Nghiên cứu biểu tượng khèn trong dân ca hmông từ văn hóa đến văn học dân gian

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN TRƯƠNG THỊ THÙY ANH NGHIÊN CỨU BIỂU TƯỢNG KHÈN TRONG DÂN CA MÔNG TỪ VĂN HÓA ĐẾN VĂN HỌC DÂN GIAN LUẬN VĂN THẠC SĨ Ch

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

TRƯƠNG THỊ THÙY ANH

NGHIÊN CỨU BIỂU TƯỢNG KHÈN TRONG DÂN CA MÔNG TỪ VĂN HÓA

ĐẾN VĂN HỌC DÂN GIAN

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học dân gian

Hà Nội - 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

TRƯƠNG THỊ THÙY ANH

NGHIÊN CỨU BIỂU TƯỢNG KHÈN TRONG DÂN CA MÔNG TỪ VĂN HÓA

ĐẾN VĂN HỌC DÂN GIAN

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Văn học dân gian

Mã số: 60 22 01 25

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Lê Chí Quế

Hà Nội - 2014

LỜI CẢM ƠN

Trước hết, em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến GS TS Lê Chí Quế - người đã tận tình hướng dẫn em trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Em xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo sau đại học, Trường ĐH KXHX&NV – ĐH Quốc gia Hà Nội; Ban Chủ nhiệm khoa Văn học, các thầy cô giáo trong tổ văn học dân gian đã tạo điều kiện cho em trong suốt quá trình học tập

Em cũng xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo, đồng nghiệp thuộc Khoa Giáo dục Mầm non, Trường ĐH Sư phạm – ĐH Thái Nguyên đã giúp

đỡ và tạo điều kiện thuận lợi cho em trong quá trình công tác để em có thể hoàn thiện luận văn theo thời gian quy định

Cuối cùng, em xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, bạn bè, những người luôn bên cạnh, động viên em trong quá trình thực hiện luận văn

Hà Nội, ngày tháng năm 2014

Trương Thị Thùy Anh

MỤC LỤC Lời cảm ơn

Mục lục

Danh mục các bảng, các hình

Mở đầu 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 3

3 Đối tượng, mục đích, nhiệm vụ, phạm vi nghiên cứu 17

4 Phương pháp nghiên cứu 19

5 Đóng góp mới của luận văn 20

6 Cấu trúc của luận văn 20

Chương 1: Mô ̣t số vấn đề lý luâ ̣n chung v ề biểu tượng và những vấn đề liên quan 21

1.1 Một số vấn đề lý luâ ̣n chung về biểu tượng 21

1.1.1 Khái niệm biểu tượng 21

1.1.2 Đặc điểm của biểu tượng 23

1.1.3 Phân biệt biểu tượng văn học với ẩn dụ, hình tượng 25

1.2 Biểu tượng trong văn hóa và văn học dân gian 27

1.2.1 Một vài khái niệm 27

1.2.2 Đặc điểm của biểu tượng trong văn hóa và văn học dân gian 30

1.3 Dân ca và biểu tượng khèn trong đời sống văn hóa Mông 32

1.3.1 Dân ca Mông 32

1.3.2 Biểu tượng khèn trong đời sống văn hóa Mông 34

Chương 2: Khảo sát biểu tượng khèn trong dân ca Mông 38

2.1 Những định hướng chung trong khảo sát, thống kê, phân loại 38

2.1.1 Mục đích 38

2.1.2 Nguyên tắc thống kê 39

2.1.3 Tư liệu khảo sát, thống kê 40

2.2 Thống kê tần số xuất hiện của biểu tượng khèn trong dân ca Mông so

với một số biểu tượng đồ vật khác 41

2.2.1 Bảng thống kê 41

2.2.2 Biểu đồ 42

2.2.3 Nhận xét 45

2.3 Thống kê tần số xuất hiện của các hình thức biểu hiện của biểu tượng khèn trong dân ca Mông 56

2.3.1 Bảng thống kê 57

2.3.2 Biểu đồ 58

2.3.3 Nhận xét 59

Chương 3: Giải mã một số hướng nghĩa cơ bản của biểu tượng khèn trong dân ca Mông 67

