tdc htm nghj hudng tdi tuong lai ttdn co
sd coi Tokyo Id "tdm true" ttong chinh sdch ddi ngoai cua minh Tuy vdy, khi quan he Trung Qudc - Nhdt Ban bdt diu rgn nirt vdo gitta thdp nidn 90, Kim Young Sam da quay trd lgi vdi xu hudng chdng Nhdt bing vifc tgo sue dp ldn mdi quan he vdi nudc ldng gieng Ndm 1995, Tdng thong Kim Young
20
Trang 10Nghien citu khoa hoc
Sam td chuc hpp bdo chung vdi Chu tich
Giang Trgch Ddn nhan ehuydn thdm Trung
Qudc nham tuydn bd chinh sdch "khang
Nhdt" vdi npi dung: "Mgc dii nita thi ky dd
trdi qua tit khi kit thdc cugc chiin tranh
giUa Nhdt Bdn vdi Trung Qudc vd Hdn Qudc
nhimg cdc chinh tri gia nguai Nhgt vdn cd
tinh nhin nhdn sai lich ve vdn di lich sii
giUa cdc bin Chiing tdi (Hdn Quoc) se siia
thdi xdu ndy ciia Nhgt Bdn"^'\ Thai dp
chdng ddi eua Hdn Qudc khdng chi xuit
phdt tu mdi quan he trong qua khii ma cdn Id
djnh kidn eda Han Qudc khi cho ring hanh
vi cua Nhat Bdn la "hai mat" (vua xin ldi,
vua td vd ljch sir) Thuc td nay khidn cho
mdi quan he ldng gidng cdng ttd ndn "gin
gui md xa Ig" do sy dan xen giua mong
mudn hop tdc - phdt tridn vdi tinh cdm cdm
ghdt - oan hgn cua Hdn Qudc vdi Nhdt Ban
Du hai nudc dd chinh thdc binh thudng hda
quan he ttt ndm 1965 nhung eho ddn khi
Kim Young Sam kdt thuc nhidm ky (1997),
tinh thdn "httu nghj" hay "khep Igi qua khir,
hudng tdi tuong lai" vdi Nhdt Bdn thuc chit
cilng chi la khdu hidu
2 Chinh sach ciia Han Quoc doi vdi
Nhat Ban tir 1998 den 2012
2.1 Thdi ky Kim Dae Jung (1998-2003)
Ddu nam 1998, du ludn Han Qudc gin
nhu chdn dpng bdi thdng diep ljch sir dupc
phat di tu chinh phu mdi: "Ngudi ddn Hdn
Qudc khdng nen chi nghivi nuac Nhdt trudc
chiin tranh md nen nghi vi nudc Nhdt sau
chiin tranh Qudc gia ndy dd thi^cc hien qud trinh ddn chii hem 50 ndm nay"^^^- Djnh
hudng gae lai qua khu, xdy dung tuong lai vdi Nhdt Bdn Id ly do khidn Tdng thdng Kim Dae Jung khdng ydu cdu nudc ndy phai xin ldi vi Ijch sir thuc ddn ma chi chu truong ca ngpi nhung nd lye sau ehidn ttanh nham thuc day hda binh, thinh vupng ttong cdng ddng qudc td thdng qua Hidn phap hda binh
vd hd tro phdt ttidn d nudc ngodi cua Nhat Bdn Xudt phdt tit mong mudn khep lai qud khu dau budn cua hai dan tpc vd chdm diit cupc khiing hoang chinh sdch vdi Nhdt Ban ttong sudt 33 nam (1965-1998), Kim Dae Jung da than chiiih sang Nhdt Bdn vd td chirc cudc hpp thupng dinh vdi Thu tudng Keizo
Obuchi nhdm dua ra "Tuyin bd chung vi quan h? ddi tdc mdi Hdn Qudc - Nhdt Bdn trong thi ky XXI" Tuydn bd nay ndu rd:
"Nhdt Bdn bdy td su hdi hgn sdu sdc vd chdn thdnh xin ldi vi dd gdy ra dau khd cho nhdn ddn Hdn Qudc trong sudt thdi ky thuoc dia '*' Tir vide ddnh gid cao nhdn thuc Iich
su cua Thli tudng Obuchi, Kim Dae Jung khdng djnh chu dd ca ban ttong chinh sdch eua Han Qudc ddi vdi Nhgt Bdn Id xdy dyng mdi quan he hai nudc theo dinh hudng hda giai vd hop tdc ldng gidng thdn thidn ttong tuong lai, cung nhau vupt qua rdo can ljch
' Kim Young Sam (1995), Korea's Quest for Reform and
Globalization: Selected Speeches of President Kim Young
Sam, The Presidental Secretariat, The Republic of Korea,
p 86
' The White Book for State Affaire, Seoul (1998), Basic
Topics in the New Policy of South Korea for Japan, p
250
' Ministry of Foreign Affairs of Japan (MOFA) (1998),
"Japgn-Republic of Korea Joinl Declaration A New Japan-Republic of Korea Partnership towards the Twenty-firsl Century", Database of Japanese Politics and
Intemational Relations, Provisional Translation by the Japanese Govemment