3.1 Khèn – biểu tượng vật thiêng trong nghi lễ tang ma 67

3.1.1 Khèn – vật dẫn đường người chết về thế giới mường ma 67

3.1.2 Khèn – vật trung gian giao tiếp giữa người sống với người chết 71

3.2 Khèn – biểu tượng tình nam 78

3.2.1 Tính nam biểu hiện trong vẻ đẹp thể chất và tâm hồn người đàn ông Mông 78

3.2.2 Tính nam biểu hiện trong các phẩm chất thuộc về ý chí của người đàn ông Mông 83

3.2.3 Tính nam biểu hiện trong tình yêu đôi lứa 84

3.3 Một số hướng nghĩa biểu trưng khác của biểu tượng khèn 87

3.3.1 Khèn – dấu hiệu phân biệt thế giới con người 88

3.3.2 Khèn – biểu trưng cho thân phận con người 90

3.3.3 Khèn – biểu trưng cho hai trạng thái trong tình yêu 91

Kết luận 99

Tài liệu tham khảo 103 Phụ lục

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1 Bảng thống kê tần số xuất hiện của biểu tượng khèn trong dân

ca Mông 41 Bảng 2.2 Bảng thống kê tần số xuất hiện của biểu tượng khèn so với một

số biểu tượng đồ vật khác trong dân ca Mông 42 Bàng 2.3 Bảng thống kê các hình th ức biểu hiện của biểu tượng khèn

trong dân ca Mông 57

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 2.1 Biểu đồ hình cột thể hiện tần số xuất hiện biểu tượng khèn trong

các tác phẩm 43 Hình 2.2 Biểu đồ hình tròn thể hiện tần số xuất hiện biểu tượng khèn

trong các tác phẩm 43 Hình 2.3 Biểu đồ hình cột thể hiện tần số xuất hiện của biểu tượng khèn

và một số biểu tượng đồ vật khác trong dân ca Mông 44 Hình 2.4 Biểu đồ hình tròn thể hiện tần số xuất hiện của biểu tượng khèn

và một số biểu tượng đồ vật khác trong dân ca Mông 44 Hình 2.5 Biểu đồ hình cột thể hiện tần số xuất hiện các hình thức biểu

hiện của biểu tượng khèn trong dân ca Mông 58 Hình 2.6 Biểu đồ hình tròn thể hiện tần số xuất hiện các hình thức biểu

hiện của biểu tượng khèn trong dân ca Mông 58

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Văn hóa là một bộ phận được hình thành nhờ sự tập hợp các thành tố nảy sinh song song với quá trình phát triển của xã hội loài người Văn hóa được biểu hiện dưới các hình thức khác nhau, nhưng dễ thấy nhất là khi nó tồn tại dưới hình thức các biểu tượng Biểu tượng luôn ở vị trí trung tâm, và được coi là tế bào của văn hóa Hay nói cách khác, biểu tượng chính là sự mã hóa những giá trị thuộc về tinh thần của loài người dọc theo trục thời gian Muốn hiểu được ý nghĩa của biểu tượng, người ta cần phải giải mã ý nghĩa của những biểu tượng đó Việc giải mã biểu tượng không chỉ nhằm khám phá

ra những giá trị văn hóa vĩnh hằng còn nằm ẩn trong đời sống cộng đồng mà còn hướng tới mở ra nhiều tầng ý nghĩa mới Điều này xuất phát từ chỗ biểu tượng là một thực thể sống động, luôn có sự đắp đổi ý nghĩa Biểu tượng được sinh ra từ sự tư duy và tưởng tượng của con người nên trong quá trình phát triển, biểu tượng không ngừng được bồi đắp, làm đầy Chính vì thế, ở nền văn học được thai nghén và sản sinh trong thời kỳ đầu tiên của xã hội loài người

đã ẩn chứa những biểu tượng văn hóa vô cùng độc đáo

1.2 Văn học dân gian, từ lâu được ví như một kho báu khổng lồ bởi nó chứa đựng những tri thức dân gian vô cùng phong phú Những tri thức này, về

cơ bản được đúc kết dựa trên những trải nghiệm, kinh nghiệm thực tế và được truyền lại qua nhiều thế hệ Vì lẽ đó, bức tranh văn học dân gian Việt Nam, thực chất là sự kết hợp của rất nhiều tri thức dân gian đã được nghệ thuật hóa với những gam màu riêng biệt Tuy nhiên, cần thấy rằng trong quá trình vận động và phát triển, kho tàng văn học dân gian Việt Nam có sự cộng gộp của hai mảng lớn là văn học dân gian người Việt và văn học dân gian các dân tộc thiểu số Do vậy, khi nhắc đến những thành tựu của văn học dân gian của người Việt, cũng cần chú ý đến những đóng góp của văn học dân gian các dân

tộc thiểu số Trong đó, cùng với văn học dân gian của các dân tộc Tày, Thái, Mường…, văn học dân gian của người Mông được coi là một trong những nền văn học vô cùng đặc sắc Trong đó, dân ca được nhắc đến như một thành

tố quan trọng nhất, cấu thành những sắc màu riêng biệt Dân ca Mông tích hợp nhiều hình thức diễn xướng khác nhau, thể hiện những quan niệm riêng

về cách cảm của người dân Mông về thế giới xung quanh Thế nhưng, dù được thể hiện ở môi trường diễn xướng nào thì dân ca Mông vẫn là sự thể hiện sâu sắc những tri nhận về thiên nhiên, xã hội, con người Và sâu hơn nữa, nó là nơi lưu giữ những biểu tượng gắn bó mật thiết với con người trong đời sống sinh hoạt và tâm linh

1.3 Cũng như một số dân tộc khác, khèn là một trong những nhạc cụ gắn

bó mật thiết đối với người Mông nói chung Trước hết, khèn có ý nghĩa cực

kỳ quan trọng trong đời sống tâm linh, tín ngưỡng Tiếng khèn không chỉ là sợi dây nối giữa con người với thế giới thần linh, giữa người đang sống với tổ tiên dòng họ, tiếng khèn còn là vật chỉ đường cho người chết tìm về với tổ tiên, là tiếng lòng của người sống với người chết… Bên cạnh đó, tiếng khèn còn là khúc tâm tình của người bạn trai gửi tới người bạn gái, tiếng khèn giúp

họ kết đôi, giúp họ xây dựng một gia đình hạnh phúc Chính vì có ý nghĩa vô cùng quan trọng như vậy nên tiếng khèn Mông, dù trải qua bao thăng trầm của cuộc sống, vẫn được lưu truyền qua nhiều thế hệ và tồn tại trong dân ca với tư cách là một biểu tượng vô cùng độc đáo

1.4 Từ những lý do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài “Nghiên cứu biểu

tượng khèn trong dân ca Mông từ văn hóa đến văn học dân gian” Thực hiện

đề tài này, chúng tôi mong muốn tìm ra một hướng đi khả dụng nhằm tiệm cận với đời sống tinh thần của cộng đồng người Mông trong quá trình hình thành và phát triển; đồng thời hé mở cánh cửa bản sắc văn hóa vô cùng độc đáo của dân tộc này thông qua biểu tượng khèn

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Lịch sử nghiên cứu biểu tượng trong dân ca Mông chịu sự tác động và chi phối bởi nhiều lĩnh vực khác như: nhân học biểu tượng, biểu tượng văn hoá, văn hoá dân gian, tín ngưỡng dân gian… Do đó, trước khi đề cập đến lịch sử nghiên cứu biểu tượng khèn trong dân ca Mông, chúng tôi xin được điểm qua những công trình, bài viết ít nhiều có liên quan đến vấn đề nghiên cứu:

2.1 Lịch sử nghiên cứu biểu tượng ở Việt Nam

Ở Việt Nam, việc nghiên cứu biểu tượng cũng đã được nhiều nhà nghiên cứu đề cập tới Xét về phương diện văn hóa, có thể kể đến một số công trình nghiên cứu tiêu biểu như:

2.1.1 Công trình “Nguồn gốc và sự phát triển của kiến trúc biểu tượng và

ngôn ngữ Đông Sơn” của nhà nghiên cứu Tạ Đức (1999) đã đề cập đến biểu

tượng trong kiến trúc cổ truyền của Việt Nam trong cái nhìn bao quát toàn cảnh Đông Nam Á; cũng như nguồn gốc và quá trình phát triển của các biểu tượng trong kiến trúc Đông Sơn [8]

2.1.2 Bài nghiên cứu “Biểu tượng rùa trong văn hóa Việt Nam và thế

giới” của tác giả Chu Thị Quỳnh Giao đã cho thấy rùa là con vật mang ý

nghĩa biểu trưng khá độc đáo trong nền văn hóa Việt Nam và trong nhiều nền văn hóa khác nhau trên thế giới [11]

2.1.3 Ngoài ra, có thể kể đến tên một số công trình của các nhà nghiên

cứu khác như: Phạm Đức Dương (2002) với bài viết “Thế giới biểu tượng tiếp

cận từ góc độ văn hóa học” [6]; Hồ Sĩ Vịnh (2004) với bài viết “Biểu tượng hình học trong thần thoại là gì” [78]; Đinh Hồng Hải với “Nghiên cứu biểu tượng và vấn đề tiếp cận nhân học biểu tượng ở Việt Nam” [14] Trong những

nghiên cứu này, các tác giả không chỉ dừng lại ở việc tô đậm khung lý thuyết

về biểu tượng mà còn áp dụng nó vào từng trường hợp cụ thể Mặc dù khác nhau về đối tượng cũng như phương pháp giải mã biểu tượng nhưng nhìn

chung, đây là những công trình nghiên cứu khá toàn diện về biểu tượng trong văn hóa Việt Nam

Ngoài ra, ở Việt Nam, biểu tượng còn được nghiên cứu lồng ghép trong nhiều công trình nghiên cứu đến văn hóa, văn học dân gian như:

2.1.4 Chuyên luận “Nghiên cứu văn học dân gian từ mã văn hóa dân

gian” của PGS.TS Nguyễn Thị Bích Hà được coi là một trong những công

trình nghiên cứu về biểu tượng có tính quy mô và hệ thống Chuyên luận bao gồm hai phần khác nhau Trong đó, phần I là những vấn đề l ý thuyết, gồm những vấn đề có liên quan đến đề tài như: phương pháp luận nghiên cứu văn học dân gian và phương pháp nghiên cứu văn học dân gian qua các mã văn hoá dân gian; quan niệm về văn hoá, mã văn hoá; mối quan hệ giữa văn hoá, văn hoá dân gian và văn học dân gian; các khái niệm: tín ngưỡng, mã tín ngưỡng, phong tục tập quán; các thao tác nghiên cứu văn học dân gian qua các mã văn hoá dân gian Phần II của chuyên luận trình bày một số những nghiên cứu cụ thể theo hướng lý thuyết trên Nhìn chung, chuyên luận là một tài liệu tham khảo có giá trị, đặc biệt phù hợp với hướng tiếp cận biểu tượng trong văn học dân gian từ các mã văn hóa dân gian [13]

2.1.5 GS.TS Nguyễn Xuân Kính trong chuyên đề “Thi pháp ca dao” đã

dành trọn một chương để viết về một số biểu tượng, hình ảnh tiêu biểu trong

ca dao Trong chương này, bên cạnh việc giới thiệu khái lược những nội dung

cơ bản của biểu tượng, tác giả đã phân tích một số những biểu tượng cơ bản trong ca dao Việt Nam qua sự đối sánh với văn chương bác học Những biểu tượng này thuộc hai nhóm lớn: nhóm thực vật gồm các biểu tượng khá phổ biến và quen thuộc như: biểu tượng cây trúc, cây mai, biểu tượng hoa nhài…; nhóm động vật gồm: biểu tượng con bống, con cò… Nhìn chung, tuy là một chuyên luận có trọng tâm nghiêng về thi pháp hơn nội dung nhưng trong

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Vương Anh, Hoàng Anh Nhân sưu tầm, “Đẻ đất, đẻ nước”, in trong

Tuyển tập truyện thơ Mường (Thanh Hoá), Nxb Khoa học xã hội, 1986

2 Jean Chevalier, Alain Gheerbrant (1997), Lưu Huy Khánh - Nguyễn

Xuân Giao - Phạm Vĩnh Cư phiên dịch, Từ điển biểu tượng văn hóa thế

giới, Nxb Đà Nẵng, Trường viết văn Nguyễn Du

3 Vũ Hồng Cường (2010), Tiếng hát tình yêu lứa đôi trong dân ca

H’mông Hà Giang, Luận văn Thạc sĩ Văn học Việt Nam, Trường Đại

học Sư phạm Thái Nguyên

4 Chu Xuân Diên (2006), Văn hóa dân gian - mấy vấn đề phương pháp

luận và nghiên cứu thể loại, Nxb KHXH, Hà Nội

5 Hoàng Thị Duyên (2010), Biểu tượng đô thị trong Thơ mới, Luận văn

Thạc sĩ Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

6 Phạm Đức Dương (2002), Từ văn hóa đến văn hóa học, Viện Văn hóa

và Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội

7 Nguyễn Thị Ngọc Điệp, “Thế giới biểu tượng song đôi trong ca dao

người Việt”, Tạp chí văn hoá dân gian, số 3(57)/2001

8 Tạ Đức (1999), Nguồn gốc và sự phát triển của kiến trúc biểu tượng và

ngôn ngữ Đông Sơn, Hội dân tộc học Việt Nam, Hà Nội

9 James G Frazer (2007), Cành vàng - bách khoa thư về văn hóa nguyên

thủy, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội

10 Giàng Seo Gà (2004), Tang ca (Kruôc cê) của người Mông Sa Pa, Nxb

Văn hóa dân tộc, Hà Nội

11 Chu Thị Quỳnh Giao (1999), “Biểu tượng rùa trong văn hóa Việt Nam

và thế giới”, Tạp chí Văn hóa dân gian, số 1/1999

12 Nguyễn Thị Bích Hà (2013), Nghiên cứu văn học dân gian từ mã văn

hóa dân gian, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội

13 Nguyễn Bích Hà (2012), Văn học dân gian Việt Nam, Nxb Đại học Sư

phạm, Hà Nội

14 Đinh Hồng Hải (2007), Nghiên cứu biểu tượng và vấn đề tiếp cận nhân

học biểu tượng ở Việt Nam, Viện nghiên cứu Văn hóa, Viện KHXH

Việt Nam

15 Dương Ngọc Hải (2011), Biểu tượng nghệ thuật trong thơ Xuân

Quỳnh, Luận văn Thạc sĩ Ngữ văn, Trường Đại học sư phạm Hà Nội

16 Lê Bá Hán - Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi (2009), Từ điển thuật

ngữ văn học, Nxb Giáo dục, Hà Nội

17 Nguyễn Văn Hậu (2001), Về biểu tượng trong lễ hội dân gian truyền

thống, Luận án tiến sĩ, Viện văn hóa, Hà Nội

18 Dương Thị Thanh Hiên (2000), Hệ thống hình ảnh biểu tượng

trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu, Luận án tiến sĩ Ngữ văn, Viện

ngôn ngữ

19 Bùi Thị Nguyệt Hồng (2003), Biểu tượng nghệ thuật trong truyện

ngắn Nguyễn Huy Thiệp, Luận văn Thạc sĩ Ngữ văn, Trường Đại học

Sư phạm Hà Nội

20 Lê Thị Minh Huệ (2013), Biểu tượng cá trong kho tàng ca dao ngưởi

Việt, Luận văn Thạc sĩ Ngữ văn, Trường Đại học sư phạm Hà Nội

21 Trần Duy Hưng (2013), Biểu tượng trong dân ca nghi lễ tang ma của

người Mông ở Hà Giang, Luận văn Thạc sĩ Văn học Việt Nam, Trường

Đại học Sư phạm Thái Nguyên

22 Trần Minh Hường (2007), Tiếp cận truyền thuyết “Con rồng cháu

tiên” từ góc độ biểu tượng nghệ thuật, Tạp chí văn hoá dân gian, số

3(111)/2007

23 Trường Lưu – Hùng Đình Quý (1996), Văn hóa dân tộc Mông Hà

Giang, Sở văn hóa – Thông tin – Thể thao Hà Giang